Tussen Bordewijk en Nescio: hoe jonge vogelaars nesten ‘rausden’ in het Zwanenwater
Rolf Roos
Hoe jonge en later gerenommeerde vogelaars en een kunstenaar nesten leefroofden is te lezen in het ‘Officeel maandblad der Ornithologische Vereeniging RAUSUS MAJOR’, onder redactie van J.P. Strijbos en G.Traanberg uit 1919. Een zwerftocht langs dijk en duin, van en over brave jongens die aan het eind met Alkmaarse meisjes scharrelen en een sinasappeltje kopen. Pdf hier te vinden, transcriptie onderaan; zie ook het nawoord van Ruud Vlek.
Tijdsbeeld
Wie zichzelf Grote Zurk, Stack, Geerke of Hordijk noemt, plaatst zichzelf moeiteloos in de roman ‘Bint’ van Bordewijk, over een jeugd die ook begin 20e eeuw niet wilde deugen. We stuiten dankzij Ruud Vlek die ons er op attendeerde op een verslag uit 1913 van een vogeltrip van deze jonge & overmoedige Haarlemmers, verschenen in 1919, na de wereldoorlog, in hun getypte clubblad ‘Rausus Major’. Het is van de hand van Ge Traanberg. Stack is de bijnaam voor Jan P. Strijbos, vermaard fotograaf. Naast zinnen die ons terugvoeren naar verslagen van voetbalwedstrijden van de F-jes passeren er zinnen waar we aan Nescio moesten denken. Nescio zwierf met weer andere jonge vrienden net ten noorden van Amsterdam, en beschreef hun weemoed in ‘Titaantjes’ dat in 1915 verscheen. Bij de Haarlemmers geen weemoed maar veel ongeremde overmoed, want ze gingen midden in het Zwanenwater kamperen (in een gezamenlijke en tenslottte kletsnatte tent). Met redelijke doodsverachting want ze stonden in het zicht van de gevreesde jachtopzieners, die in hun jargon ‘Koddies’ werden genoemd. Zoals de groepscode bepaalde: lokale aanwonenden die de weg niet konden wijzen worden weggezet als ‘kaffers’. Verder zijn het bijna brave jongen die behalve eieren uithalen hun ‘cigaretje’ rookten voor de tent en balletjes trappen op het strand. Zelf heten ze ‘kwakers’. Ze hebben een eigen ’10 geboden’. De eierscorende ‘rausers’ werden met naam en aantal stuks genoemd. De paralellen met ‘gewone’ jacht hoeven niet te worden onderstreept. Onder de vele mooie woorden noemen we ‘enfin’ ,’knorren’, ‘verscholveren’ en ‘vroom’ smaken. Grijs!

Foto van de wandelgroep (met twee vaders?), kieftenvlak tussen Wijk aan Zee en Beverwijk. Wie is wie??
Landschap Zwanenwater e.o. 1913
Belangrijke wetenswaardigheden over het landschap: na een lange wandeling vanaf Schagen over oude dijken starten ze in het duin bij de ‘Rietput’, thans afgegrendeld terrein van de kerncentrales te Petten. Daarna toe lopen ze over een ‘werkspoortje’, waarlangs ongetwijfeld zand werd afgevoerd van de toen nog aanwezige nollen in in de polder achter de Zijperzeedijk die hier achter de duinen lag. Heel jammer dat de stoere jongens van destijds niet ook naar planten keken, want het was wel begin mei: de nu wel verdwenen harlekijnen en brede orchissen stonden samen met paarden-, pinkster- en zwanenbloemen te bloeien in wei, hei en duin.
Ze onderscheiden wel: strand, duin, wilgenbosch, moeras, riet en water. Hei blijft onvermeld. Wel figureert een ‘heiboschje’. Bij de vogels wordt vrij systematisch verteld hoeveel eitjes een nestje had. In een konijnenhol: een tapuit met 3 eieren. Ook wulpen en grutto’s broeden toen nog in het duin. Meest opvallende afwezige tijdens hun uitje: waar waren de lepelaars? Waren ze niet al terug uit het zuiden? Ze blijven onvermeld.
Uit in 1919! verschenen nummer: R.M.’s eerste Zwanenwatertocht 11 en 12 mei 1913.
(red.: deels weggelaten passages staan tussen ( ))
Onze eerste Zwanenwatertocht kenmerkte zich door een slechte voorbereiding tot die tocht (). Maar dat neemt niet weg, dat er steeds een goede geest in de troep heerste () . Dus op 11 mei 1913 gingen met de trein van 8.54 v.m. naar Schagen: Stack, Geerke, Hordijk, Kees Vader, Hein Leverstein, Groote Zurk en G. Traanberg. In Alkmaar moesten we overstappen en waren spoediger als tegenwoordig het geval is, in Schagen. In Schagen kochten we het een en ander en Kees Hordijk kocht een klein balletje, want die wou ik toen al in Haarlem 1 komen!
Over een hoogen dijk liepen we een stuk om naar Maartensbrug, doch welgemoed stapten we er op los en hadden natuurlijk enkel oog voor kievieten, tureluurs enz., die overal in grote menigte hier te zien waren.(). We volgden een werkspoortje naar duin en kwamen in de Rietput aan, en sommigen van ons meenden al met het Zwanenwater te doen hebben! We wisten niet precies waar dat was, want van de inlanders van Maartensbrug kreeg je het ook niet te horen, want die waren niet verder geweest dan van hun hutje tot de “kark” en de kroeg! Geen enkele kaffer kon ons de juiste ligging van een reuze water van 3 km lengte, dat ±2 (Zegge: Twee) kilometers van hun geboortestallen af ligt opgeven. Grijs!
Enfin, we zouden het zelf wel vinden! In de Rietput vond ik een nest van een tureluur met 4 mooie geteekende eieren en Stack baadde naar een nest van een waterhennetje, dat 5 verse eitjes bleek te bevatten. “Meerausen” werd er gemompeld en de eitjes verdwenen onder eenige petdeelen. Koos Hordijk snuffelde in een konijnenholletje en vond er een nest van een tapuit in met 3 eieren.
We staken naar het strand om eens wat uit te rusten van de vermoeiende tocht en zetten de tent op. Toen we wat op verhaal gekomen waren, gingen we voetballen, terwijl enige andere kwakers thee zetten en koeteneieren kookten. Deze smaakten geloof ik tamelijk goed. Na een uurtje braken we de tent op en gingen enige kilometers meer noordelijk het strand langs. We staken weer het duin in en kwamen aan een moeras, waar we een kievit en tureluur en een grutto met 4 eieren vonden. Eindelijk bemerkte we aan de zilvermeeuwen, die boven ons schreeuwden dat we dichtbij het Zwanenwater moesten zijn en toen we een hoge heuvel beklommen, zagen we voor het eerst het mooiste vogelparadijs dat een rauser zich kan dromen. Duinen, moerassen, struiken en riet omzoomen het eigenlijke water in en in elk gedeelte daarvan broeden weer andere soorten vogels, zodat je er een reuze verscheidenheid hebt en wat is er mooier dan “afwisseling”. Het landschap om het Zwanenwater is zo prachtig grootsch als ik nog nooit in de duinstreek ontmoet had en ik geloof wel dat het op ons allen een zelfde diepen indruk maakte.
Toen we enigszins aan het grootste gezicht, dat het Zwanenwater opleverde, gewend waren, kwam bij sommigen de vrees voor koddies boven, want “Spionkop” lag in de verte er onheilspellend hoog en beheerschte het geheele omliggende terrein. Na een kort terrein verkennen, besloten we regelrecht op het Water af te gaan en vonden aan de kant van het Zwanenwater enige eendennesten met eieren. Bijna in ieder wilgenbosch joegen we een eend van het nest!
We zochten even naar een geschikt plekje om de tent op te zetten en weldra een kleintje gevonden, waar we de tent tamelijk verborgen konden opzetten. Dat huisje van glas (Spionkop) stond ons niets aan. We dachten namelijk dat daar wel dag en nacht een wacht in zou zitten, doch we troffen het nogal; de wacht was zeker tabak halen! Ik vond nog een nest van een kneutje met 5 eieren in de in een wilgenboschje en daarna maakten we kleine wandelingetjes om de tent en vonden veel nesten van zilvermeeuwen met eieren. Als er eentje met 1 ei vonden, namen we dan mee en legden we dat nest een ei uit een ander legsel van 3 eieren. Dat deden we om verzekerd te zijn van verse eitjes uit te rausen, want we wilden er een paar kooken om te proberen hoe ze smaakten. De zonsondergang van het Water was schitterend mooi en genoegelijk rookten we op een heuveltje gezeten ons cigaretje en genoten van het schone gezicht over de moerassen en duinen. Hier en daar wiekte een reiger in het riet en hield het geschreeuw der meeuwen eindelijk eens op.
We probeerden te slapen, maar zoals ik al verteld heb, waren we slecht geïnstalleerd, zodat we ieder maar een dekentje hadden en sommige hadden slechts een keep (cape) of jas om onder te “ knorren.” Van slapen kwam dien ten gevolge zeer weinig en om een uurtje of 10, gingen Geerke en ik een eindje lopen om den omtrek te verkennen. (() Een eindje van de tent af vloog er in een moeras een wulp vlak voor ons op en deze had 2 jongen. Iets verder trapte we bijna op een Grutto, die van een nest met 4 eieren opvloog. () We gingen zilvermeeuweneieren koken, maar de snelkooker was van zulk een slechte hoedanigheid, dat het een uur duurde voor de eitjes goed waren. Hordijk at er twee met smaak op en Zurk, die nog niets anders gedaan had dan verschrikkelijk geeuwen, werd geheel wakker en verscholverde er ook één of twee. Ze smaakte niet zo lekker als gebakken, maar enfin, we maakten elkaar wijs, dat ze “vroom” smaakten.
Na de eierkookerij gingen we nog wat onder de “vellen” en over het algemeen werd er niet veel geslapen, want zo gauw als het begon te schemeren, braken we de kletsnatte tent op en wasten ons in een helder putje in een moeras. Het was pas half vier. Het had reusachtig gedauwd en onze voeten werden kletsnat, doch zo gauw op het strand waren, gooide we het voetbal op en liepen ons achter de bal. () Spoedig hadden we de Hondsbosschzeewering bereikt en dronken nog in een tuintje uit een put(). Beneden langs den dijk sjouwden we verder en we hadden de aardigheid gehad elkaars schoenen aan te trekken, zoodat Stack op schoenen van Kees, Kees op twee linkse schoenen van Pa Traanberg, Geerke op kissies die hem 2 duim te klein waren enz. Ze jammerden allemaal en nu en dan trokken ze maar weer wat anders aan zodat ze tenslotte bijna allemaal met blaren liepen.
In een brak watertje zagen we twee kluiten zitten, voor de meesten van ons de eerste van hun leven; ook zagen we hier nog enige bergeenden en gooiden we nog op een paar spreeuwen, die op de telefoondraad zaten. In Kamperduin benutten we iets in een soort Paviljoentje, waar we een prachtig gezicht over de zee hadden. Inmiddels was de zon warm gaan schijnen en we besloten een eindje het strand op te gaan, dat hier weer begon, om de tent op te zetten, dat die wat drogen kon, want het water liep uit de rugzak. We zetten dus na eenige tijd de tent op en kleden ons uit om in ons zwempak een partijtje te gaan voetballen. We vonden een stuk visnet, dat we in goalnet veranderden.
Na enige tijd, toen de tent droog was, braken we op en liepen het strand af, tot waar het een tamelijk scherpe bocht maakte. Hier was het strand van veen, doordat de zee het zand er geheel van had afgespoeld. De staken naar duin in en Zurk vond een zilvermeeuw met 3 en Stack één met 1 ei. We namen vlakbij Bergen een leuke kiek vanaf een duintop en bereikt en weldra het Bergerbosch bij de uitspanning “Duinvermaak”, waar we kwast dronken en aan een heiboschje een fitusnest met 7 eieren. De boomvalk vloog natuurlijk er weer en ook vonden we een kraaiennest met jongen. Spoedig hadden we enige aardige meisjes uit Alkmaar in het vizier, waar we mee scharrelden en Stack maakten er een prachtige momentopname van! Zurk lag in de zon heerlijk te slapen en snorkte dat het een aard had. We braken de tent op en pakten een trammetje naar Alkmaar, waar we onze aansluitingen naar Haarlem net konden pakken en waren om 6:00 uur thuis.
GE.(= Ge Traanberg)
Nawoord Ruud Vlek
‘Lawnhome’ was het clubblad van de Haarlemse jeugd vogelclub Rausus Major (ca. 1910–c. 1923), ‘de grote rauser’. Rauzen = ruw spelen (Van Dale). In vogelslang betekende het praktisch: fanatiek zoeken naar vogelnesten. Deze ‘natuursport’ werd beoefend tijdens kampeertochten in de natuur, m.n. in de duinstreek van Noord-Holland. Vooraanstaande leden waren Jan P. en Joop Strijbos, Arie en Ge Traanberg, Herman van Zurk, Kees Koeman, Koos Hordijk, Hein Leverstein, Bram Cornet en Kees Vader. Zie Strijbos, Vogelvrij (1976) hfdst 7. Deze jeugdvogelclub is dus een voorloper van de N.J.N. en zijn zomerkampen.
Waarom het clubblad ‘Lawnhome’ (letterlijk: ’thuisgazon’ of ‘eigen grasperk’) heette begrijp ik niet. Er is maar 1 nummer van bekend uit maart 1919, mogelijk van de 5e jaargang. In de Heimans en Thijsse Stichting is nog een betere kopie in zwart-wit.. Het origineel in kleur is in het Allard Pierson.
Ge Traanberg (1896-1973) gold als een van de allerbeste nestenzoekers. In de Heimans en Thijsse Stichting zijn zijn dagboeken. Hij werd de foto- en filmassistent van Strijbos (zocht de foto-locaties uit en zette de schuiltent op). Ging menig keer mee op reis met Strijbos. Verhuisde later naar Groningen en verbrandde zijn eigen glasfoto-collectie.
Kees Koeman (1895 -1954) was ook vogelfotograaf en kunstenaar. Hij illustreerde eigen artikelen in De Levende Natuur met zijn tekeningen, o.a. van Grielen in de AWD. Zijn werk is deels online te vinden
Nb ‘Stack’ in bijgaande tekst is Jan P. Strijbos…zijn er nog foto’s van dit uitje??







