Rolf Roos

(Gepubliceerd 8 oktober, update 19 december 2025, met dank aan Frans Beekman)

Vraag: wie kent vergelijkbare oude landmarks op een schor van Goeree of Flakkee; ze zijn wel bekend uit Zeeland.

Uit de 17e eeuw zijn verschillende auteurs die een oude nederzetting  vlak voor de kust van Goeree zouden hebben gezien, zeewaarts ongeveer ter hoogte van de Oostduinen. Uit deze ‘Oude Waerelt’ werden diverse munten met afbeeldingen van o.a. Romeinse keizers gemeld, die evenwel in geen enkel museum meer zijn te zien, reden waarom er altijd twijfel is over deze ooit bij zeer laag water zichtbare stedelijke nederzetting. Zeer sterke kustafslag in o.a de 18e eeuw -wanneer de veldnaam Kwade Hoek voor het eerst opduikt- maken het waarschijnlijk dat eventuele resten zijn weggespoeld, maar liefhebbers, dromers en kenners blijven uitkijken naar sporen. Dat die Oude Waerelt op een groen strand zou liggen dat pas na 1920 flink zou groeien tot het huidige natuurreservaat, dat is ook wat te optimistisch, maar menselijke sporen zijn er wel degelijk in deze wild ogende natuur van het gors.

Topografische kaart Kwade Hoek 2025 met in rood ons onderzoeksgebied.

We zoomen nu in op een klein deel van de Kwade Hoek.  Zie de kaart links. Zelf ben ik al een tijdje geïntrigeerd door een alleen op de hoogtekaart (hieronder) zichtbare, ronde vorm van ca 5m in doorsnede met een lage wal er om heen die op twee zijdes is geopend (A). Voor wie wil fantaseren kan er een oud heiligdom in zien met in- en uitgang. Of een kleine ronde burcht, een motte wellicht. Of een ringwal. Er zijn veel hypotheses mogelijk, maar duidelijk is slechts één ding: de van de natuur afwijkende vorm is manmade. Maar wat is het?

Detail zeereep met hoogteverschillen in het Koeiengors van de Kwade Hoek en bij A de hier besproken ‘ringburcht’ en bij B een bomkrater (eentje uit een rommelige rij).

Detail ‘ringburcht’ met omwalling en openingen.

Nu zijn er wel meer sporen van menselijke aanwezigheid op de Kwade Hoek, zoals sloten (in de 20e eeuw gegraven) en een hele reeks bomkraters (B) uit de oorlog die van oost naar west lopen. Wanneer en door wie afgeworpen is niet bekend, maar geallieerde vliegtuigen die op de terugweg naar Engeland waren en nog ongebruikte bommen kwijt  moesten zijn zeer waarschijnlijk.  De door mij op de hoogtekaarten van AHN gespotte structuur (zie de A hierboven en uitvergroting) was echter veel groter dan een bomkrater en lag buiten de reeks bomkraters. Wat kon het  dan wel zijn?

Bij mij viel het muntje toen ik de locatie van de kleine ‘ringburcht’ vergeleek met de topografische kaart van ca 1950. Precies op die plek ligt een een klein rond water. Dat is alleen te interpreteren als een koeienpit, een plek waar vee werd gedrenkt. Maar toch net iets anders. Normaal graaf je een kuil in de grond en heb je zoet water. Maar dat werkt niet op het zoute gors. Er is een ronde wal omheen gelegd in de hoop dat regenwater er in kon worden bewaard. Of begin met een ophoging waarin een kuil werd uitgespaard? Was het niet een kleine stelle, een kleine opgeworpen (vlucht)heuvel in onbedijkt gebied? Met een wateropvang er in en dan hollestelle geheten?  Een ringwal tegen vloedwater om een koeienpit?  Maar wie helpt me nu aan een goede verklaring van de  openingen? In 1943 (luchtfot0) was de hollestelle nog puntgaaf, in  1970 niet meer. Onderaan een detail van de luchtfoto uit 1943 met een gave wal om deze hier waarschijnlijk reeds lang voor de oorlog aangelegde, hollestelle.  En wat zegt de luchtfoto 1970 hieronder over recenter gebruik? Staat er op de luchtfoto niet een rond vat voor water in het midden? Het is een getuige uit de tijd (vanaf eind 19e eeuw) dat er wel al vee (koeien en paarden) rondliep, maar niet zoals nu, er een bak met schoon leidingwater voor de koeien aan de duinvoet klaar staat. Het begin hangt samen met de gorsvorming en beweiding eind 19e eeuw. Het einde hangt samen met de beschikbaarheid van een waterleiding.

Op de topografische kaart Kwade Hoek ca 1950  staat bij de pijl een rond watertje aangegeven op de plek van de huidige ronde structuur.

Bronnenlijst historie Kwade Hoek

Detail luchtfoto 1970 na ontstaan van twee openingen (met zand) en wat is de nieuwe ronde structuur in het midden? Een tijdelijk watervat?

Tenslotte: Veel natuurgebieden herbergen cultuurhistorische schatten, zoals de gevonden hollestelle. Het zou de beheerder, hier Natuurmonumenten, sieren als met deze waarden ook rekening wordt gehouden  (en niet alleen met vogels en ‘habitattypes’), want de zware machines die tegenwoordig bij terreinbeheer worden gebruikt wissen makkelijk oude sporen uit. Vraag aan Natuurmonumenten: bestaat er al een goede inventarisatie van cultuurhistorische waarden en eerder gebruik op de Kwade Hoek?

Wikipedia Hollestelle : een hollestelle blijkt op de Waddeneilanden een ‘dobbe’ te heten. Net als hollestelle werd dit ook een familienaam, zoals bij de bekende bioloog Han van Dobben.