Door: Rolf Roos 

(december 2023, update 7 maart 2024, aanvulling 5 november 2024)

Een papieren versie van dit artikel verscheen in: Tijdschrift De Oude Waerelt van Hist. Ver. voor Goeree-Overflakkee (“De Motte”), 2024, jaargang 24, nr. 72; pag. 16 t.m. 20,

Met dank aan: Frans Beekman, Gerard Lokker en Krijn Tanis

Dit verhaal gaat over de enige berg van Goeree. Althans: het enige opgestoven duinruggetje op dit eiland dat met het woord ‘berg’ wordt aangeduid. In het Zeeuwse taalgebied, waar Goeree toe behoort, was het woord ‘hil’ voor een lokale verhoging eerder gebruikelijk. Voor opgeworpen wallen gebruikt met het woord ‘hoagte’, terwijl voor een opgeworpen terp op een schor (op Voorne en Goeree: gors) het woord ‘stelle’ werd gebruikt, wat we nu nog terugzien in woorden als Stellendam, Dijkstelweg etc. De vraag is of de ‘Stelleweg’ en ‘Dijkstelweg’ die beide op ’t Bergje uitkomen aanwijzingen zijn voor de theorie dat ’t Bergje lang geleden gewoon ‘Stelle ‘heette wordt aan het eind besproken. Was dit niet al in de middeleeuwen de natuurlijke hogere vluchtplaats?

Voor de taalkundig Rob Rentenaar is het woord ‘berg’ in het zandige duinlandschap vooral een Hollandse aangelegenheid (zie pdf voor zijn artikel), al is het woord ‘vliedberg’ in het Zeeuwse geen zeldzaamheid. Op de Wadden zal je geen ‘berg’ treffen, langs de vastelandsduinen juist wel: Papenberg, Galgenberg, Kruisberg etc. Veel van die Hollandse ‘bergen’ (tot ca 30m hoog) zijn onderdeel (geweest) van opstuivingen in wind- en zandrijke periodes, en dat lijkt ook voor het bescheiden Bergje (max. ca 8m) van Goeree te gelden, waarover later meer. Heette het duintopje simpel ‘Bergje’ vanwege de nederige hoogte of was het de uitgelezen plek voor een romantisch rendez-vous? We speuren in het verleden tot we ’t Bergje ook lijken te kunnen plaatsen op een kaart uit 1610. En wat is er nu nog van over?

’t Bergje als fenomeen

Het Bergje aan de rand van de Westduinen komt in het schrijversdagboek van Nescio voor op 1 juli 1948. “Bloemen, konijnen, vogels”.  Aangetrokken door rust en ruimte van het eiland logeert hij in de buurt, in het Jachthuis aan de West Nieuwlandseweg. Hoe het landschap oogde, fijnkorrelig met hier en daar een koe, zandplekken door konijnen, altijd een wulp in de lucht en zonder bungalowparken: zie bijgaand beeld, waarschijnlijk vanaf het hoogste punt net voor of net na de oorlog gefotografeerd, mogelijk in (noord)westelijke richting. Die donkere, overhangende boom is een door de wind gevormde meidoorn. Op t ‘Bergje is veel afgegraven voor de dijkversterking na de rampnacht, 1 februari 1953. Op de afgegraven plek ligt nu camping Alexanderpark (zie het kaartje aan het eind van dit artikel).

Kaart van rond de oorlog. De weg naar ’t Bergje, mogelijk de Klepperweg. Het bergje met dennen rechts achter.  Streekarchief

Vanuit de Westduinen gezien. We zoeken ook betere afbeelding van deze kaart.

Ook uit andere foto’s weten we dat een deel van ’t Bergje bebost was met naaldhout.

Bergje. Naoorlogse foto, ca 1957, gezien de betonnen paaltjes die als erfscheiding zijn gebruikt.

Het romantische Bergje

Frans Beekman berichtte op 28 november j.l. me het volgende. “Het is bijzonder als mensen verkleinwoorden gebruiken. Scheveningse Bosjes, Bosjes van Poot, ’t Gorsje, ’t Bergje. Het is bijna een koosnaam. Ik zou alert zijn op dergelijke namen. Het was een enigszins uitstekend duin in een vlakkere omgeving. En dus een plek om af te spreken. Op het Verklikkerstrand op Schouwen lagen begin jaren 30 voor het eerst lage strandduintjes. De jongelui van Renesse en Haamstede spraken af bij de ‘Nieuwe Duintjes’. Dat was ver van de ouderlijke ogen. Wanneer ’t Bergje zo’n ontmoetingsplaats was, zou het de moeite waard zijn een keer met een metaaldetector te speuren. Op Texel zijn bij samenkomst plaatsen nabij tuunwallen zilveren haarnaalden gevonden. Soms gebroken na een verbroken relatie.” Wie weet hier op Goeree meer van?

Op de topografische kaart van rond 19oo zien we ’t Bergje als een hogere rug op de kaart: het enige deel van de duinen waar wit is gebruikt; voor het zand wellicht. Het ligt op de noordoostelijke hoek, tussen het Hoogerhuis en de Dijkstelweg. Zie onderstaande details.

1900 Detail. Ten westen van  ’t Bergje ligt door koeien beweid laag duin, ten oosten ontgonnen land, weitjes (‘mienege’ d.w.z. uitgemijnd land) en door elzen omgrensde akkertjes (haaimeten). Bij de huizen altijd bomen of hagen.

Hoe ’t Bergje 2023 haalde: deels vergraven en nu onderdeel van bungalowpark, deels een beboste hoogte.

Begin december 2023, gefotografeerd vanaf de Dijkstelweg door Gerard Lokker. Als de bomen hun blad hebben verloren verschijnt ’t Bergje. Er resteren mogelijk nog enkele dennen van het verleden (rechts).

Kaart Kouter 1610, gekanteld naar noord-zuid met daarin aangegeven een aantal tot op heden bekende plekken en dijken (wegen). De ligging van het Bergje staat aangegeven. Typerend voor duinmassieven is dat door de overwegend zuidwestelijke winden zand noordoostwaarts wordt geblazen. Daar liggen dan de hoogste duinen, vooral als de mens met bosjes of helmbeplanting het stuivende zand probeert tegen te houden om het niet over het achterliggende cultuurland te laten stuiven. Meer over deze kaart uit 1610. De kaart werd gemaakt in opdracht van de Philips Doublet, ontvanger generaal van de Verenigde Provinciën, de een na hoogste belastingambtenaar van de Staten van Holland.

En zo heeft een ca 8m hoog duintje uit de 17e eeuw de 20e net gehaald. Aan het begin van die eeuw nog kaal en (deels?) stuivend, en voorlopig eindigend, als menig duin van nu, als bos.

(nabrander) Bergje een Stelle?

Gerard Lokker merkte op dat de ‘Stelleweg’ en ‘Dijkstelweg’ die beide op ’t Bergje uitkomen en zag er aanwijzingen in voor de theorie dat ’t Bergje lang geleden een ‘Stelle ‘was en wellicht ook zo heette. Was dit niet al in de late middeleeuwen de natuurlijke hogere vluchtplaats? Voor historisch-geograaf Frans Beekman is stelle een (vlucht)heuvel in onbedijkt of schorrengebied. Soms met wateropvang en dan holle stelle geheten. Twee veldnamen met Stelle van wegen die naar ’t Bergje leiden zullen wel betekenis hebben gehad…Onbedijkt was het hier naast de Westduinen (het oude land van Diepenhorst) voor het jaar 1100. Wie meer licht wil laten schijnen…laat het horen!

(naschrift 5 nov, 2024)

Gerard Lokker maakte ons er op attent op tekst uit boek over veldnamen (2003) dat Boerderij de Oude Stelle (ook wel de Oude Stee) op plek lag waar Stelleweg en Klarenbeekweg samen kwamen (zie bericht onderaan dit artikel).  Op de kaart uit 1610 van Koutter staat een tekening van de Oude Stelle die we hier uitvergroot weergeven.  Het is het stenen bouwwerk met een oprijlaan en enige bomen. Helaas geeft dit geen aanwijzing voor een terreinverhoging (een echte stelle) ter plekke. Eerder het tegendeel: in het nabijgelegen groene gedeelte, een uitloper van de Dijkstelweg staat nauwelijks leesbaar ‘Geslegten dijck’, kortom een afgegraven dijk. Overigens is deze aanduiding op de hele oude dijk die de Dijkstelweg eens was van toepassing.

2024

Panorama vanaf de Westduinen; links bebouwing op ’t Bergje, recht het bossige restant. feb. 2024

Gezicht van het Bergje naar de Westduinen, feb. 2024. Op de voorgrond een betonnen ‘mijnpaal’; deze oude palen uit de oorlog zijn door het Zuid-Hollands Landschap helaas niet meer opgenomen in het nieuwe raster en zo verdwijnt  dit cultuurhistorisch element.

Over het zendstation:

Wikipedia

EilandenNieuws (4 aug. 2021)