Boudewijn Bakker & Rolf Roos

• Pieter Post (1608-1669). Panorama met bleekvelden bij Haarlem (1631)
• Olieverf op paneel, 43,7 x 61,5 cm
• Parijs, Fondation Custodia, inv.nr. 6331

Kunsthistorie

Pieter Post is geboren in Haarlem, waar hij tot omstreeks 1640 is blijven wonen. Hij is vooral bekend geworden als architect in classicistische stijl, maar hij begon zijn loopbaan als schilder (net als Jacob van Campen, bij wie Post zijn opleiding tot architect kreeg). Dit is een van de ongeveer twaalf schilderijen van zijn hand die bewaard zijn gebleven, en een van de drie met landschappen in Kennemerland. Hieronder links staat een ander werk, ook een panorama met bleekvelden. Post hield blijkbaar van brede panorama’s, gezien vanaf de duinrand, net als zijn oudere collega Cornelis Vroom, ook een Haarlemmer (zie afb. rechts). Hun grote voorbeeld daarbij was hun beroemde stadgenoot Hendrick Goltzius, die overigens al was overleden in 1617. Goltzius was de eerste kunstenaar van wie we weten dat hij het Hollandse landschap als onderwerp nam voor uitgewerkte tekeningen.

In de compositie van het schilderij van Post herkennen we duidelijk de beroemde tekening van Goltzius, uit 1603. Het verschil is dat Goltzius het panorama voor zichzelf liet spreken, terwijl Post zijn eigen verhoogde standpunt zichtbaar maakt.

Hendrick Goltzius. Duinlandschap nabij Haarlem (1603). Rijksmuseum

De voorstelling van Post is ongewoon precies en gedetailleerd. We kijken vanaf een zanderige verhoging – de duinzoom – met rechts een paar oude eiken (of beuken gezien de gladde donkere stam?) uit op een uitgestrekte vlakte die op het eerste plan verkaveld is in rechthoekige grasvelden. We staan op een weg die omlaag leidt en uitkomt op een tweede weg die van rechts komt en links achter de lage duinen zich voortzet. Dwars op de tweede weg staat een derde weg die tussen de rechthoekige velden loopt, het land in. Langs de weg staan onderbroken rijen gedeeltelijk dode knotbomen.
Links en rechts deze weg staan drie hofsteden tussen laag geboomte. De schuren zijn met riet gedekt en van het stolp-type dat in Noord-Holland algemeen was en is. De percelen op de voorgrond zijn gescheiden door sloten en gedeeltelijk bedekt met linnen. De dichtsbij gelegen percelen zijn omheind met houten hekken.
Vooraan de weg omlaag staat een jager met zijn hond te praten met twee dorpelingen, een man en een vrouw. Even lager komt een man (of een vrouw?) op een wit paard aangereden, en nog iets lager zien we een eenvoudig geklede wandelaar op de weg langs de duinzoom. Op de dwarsweg lopen een vrouw met twee melkemmers aan een juk en een ruiter met zijn (of haar?) paard aan de teugel. Op de bleekvelden zijn vrouwen aan het werk met het uitleggen van de de lakens, terwijl een man het linnen besproeit met een giethoos.

Tijd en seizoen

De zon staat hoog aan de hemel en het is volop zomer. De schaduwen worden voor een deel veroorzaakt door de overtrekkende wolkenpartijen, die van links zonlicht lijken te ontvangen, dus uit het. De schaduwen vallen niet overal gelijk, de schilder heeft die waarschijnlijk min of meer aangepast aan de eisen van de compositie. Dat geldt wellicht ook voor de donkere voorgrond met de twee bomen, die samen een krachtig diepte-effect geven. Deze combinatie van een hoge voorgrond en rechts een boomgroep past Vroom vaker toe, dat hoeft dus niet te betekenen dat hier in werkelijkheid loofbomen stonden, hoewel dat zonder twijfel op veel plaatsen aan de duinrand wel het geval was.

Locatie

In de zeventiende eeuw was Haarlem beroemd om zijn linnen en vooral om het zeer fijn geweven en bijzonder wit gebleekte damast. Het meerdere malen wassen, logen, bleken, ‘melken’ (in karnemelk) en drogen van het oorspronkelijk grauwe en door het weven ook zeer vuil geworden linnen was een langdurig en gecompliceerd proces, dat gebeurde op talrijke blekerijen op de zanderige iets hogergelegen strook vlak land tegen de duinzoom, waar water uit de duinbeken getapt werd. Een blekerij, ook wel droogberg genoemd, bestond uit meerdere bleekvelden. Dit waren vlakke en glad geschoren grasvelden, in de regel 15-18 meter breed en ten minste 30 meter lang. Ze werden gescheiden door gietsloten en afvoersloten of ‘stinkerds’, en vaak omzoomd door laag gehouden elzen of wilgen tegen te sterke wind. Het linnen werd steeds na het logen of melken uitgelegd, zonodig aan stekken vastgezet en met het water uit de gietsloten natgehouden in de zon en in de wind. Dat gebeurde met ongeveer één meter lange, houten, roodgeverfde giethozen aan een even lange, iets gekromde houten stok. Het voorjaar en de voorzomer golden als de beste bleektijd.
Zonder twijfel geeft dit schilderij een betrouwbaar beeld van een typische linnenblekerij aan de duinzoom ergens in de buurt van Haarlem. [De plaats is moeilijk vast te stellen; een vergelijkbaar werk (zie Post, ……. Van Haeften) toont een panorama vanaf de hoge zeeduinen in de richting van het Wijkermeer.]

Natuur en landschap

Vanuit de glooiende en iets hogere duinrand kijken we de duinzoom in met landerijen en het hier opwellende grondwater (niet zichtbaar op dit doek). In het droge duin zelf, links op de voorgrond, een groepje geiten, die doorgaans niet vrij werden geweid maar aan een touw (roop) zaten en het duin lokaal kaal vraten. De kleur van het duin is de kleur van kalkarmer duingrasland in de nazomer, met veel zandzegge, schapenzuring en schapengras. De donkere voorgrond links toont struikjes of opslag van jonge boompjes die echter niet te herkennen zijn als soorten. De boom rechts is een artistieke hybride van beuk (de stam), eik (de grilligheid) en es (het gebladerte).

Literatuur

• S.C. Regtdoorzee Greup-Roldanus, Geschiedenis der Haarlemmer bleekerijen, Den Haag (Martinus Nijhoff) 1936, pp. 69-82
• Quentin Buvelot en Hans Buijs, A Choice Collection. Seventeenth-Century Dutch Paintings from the Frits Lugt Collection, cat. tent. Den Haag (Mauritshuis), Zwolle (Waanders) 2002, pp. 136-141
• J.J. Terwen en K.A. Ottenheym, Pieter Post (1608-1669) Architect, Zutphen (Walburg Pers) 1993, pp. 12-24