Kruisbladgentiaan

Gentiana cruciata L.

Gentianaceae/Gentiaanfamilie

Nederlandse Rode Lijst: Gevoelig

Deze zeer zeldzame soort bloeit diepblauw van juni tot augustus. De plant heeft een voorkeur voor de volle zon. Eens stond de kruisbladgentiaan in hoog aanzien als geneeskrachtige plant, wat mogelijk de reden is voor lokale achteruitgang in het verleden. De naam van de plant is geheel conform de stand van de kruisgewijs staande bladeren. Deze kruisstand, die ook in de wortel terug is te zien, is de reden voor veel folklore en bijgeloof. Kruisbladgentiaan zou zowel helpen tegen gif, de pest als tegen liefdesverdriet. “Graaf de wortels met Johannisdag op met een munt. Leg bij zonsopgang de wortel onder de altaardoek van een pater, die daar niets van mag weten. Hij moet daar 3 missen over lezen. Dan heb je een zeer bijzonder en magisch werktuig.” Alle gentiaansoorten staan er om bekend dat ze zeer bitter smaken als gevolg van een aantal glucociden zoals amarogentine, gentianmarine, gentiopicrine en gentiïne. Friezen stopten deze plant in hun Beerenburg.

Ecologie en leefgebied

In de duinen op droog, kalkrijk zand vooral op (noord)hellingen en op een enkele plek in kalkgraslanden in Zuid-Limburg. Bijzonder is het relatief rijke voorkomen in duinen van Meijendel en Berkheide bij Wassenaar, lokaal ook bij Haarlem en Castricum. Konijnen eten de knoppen graag. In de vorige eeuw vloog een aparte ondersoort van het gentiaanblauwtje, het duingentiaanblauwtje, op de kruisbladgentianen van Meijendel en de klokjesgentianen langs de Meije bij Nieuwkoop. Thans is deze vlinder uitgestorven.

In Europa komt kruisbladgentiaan voor van Noord-Spanje in het zuiden tot Scandinavië in het noorden, en van Nederland tot West-Siberië en de Kaukasus.

Bedreiging

In Nederland is de kruisbladgentiaan wettelijk beschermd is. De vindplaatsen in de duinen zijn stabiel of breiden zich recent licht uit

Gentiana cruciata, foto Hans Toetenel

Plantenportret geschreven voor expositie Beschermde Planten van Nederlandse Botanische Tuinen.

Info over 1 tentoonsteling in 24 tuinen tegelijk:  link.