![](https://duinenenmensen.nl/wp-content/uploads/2018/09/menu-hotspot-icon.svg"){kind=icon}
Hotspots
Cornelis van Noorde: Een zandvaart op het landgoed Elswout (1773)
Boudewijn Bakker en Rolf Roos
(oorspronkelijk 17 maart 2017; update 5 januari 2026)
Cornelis van Noorde (1731-1795), Een zandvaart op het landgoed Elswout, 1773, pen en penseel in kleur, 19,5 x 31 cm
Opschrift r.o.: C.V.N. 1773; m.o.: Buiten Haarlem, by ’t Kraantje-Lek
Haarlem, Noord-Hollands Archief, Inventarisnummer NL-HlmNHA_53003890_K
Het kunstwerk
Cornelis van Noorde werkte tot omstreeks 1770 vooral als reproductiegraveur voor de firma Enschedé. Daarnaast maakte hij veel portretten in verschillende technieken. Ook tekende hij planten en dieren, maar tegenwoordig is hij vooral nog bekend om zijn topografische tekeningen van plaatsen rondom Haarlem. Ook droeg hij bij aan het prentwerk Aangenaame Gezichten in de Vermakelijke Landsdouwen van Haarlem, naar ’t leven getekend door H. Spilman en C.V. Noorde (1763). In 1772 werd Van Noorde een van de directeuren van de in dat jaar opgerichte Haarlemse Tekenacademie.
Meer dan eens heeft Van Noorde Elswout bezocht en daar getekend. De hierbij afgebeelde tekening dateert uit het jaar 1773, maar is de uitwerking van een eerdere schets die niet gedateerd is. Het bijschrift maakt duidelijk dat we hier aan de noordelijke oever staan van een zandvaart die op dit moment nog in exploitatie was maar die enig jaren later het landgoed zou doorsnijden van oost naar west, ten zuidoosten van De Blinkert en de uitspanning Kraantje Lek. We staan ongeveer halverwege de lengte van de latere vaart in voltooide toestand en kijken in de richting van Kraantje Lek. Op de plattegrond uit 1812 is dit de enigszins geknikt lopende vaart aan de onderzijde van het afgebeelde detail, op de grens tussen het oude en het noordelijke deel.
Beneden ons zijn vier ‘zanders’ aan het werk met kruiwagens en kleine vletten. Zij werkten elk voor eigen rekening, en droegen voor elke schuitlading zand een stuiver af aan de eigenaar. In 1773 was dat Gualtherus Petrus Boudaen, burgemeester van Amsterdam. Vermoedelijk heeft Van Noorde deze tekening ook voor hem vervaardigd (in diezelfde periode heeft ook Jan de Beyer veel op Elswout gewerkt).
Overigens was dit de laatste vaart die bijdroeg aan de gestage uitbreiding van het park in formele, geometrische stijl. Boudaens opvolger, Jacob Boreel, trok de tuinarchitect Johan Georg Michaël aan, die begon met de transformatie van Elswout in een park in Engelse landschappelijke stijl met serpentinevormige lanen en vaarten. Na hem zou Willem Borski in dit spoor verder gaan met de ontwikkeling van het noordelijke deel van Elswout, zoals op dit kaartfragment goed te zien is.
Hendrik van Zutphen (1757-1830), Plattegrond van Elswout, 1812, pen in zwart, penseel in kleur, 22,3 x 21,5 cm (detail)
Haarlem, Noord-Hollands Archief, Inventarisnummer NL-HlmNHA_51046923
De besproken tekening is de uitgewerkte versie van een schets die Van Noorde eerder had gemaakt, samen met een tweede schets met dezelfde vaart gezien in tegengestelde richting, naar Haarlem. Een vierde tekening van dezelfde locatie maar uit 1777 bevindt zich nog in het oorspronkelijke schetsboek, eveneens in het Noord-Hollands Archief.
Cornelis van Noorde, Zandvaart op Elswout, gezien naar Haarlem (‘Bij Kraantje Lek’), 1773[???], pen en penseel in kleur, 19,5 x 31 cm
Haarlem, Noord-Hollands Archief, Inventarisnummer NL-HlmNHA_53003961_K
Topografische kaart 2015
Uur en seizoen
De zon komt uit het noordwesten, laat op een zomerdag.
Natuur en landschap
In 1636 kreeg de eerste eigenaar van Elswout toestemming van de heer van Brederode om zand af te graven. Hij begon met een kaarsrechte zandvaart te graven, de tegenwoordige Marcelisvaart, vanaf de Houtvaart bij Haarlem naar de duinen. Zijn opvolgers zetten de zandwinning voort, waarbij de ligging van de vaarten bijdroeg aan de inrichting van het park in classicistische stijl. Deze tekeningen laten het gebied nog zien met de bestaande begroeiing.
Literatuur
Bert Sliggers, Het schetsboek van Cornelis van Noorde 1731-1795: het leven van een veelzijdig Haarlems kunstenaar, Haarlem 1982
C.W.D. Vrijland, ‘De zanderij van Elswout’, in Haerlem, Jaarboek 1953, pp. 64-76
Website Monumentenzorg > Elswout > Parkaanleg
De knik die op de afbeelding van Van Noorde te zien is en het getoonde kaartfragment uit de 1812-kaart kunnen onmogelijk van dezelfde vaart zijn aangezien Van Noorde in 1773 de bekende illustratie vervaardigd terwijl Van Zutphen zijn kaart pas in 1812 zou maken. Maar nog belangrijker is dat de limietscheiding ten tijde van Boudaen zich nog niet tot zover achter in het park Elswout uitstrekte. Het betreft de vaart waar thans de Derde Zwitserse brug overheen loopt.
Omdat daar ook twee kleine heuveltjes zijn aangelegd met kronkelpaadjes en er elders in het park ook voorzichtige beginnetjes met de landschapsstijl werden gemaakt ten tijde van Boudaen (o.a. Wonderboom) is de gedachte dat Boudaen de vroege landschapsstijl heeft geïntroduceerd. Daar zijn inmiddels meer aanwijzingen voor gevonden, ook door Tromp (2012) en Albers (2013).
Voorts is aan de hand van o.a. kaart van Ockersz. uit 1599 aan te tonen dat de afzandingen al voor 1636 plaats hebben gevonden. Ook Ampzingh maakt daar melding van in 1628 (van die eerdere afzandingen) en er is meer bronnenmateriaal waaruit e.e.a. blijkt. Er is dus bewijs genoeg dat Du Moulin NIET als eerste begon met afzanden.
Last but not least bij natuur en landschap: het weergegeven landschap is overduidelijk NIET de bestaande begroeiing aangezien het karakteristieke landschap van de strandvlakte – laaggelegen weidegronden met veeteelt – is ingevoegd op de hoger gelegen strandwal die nog moest worden afgegraven. Dat klopt van geen kant. Het is een ‘dichterlijke’ vrijheid van de kunstenaar en heeft met het bestaande landschap – zeker qua vegetatie weinig te maken. Het weiland heeft wel een belangrijke functie in de hele opbouw van het beeld, zeker met het eveneens groene voorgrond met figuren en hond die als repoussoir uitstekend hun werk doen.