Nico van der Wel

Pieter van Tienhoven (1975-1953) in 1929. Licentie via Wikimedia Commons

Op 30 augustus 1952 houdt Victor Westhoff, de latere hoogleraar geobotanie in Nijmegen, een lezing bij de feestelijke opening van Weevers’ Duin, het biologisch station bij Oostvoorne waar tot begin jaren 90 veldonderzoek in de duinen werd gedaan. Vroeger, zo meldt hij, werden veldbiologen binnen de Vereniging Natuurmonumenten als lastige mensen beschouwd. “Thans is dit wel veranderd en kan ook Natuurmonumenten haar vreugde uitspreken over het feit, dat bij de bezittingen van de Vereniging op Voorne, dit station is gebouwd.” Deze lezing en de visie van Westhoff leiden, volledig binnenskamers, tot een flinke aanvaring met de ‘godfather’ van Natuurmonumenten, Pieter van Tienhoven (1875-1953).

James van Hoey Smith (1891-1965, foto ongedateerd)

Aan het eind van zijn boek over van Tienhoven, ‘Rentmeester van nature’ (in 2024 verschenen bij Noordboek) doet Frank Saris verslag van deze affaire. Die heeft een lange voorgeschiedenis, of eigenlijk twee voorgeschiedenissen die een nieuw licht werpen op een aantal hoofdstukken in Duinen en mensen Voorne (p54-59 en p72-73). De ene gaat terug op 1927, als grootgrondbezitter en havenondernemer James van Hoey Smith grote duinterreinen op Voorne aan de Vereniging Natuurmonumenten schenkt, inclusief o.a. het door hem aangelegde Breede Water. Natuurmonumenten krijgt ruim 700 hectare duin, maar de familie van Hoey Smith houdt nog een aantal bezittingen en rechten, waaronder – tot op heden – het jachtrecht (zie Duinen en mensen Voorne p56). Ook blijft van Hoey Smith zich tot ver na de oorlog bemoeien met het duinbeheer op Voorne.

Henri Polak (1868-1943). Foto Huygens Instituut

NSB en Natuurmonumenten

In 1936, enkele jaren na de schenking, treedt James van Hoey Smith toe tot het bestuur van Natuurmonumenten. Vanwege zijn NSB-lidmaatschap protesteert het Joodse bestuurslid Henri Polak, een van de eerste vakbondsleiders, eminent politicus en een gereputeerd natuurbeschermer, fel tegen deze stap. Van Tienhoven, in 1905 een van de oprichters van Natuurmonumenten, kiest voor van Hoey Smith en laat Polak vallen.

Overigens: Saris meldt dat Henri Polak later in Auschwitz vergast wordt, maar dat is een vergissing. Na een korte gevangenschap wordt hij in 1942 onverwacht vrijgelaten, maar hij overlijdt begin 1943 in een ziekenhuis in Laren; zijn vrouw overlijdt kort daarna in Westerbork.

Bij de presentatie van ‘Rentmeester van nature’ in februari liet Natuurmonumenten weten dat het NIOD onderzoek gaat doen naar het oorlogsverleden van de vereniging. Dat heeft met deze kwestie te maken maar ook (en vooral) met het feit dat Natuurmonumenten in 1945 zakelijk gezien erg goed uit de oorlog kwam.

Exploiteren of natuur beheren

Dat is de ene historische lijn waaruit in 1952 het conflict ontstaat. De andere is inhoudelijker en heeft te maken met de manier waarop van Tienhoven voor Natuurmonumenten natuurgebieden verwerft en beheert. Saris maakt in zijn biografie duidelijk dat van Tienhoven wel een natuurliefhebber is, maar dat hij Natuurmonumenten runt als een bedrijf. De immens populaire Jac.P. Thijsse is er voor de popularisering en het enthousiasme en helpt mee met het verwerven van terreinen, van Tienhoven is de zakenman en regelt aankoop en beheer. Hij schrijft obligaties uit en zoekt in zijn netwerk de benodigde investeerders. Die vindt hij door rendement te beloven. Dat komt er ook, door verkoop van hout en riet en door jachtrechten te verhuren (o.a.). Eigenlijk door als een grootgrondbezitter de gebieden te exploiteren, als een echte rentmeester. Van natuurbeheer in de hedendaagse zin – natuur c.q. biodiversiteit in stand houden – was daarbij geen sprake. Je zou kunnen zeggen: het landschap bleef in stand, maar hoe het met de natuur ging was niet duidelijk.

Van Tienhoven heeft het daarbij niet zo op wetenschappers. Überhaupt gaat hij graag zijn eigen gang, niet gehinderd door de leden van Natuurmonumenten en ook niet door medebestuursleden (men vergaderde zelden). Hij ziet ook weinig in een ledenblad.

Dan komt in de jaren 30 de natuurstudie op, o.a. in de vorm van de zogenaamde jeugdbonden. De grootste is de NJN, de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie. De jongeren, waaronder de nodige biologiestudenten, doen onderzoek en worden steeds kritischer over het natuurbeheer. Tijdens de Algemene Ledenvergaderingen van 1943 en 1944 tonen zij zich luid en duidelijk kritisch, wat tot consternatie leidt en tot een druk briefverkeer tussen de hoofdrolspelers. Daarbij hoort ook Victor Westhoff, die de kritiek deelt, probeert om diplomatiek te opereren maar soms moeite heeft zijn geduld te bewaren. De inmiddels bejaarde en slechthorende van Tienhoven kan slecht overweg met de kritiek en de inbreng ‘van buiten’. Na de oorlog wordt zijn positie langzaam onhoudbaar.

Weevers’ Duin in de begintijd. Collectie Dick van der Laan

Van Hoey Smith, van Tienhoven en Westhoff

Als Weevers’ Duin van start gaat en Westhoff zijn lezing houdt zijn we in 1952 aangeland. Van Tienhoven heeft net, in maart, afscheid genomen van Natuurmonumenten (als voorzitter dan, hij blijft penningmeester, 77 jaar oud). James van Hoey Smith heeft bijna twee jaar gevangenschap achter de rug wegens zijn actieve NSB-lidmaatschap (hij zat o.a. in Provinciale Staten) en woont inmiddels permanent op Voorne, op landgoed Strypemonde. Maatschappelijk lijkt zijn rol uitgespeeld, maar hij toont zich als vanouds zeer betrokken bij de duinen van Voorne waarvan hij nog delen bezit. Hoewel hij niet zoveel op heeft met veldbiologie en natuuronderzoek, woont hij wel de opening van Weevers’ Duin bij. Van Tienhoven ontbreekt, maar krijgt van van Hoey Smith een schriftelijk en gepeperd verslag. Vooral de opmerking over de voorheen geringe waardering van Natuurmonumenten voor veldbiologen en hun kennis komt hard aan. Van Tienhoven is gekrenkt en vraagt Westhoff per brief om opheldering.

Westhoff houdt zich in een beleefde brief op de vlakte, maar van Tienhoven is nog steeds boos. Westhoff heeft geen fiducie in een oplossing, zo laat hij weten aan Hans Gorter, van Tienhovens opvolger: “Ik ben overtuigd dat ik gelijk heb en Van Tienhoven is ook overtuigd dat hij gelijk heeft: het heeft dus geen zin hierin te treden. (..) Het spijt me zeer dat deze zaak een onverkwikkelijke wending neemt. Het is jammer dat we energie moeten besteden aan onvruchtbaar gekrakeel, het sop is de kool niet waard; zo gaat er tijd verloren die aan opbouwend werk had kunnen worden besteed.”

Van weldoener tot persona non grata

Niet lang daarna, in mei 1953, overlijdt van Tienhoven. De spanningen op Voorne blijven, zo maakt Frank Saris in zijn boek duidelijk. Kort na het overlijden van van Tienhoven doet van Hoey Smith alweer van zich spreken, door te ijveren voor een bestuurslidmaatschap voor zijn zoon (vergeefs). Saris meldt dat er later hoog oplopende conflicten ontstaan over een grondruil tussen de gemeente Oostvoorne en Natuurmonumenten en nog weer later, rond 1960, over de havenuitbreiding van Rotterdam. Westhoff grijpt in en schrijft hem namens het bestuur van Natuurmonumenten: “Door op te treden zoals u gedaan hebt en de natuurbescherming in de rug aan te vallen hebt u lijnrecht tegen de belangen der vereniging in gehandeld en in het bijzonder tegen de belangen van onze bezittingen op Voorne. Wij beschouwen u derhalve als persona non grata op alle bezittingen der vereniging en in de eerste plaats op die op Voorne.” Deze soep werd waarschijnlijk niet zo heet gegeten als hij werd opgediend, blijkt uit recent op deze website gepubliceerde correspondentie uit 1963 van Westhoff met van Hoey Smith over het waterpeil van het Breede Water. Geen wonder, want van Hoey Smith bezat nog delen van het duin en hield Natuurmonumenten in de vorm van een mogelijke nieuwe schenking een aardige worst voor. 

Standbeeld van Pieter van Tienhoven, Zijpendaalseweg Arnhem (gemaakt door Johan van Zweden). Foto FakirNL, licentie via Wikimedia Commons

De omslag van het boek van Frank Saris

Bronnen

• Frank Saris 2024. Rentmeester van nature – Pieter G. van Tienhoven 1875-1953. Noordboek
• Rolf Roos en Nico van der Wel (red.) 2023. Duinen en mensen Voorne. Uitgeverij Natuurmedia
• Frank van Vree: Henri Polak (1868-1943) (Huygens Instituut) via biografisch portaal
• Bespreking van Rentmeester van nature door Wim Huijser: https://biografieportaal.nl/recensie/pieter-g-van-tienhoven-natuurbescherming-als-eenmansbedrijf/
• Natuur als rechts hobby – interview met Frank Saris over ‘Rentmeester van nature’
• Meer over Weevers’ duin: Nol Freijsen (1999). Weevers’ duin als oecologisch instituut