Rolf Roos

Het landschap waar de meeste sporen van de laatste wereldoorlog zijn achtergebleven is het duinlandschap. Harde sporen als bunkers zijn makkelijk te zien, maar er zijn ook vele ‘zachte’ sporen zoals graafwerk in het zand die als oude loopgraven of wallen zijn te traceren. In dit artikel: bomkraters: ronde, onnatuurlijke  kommen in het duin  (maar vol natuur), soms lastig te onderscheiden van jachtpoelen, koeienpitten en ander gegraaf.

Onze oproep:  stuur ons foto’s van bomkraters nu (of een link naar uw beeld) en vermeld aub wel de coordinaten. Wij plaatsen deze op een overzichtskaart. Vermeldt aub erbij wat er groeit of leeft als dat bekend is.

Er zijn 1943 -1945 veel bommen op het duin afgeworpen. Dat gaf harde klappen in zacht zand die in de tijd steeds vagere sporen nalaten. Soms werden ze afgeworpen om een doel te raken, zoals bij IJmuiden, maar meestal waren het dumpingen van niet boven Duitsland afgeworpen bommen die als te zware last werden gezien en niet weer naar Engeland mee terug konden. Brandstof moest worden bespaard op straffe van het niet halen van de overkant. Bomkraters bij IJmuiden staan in aardig artikel beschreven. Naast de eigenschap dat bomkraters rond of ovaal zijn hebben we vaak als kenmerk dat ze niet eenzaam in het landschap liggen maar als onderdeel van een rijtje. Vele afgeworpen bommen sloegen soms op enkele meers van elkaar in en dat patroon is herkenbaar.

Voorbeeld van reeksen bomkraters op de Kwade Hoek op basis van hoogtekaart. B = bomkrater. Bij A ligt een oude koeienpit (die stond al voor de oorlog op de kaart).

Bomkrater Regger Sandersvlak, Egmond, 2018.

Mooie foto van poelen in de Kil, Noord Hollands Duinreservaat; uit wandelroute van Roots: https://www.frankwandelt.nl/noord-holland/roots-wandeling-egmond-binnen

In dit artikel geven we diverse voorbeelden van oude bomkraters, die vooral tijdens de periode van grote verdroging (1950 -2000) door de waterwinning plekken waren waar bijzondere soorten standhielden. Zo maakte ik rond 1985 kennis met de honingorchis op aanwijzing van Harm Snater, destijds vegetatiekarteerder in dienst van het waterleidingbedrijf PWN. Even het pad af in het Regger Sandersvlak en ergens aan een steil open randje stond de enige honingorchis (in het vastelandsduin) van dat moment. Het was geen blijvertje maar nu kunnen we ze weer zien langs het Kennemerstrand. Het belang van bomkraters werd in 1979 onderkend door Bakker, T.W.M.,  Klijn, J.A. &   F.J. van Zadelhoff, 1979:  Duinen en duinvalleien: een landschapsecologische studie van het Nederlandse duingebied.

Een citaat van pag 112. over de situatie ca 1979: “ In het kalkrijke zuidelijke deel van het studiegebied (het Nederlandse duin, red.)  hebben zich in enige bomkraters en berkenbosjes nog een relatief groot aantal soorten freatofyten (van grondwater afhankelijke soorten, red.) weten te handhaven. Daardoor is de achteruitgang in soortenrijkdom in het zuidelijk deel van het gebied minder groot dan in het kalkarme en sterker verdroogde noordelijke deel.”

Bomkraters: niet altijd makkelijk herkenbaar

Voorbeeld van koeienpit die zeer sterk op bomkrater lijkt. Deze heeft zelfs een verhoogde rand: het is waarschijnlijk een oude holle stelle: een relatief zoet drinkwater op een schor. Zie apart artikel hierover.

Bomkrater of oude jachtpoel langs Sipkesslag, Voorne

Vooral in de vastelandsduinen zijn zo nog rijtjes poelen te vinden als getuigen van evenzovele ingeslagen bommen. Nu zijn er ook gegraven poelen (kleine voor de jacht of als veedrenkputten, grote voor de recreatie, soms voor zandwinning). Een klassieke bomkrater heeft door opgeworpen zand na de inslag een iets hogere rand rondom, maar na 75 jaar is daar meestal weinig meer van over. Zeker als er ook zand instuift is soms na 75 jaar alleen de malse groene vegetatie een aanwijzing voor een oude bomkrater. Zie foto hieronder.

Zeker als er ook zand instuift is soms na 75 jaar alleen de malse groene vegetatie een aanwijzing voor een oude bomkrater, zoals hier in het duin bij het Quackjeswater, Voorne

Vele kraters bij Den Helder

Bomkraters (met ster) en poelen in duinen Den Helder (ontleend aan Roos, 2011). Let ook op de veldnamen met militaire achtergrond: Fort Kijkduin (Napoleontische tijd) Kroontjes bunker (WO-II), Startbaan (militair oefenterrein tot eind vorige eeuw). Bewoners noemde na de oorlog de duinen wel ‘Bunkerstad’ of ‘ Verboden duinen’.

In deze Grafelijkheidsduinen bij Den Hleder zijn ook ongeveer 40 bomkraters te vinden uit de Tweede Wereldoorlog. Omdat er ook in de zomer water in blijft staan zijn het belangrijke poelen geworden voor flora (o.a. kranswieren en fonteinkruiden) en fauna (kikkers en salamanders, libellen). Sinds 2006 doen sommige bomkraters ook dienst als blusreservoir voor de brandweer, zodat duin- en bosbranden bestreden kunnen worden.

Omdat bomkraters van nature dichtgroeien is maaiwerk en uitbaggeren essentieel als je open water wilt behouden. Dit gebeurt vaak door vrijwilligers

Meer links:

https://www.frankwandelt.nl/noord-holland/roots-wandeling-egmond-binnen met mooi beeld

Onze oproep nu: stuur ons foto’s van bomkraters nu (of een link naar uw beeld) en vermeld aub wel de coordinaten. Wij plaatsen deze op een overzichtskaart. Vermeldt aub erbij wat er groeit.