Rolf Roos

Epiloog uit: Duinen en mensen Noordkop en Zwanenwater (2011) (bekort en bewerkt, 2026)

De Noordkop is een regio met te veel natuur en historie om bin­nen het tijdbestek van een jaar te kunnen zien, laat staan grondig te beschrijven. Het kustlandschap van de Noordkop bleek een fascinerende rommelzolder met menige verborgen schatkist. De geschiedenis is bonkig en ruig als de streek zelf eens was. En al die natuur… Al ben je bioloog en heb je de intentie om de beschikbare kennis van al die soorten, van insecten tot padden­stoelen, af te tasten op zoek naar wat hier nu zo kenmerkend is: de rijkdom is te groot en de grote lijnen zijn zelden simpel. We leven in een tijd waarin veel kennis beschikbaar is maar het zijn vooral verspreide gegevens en waarnemingen, goede analyses zijn meestal schaars. De verhalen in dit boek geven daarom een tussenstand weer, ook al omdat we niet weten hoe het verder gaat. Mensen pakken de natuur vaak stevig aan, meestal onbe­doeld, en de natuur gaat haar eigen gang, wisselend van dag tot dag, soms heel rustig, dan weer keihard en verwoestend. Dat hebben geschiedenis en natuur in elk geval gemeen: soms kab­belt het aangenaam voort, soms is er een stroomversnelling, maar de onvoorspelbaarheid blijft.

Een jaar lang heb ik mij laten verrassen. Soms was het een woord dat opviel: Flors, Nollen of ‘haye’. Soms een plant: bijenorchis, pilzegge. Patrijzen op de rand van duin en polder. Dan weer een armband op het strand, een kogel in de hand van een oude man. Vondsten, ont­dekkingen. De Noordkop kent vrijwel onbetreden gebieden zoals het Callantsoger Kooibosch met er boven de dreigende roep van een zich veilig wanende buizerd. Maar er zijn ook voormalige militaire oefenter­reinen, zoals ‘Falga’, genoemd naar één van Napoleons getrouwen. ‘Botgat’ was een raadselachtige naam totdat er, op een dag dat ik in het gebied op bezoek was, bij toeval botten uit de grond kwamen.

De Grafelijkheidsduinen is ook zo’n van historie doordrenkt gebied, waarvan de naam verwijst naar een roemrucht Egmonds gravenge­slacht. Soms wekte een oude naam het vermoeden van een ouder bouwwerk onder het zand. Zoals de Hazenkamer (genoemd naar de Antwerpse geldschieter Servaes de Haese), gelegen in de zuidoost­hoek van het voormalige eiland Callantsoog, nu onderdeel van het Zwanenwater.

De naam Flors was de meest platte vondst. ‘Dunne ontlasting’ be­tekent het volgens de Dikke van Dale en ook wel: scheet. Een naam voor een uithoek, waarschijnlijk gegeven door de arme Pettemer bevolking, die tot diep in het duin landjes had. Een plek die ruim honderd jaar geleden nog door de zee werd overstroomd en op 22 mei 2011, in het droogste voorjaar sinds jaren, afbrandde, op de nat­te valleibodem na. Met deze platte naam is deze kleine historie nog niet af. De naam die de boswachters van het Zwanenwater aan het aangrenzende duinterrein geven sluit er naadloos op aan: het Achter. Je kunt een boek vullen met hoe mensen namen geven, we hebben er hier en daar een bladzijde of alinea voor vrijgemaakt.

Het verhaal als vondst

Soms ontstaat een verhaal pas als vele kleine feiten boven komen drijven. Zoals het verhaal van archeoloog Frans Diederik, waarin hij vondsten uit de Vikingtijd op het strand van Callantsoog (waarschijn­lijk afkomstig uit het oude, nu weggeslagen Huisduinen) met elkaar in verband brengt. Een schat ligt niet altijd in een kistje klaar. Een boek brengt lijn in al die vondsten en waarnemingen. Als bioloog verbaas ik mij steeds over de veelheid aan kennis die onder de mensen te vinden is. Ongepubliceerde, waardevolle kennis, soms goed geordend maar helaas niet ontsloten. Dan van Lunsen bleek als veteraan-vrijwilliger in het Zwanenwater over de meest uiteenlopende onderwerpen prachtige documentatie te hebben verzameld die deels, in kaarten en grafieken, gepubliceerd staat in dit boek (bijv. de vogels vroeger en nu). Alleen al met zijn documen­tatie over de lepelaar had een half boek gevuld kunnen worden: het mocht slechts op een dubbele pagina. Soms bood het web soelaas: niet zelden hebben we daar onze bronnen, tabellen of achtergron­den geplaatst op duinenenmensen.nl.

Alle jachtopzieners, vele eigenaren en beheerders, het hele mense­lijke bedrijf is mede dankzij vele vrijwilligers als Dan, ook die van de histori­sche verenigingen, ontsloten.

Mijn redactionele lijn was simpel: hoe leuk en anekdotisch het verhaal ook is: de hamvraag is en blijft wat de betreffende persoon voor het landschap van de Noordkop heeft betekend. Welke nu nog zichtbare sporen zijn er te vinden? Zo haalt een oude paardenkastanje achter een jacht­opzienerswoning, de oudste van de streek, dit boek maar een sappig verhaal over een jagende jachtopziener, die een eigen familielid raakte, sneuvelt. Anders wordt het als het om een moord gaat die de verhoudingen in een bepaalde tijd kenmerkt, de strijd tussen duinmeiers en boeren (zie pag. 58).

Meer ontdekkingen

Soms gaan de ontwikkelingen snel. Kon ik in het vorige boek over Kennemerland (2009) diverse observaties van boommarters boven het IJ in de duinen bij Heemskerk melden, begin 2011 zaten ze al ter hoogte van de Wieringerwaard en in juni werd de eerste (dode) vondst in het Zwanenwater gemeld. Dieren die van bosschages en bosrijke omgevingen houden doen het in de eens zeer open Noord­kop steeds beter, soorten die openheid waarderen vaak minder, ten­zij beheerders ingrijpen.

Heel vaak was de ontdekking tijdens het schrijven of veldbezoek niet een plant, vogel of voorwerp maar een persoon. Na een tip van de plaatselijke historische vereniging belde ik, op de bonnefooi, bij een huis in een ruim bemeten, winderige achterafstraat in Callants­oog aan. Arie Doorn deed open en binnen vijf minuten stonden de potten met kogels en andere vondsten op tafel. De ets die dit boek siert op pag. 112 mocht ik meteen met lijst en al meenemen, zonder adres achter te laten. Als stedeling uit Castricum kwam ik terecht in de sfeer van open achterdeuren die ik ken van Waddeneilanden, maar dan 50 jaar terug.  Arie opende voor mij zijn vitrine. Ik probeerde te achterhalen waar hij in het Zwanenwater 10 of 20 jaar geleden een benen pijpenrager (mogelijk van een duinmeier of jachtopziener) had gevonden. Maar dat was te lang geleden. De voorwerpen blijven, de herinneringen zijn schelpen op het strand. Wel wist hij ergens een plek, “voorbij de Verloren Dijk”, waar volgens hem nog graven lagen, maar in die tijd was er geen GPS of smartphone. Nu is zijn kansrijke vindplaats overwoekerd en opgenomen in de tijd totdat er weer eens een duin flink stuift.

Ik vertrok met een broekzak vol loden kogels. Toch wil ik niet al die oude jutters en strandvonders bewieroken. Ze waren ook nors, vier­kant, ontoegankelijk en konden soms goed vertellen maar niet altijd met de voor een boek vereiste historische accuratesse. Een ‘Out Kerkhof’ van de in 1570 weggeslagen kerk van Callantsoog werd na 1799 een ‘Russenkerkhof’. Kennis onder de mensen kent allerlei aangroeisels.

De betekenis van diverse goed georganiseerde archieven kan in dit verband niet hoog genoeg worden ingeschat. Een jaar geleden, aan het begin van dit project, bezocht ik het provinciale archief te Haarlem en kreeg een bijna verkruimelde kaart in mijn handen, de eerste waarop het reliëf van het Zwanenwater met een oude kroon­tjespen staat ingetekend: archiefnummer NL-HlmNHA_129_28. Een stiltezaal met oudere mannen, mensen die de tijd nemen om iets uit te zoeken. Je geeft aan de balie het archiefnummer door en krijgt het originele stuk bij je leestafel afgeleverd. Krakend open je het papier en zoekt achterin naar de oude kaart. Je hoort de pen van de gerechtsdienaar krassen, die hier oude rechten moest verdedigen of nieuwe claims probeerde te verzilveren. De scans van deze kaart staan in dit boek, samen met materiaal van uiteenlopende instellingen als het Zijpermuseum, Westfries Archief en Hoogheem­raadschap, universiteitsbibliotheken in binnen- en buitenland en vele particuliere collecties.

<kaart>

Gemengde gevoelens

Het is niet zonder risico je te verdiepen in een van de meest afgele­gen kusten van ons land. Veel liefhebbers passeren en gaan naar de Wadden, randstedelingen blijven dicht bij huis en verkiezen Kennemerland boven Noordkop. Ook bleek het geen verhaal met alleen trompetgeschal. Veel mensen die geboren en getogen zijn in Petten of Den Helder betreuren het dat hun zeeweringen de laatste tientallen jaren zijn verhoogd tot onneembare vestingen waarachter hun huizen schuilgaan. Zicht op zee is onmogelijk totdat je hoog genoeg bent geklommen. Genoemde plaatsen lijken nu veilig voor natuurgeweld, maar behoren wel tot de meest gehavende in Noord- Holland. Oorlog en economische terugval hielden stevig huis in de Noordkop, gevolgd door pijlsnelle ontwikkelingen in de vorm van campings en recreatiehuisjes en omzetting van een landschap met weilanden en koeien in een soms kleurig en attractief, maar meestal braakliggend en met gif besprenkeld, bollenteeltgebied. Oud-Den Helder is in de oorlog ge­sloopt, prachtige archeologische vindplaatsen met oude plaatsjes en begraafplaatsen (het Torp) zijn met domme kracht voor nieuwbouw ingewisseld, landschappen met duintjes zijn vlak geschoven voor intensieve bollenteelt: ontwatering, kunstmest, bestrijdingsmid­delen kunnen op veel kritiek rekenen. Ook Petten werd door de bezetter gesloopt. Het nieuwe dorp moest verderop komen te liggen, want het was toch niks zo vlak onder de dijk te moeten leven? Exit het, in de herinnering gekerfde, oude stratenplan.

Door naoorlogse vernieuwingsdrang verdween menige fraaie boer­derij of villa en wat resteerde is vaak door schreeuwlelijke pandjes en lang niet altijd smaakvolle hotels vervangen. En waar is, behalve die enkele museumboerderij en de zeer bijzondere kerk uit 1580 (met kerkklok uit 1491), het oude Callantsoog gebleven? Waar komt die lelijke hoogbouw in Groote Keeten vandaan? En een kerncentrale midden in het duin… wie stond dat toe? Waarom werd in de vergunning niet vast­gelegd dat het gebied na 50 jaar schoon opgeleverd moest worden, zoals menig politicus toentertijd beloofde?

Er is sprake van een lange traditie. De Noordkop is bepaald geen troetelkind, geen landgoed met een zorgvuldig vruchtgebruik, het is eerder wingewest. Zelfs de rijke eigenaren van het duin hier, de Brederodes, de graven van Egmond en de kooplieden die na hen kwamen, zoals de steenrijke Isaac Lemaire, gingen hier niet wonen. Ze hadden er geen kasteel, op zijn hoogst een uit de kluiten gewassen villa. De machtige Abt van Egmond bezat diep in de middeleeuwen bij Callantsoog een eigen pand, een stede, maar daar is geen steen van teruggevonden. En de oude middeleeuwse Heereweg, eens de levens­ader van Holland van de Noordkop tot ’s Gravenhage, is benoorden Schoorl weggeslagen. Hier lagen een rijtje mede door mensenhand ontstane Waddeneilanden, die deels ingepolderd en deels weggeslagen zijn. De zandige bodem bleek na eeuwen schrale landbouw en veeteelt het nieuwe goud voor bollenteelt.

Als we het landschap van nu overzien en we gaan van de minder fraaie, bebouwde omgeving via het omringend cultuurland naar het half wilde duin dan is er ook een andere beweging zichtbaar. In het land­bouwgebied is, in aansluiting op belangrijke natuurgebieden, een aantal, soms grote, bufferzones gemaakt. Nieuwe natuurgebieden die er voor zorgen dat de duinen niet uitdrogen en beter nog het schone, van nature afstromende, water benutten. Van St. Maartenszee, via Callantsoog tot Den Helder zijn daar vele voorbeelden van. Kleurrijke natuur vol vogelgeluiden, vaak goed toegankelijk voor bezoekers.

Wil de Noordkop zich van haar mooiste kant laten zien dan moet de bevolking zich er sterk voor maken en alle positieve trends omarmen: van pogingen tot duurzamer bollenteelt, combinaties van recreatie en natuur, vervlechting van waterberging en natuur en het behoud van de ruimere duinreservaten waarin rust wordt gewaarborgd en resten van verstening of vervuiling worden gesaneerd. Met een rede­lijke toeristenbelasting kan een lokale overheid soms ook mooie dingen doen in het landschap.

Het duin zelf, die schijnbaar saaie bult zand, is er voor iedereen die zich van dag tot dag wil laten verrassen. Alleen hier kan je in ons land zo mooi en makkelijk tapuiten zien en wandelen tussen natuurlijke ‘bol­lenvelden’ van inheemse, witte orchideeën.

Alle mooie valleien op een enkele dag

In de vroege zomer van 2011 mocht ik samen met mijn lief, dankzij vergunningen van alle 3 beheerders, van noord naar zuid, dwars door alle gebieden. Het was een heel heet voorjaar geweest en de natuur was weken vroeger in bloei dan normaal. Bewust van het voorrecht om overal te mogen komen probeerde ik mijn eigen storende rol in te dammen. Ik hield afstand tot de mij bekende broedgevallen en verbleef nergens lang. Het werd een wandeling door alle dalen. Waarom bleken ze allemaal niet dichtgegroeid, terwijl bijna elke beheerder klaagt over te weinig knagende konijnen en een gebrek aan stuivende, wandelende dui­nen?

De wandeling begon in het noorden bij de oude en nieuwe valleien rond de Harmplas in de Grafelijkheidsduinen (van Landschap Noord-Holland), dan voorbij Falga naar de door een fietspad doorsneden Duinroosvallei, die zich uitstrekt tot strandopgang de Zandloper. Vervolgens ging het zuidwaarts naar de verscholen valleitjes in het Botgat, naar de Vlakte in het Zwanenwater, achterlangs via de vallei het Theehuis naar de Grote Flors (Natuurmonumenten) en tenslotte over een hek naar het gebied van Staatsbosbeheer bij Petten: via Kleine Flors naar het Tweede en Derde Korfwater. Op de Duinroosvallei met zeer veel tapuiten na, zijn dit allemaal vochtige valleien: het grondwater komt in de winter glinsterend tot aan de oppervlakte. Ze komen pas in de loop van de zomer tot volle bloei.

Al die valleien zijn heel verschillend (plantjes, vogels, ontstaans­wijze) maar ze hebben één opvallend ding gemeen: er groeien haast geen struiken en de vegetatie is er laag, kort, soms een beetje open. Ze ogen als jonge valleien, terwijl sommige al honderd jaar of meer oud zijn. De eerste aanblik blik is wat simpel groen maar als je er induikt staan er allemaal bijzondere planten om je heen. Moeras­wespenorchis, geelhartje, wintergroen. Het meest verrassende voor mij was dat de oorzaak van die openheid, die mooie korte vegetaties, telkens een ander beheer bleek. In de duinen bij Den Helder ligt het aan het gecombineerde gegraas van Konikpaard en Hooglander koe, dieren die ontbreken in de Duinroosvallei en het Botgat. Daar wordt het vallei-ecosysteem, net als in de hele strook Noordduinen, ‘ou­derwets’ kort gehouden door konijnen, die hier nog in grote getale heen en weer rennen. Zelfs de kruipwilg moet eraan geloven, maar gelukkig worden de zeer vele wintergroenplantjes tussen het kruip­wilg, kenmerkend voor het hele Botgat, versmaad en geven zo een heel eigen toon aan dit gebied. Verder zuidwaarts naar de Vlakte van het Zwanenwater met haar zee aan witte en roze orchideetjes, waar rond 2009 ook een eerste bijenorchis oprees. Waarom de valleien hier zo bloem­rijk zijn is uiteengezet: laat in het jaar maaien, het maaisel afvoeren, inperken van de oprukkende wilgen. En al minstens twee eeuwen schoon vocht. Deels kalkrijk, deels zwak zuur, dat geeft pas rijkdom.

Voorbij deze voor iedereen toegankelijke plek ligt een lange, stille route richting de punt van het Tweede Water, waar in een geplagde vallei sinds enkele jaren weer groenknolorchis (van jonge en kalk­rijke valleien) groeit en veel moeraskartelblad, een soort die evenals de grassoort bevertjes (foto) ook fraai in de blauwgraslanden van het Kooibosch van Callantsoog staat. Dan bereiken we de beide Florsen, waarvan de Grote gesierd wordt door een zeldzame, witte, brede orchis (foto) en veel addertong (foto), het meest sierlijke varentje van ons land. In de Kleine Flors staat o.a. Spaanse ruiter. Bij Petten, net achter de zeereep, waar door eeuwenlange golfslag, oorlog en torenhoge dijkenbouw, veel is verwoest en het resterende duin is verkruimeld door een bedrijventerrein met kernreactor, liggen schit­terende valleitjes, want de natuur is niet klein te krijgen. Ze zijn licht overstoven vanuit de zeereep. Moeraswespenorchis staat er vlakbij het strand. Ook hier is de vegetatie kort en open, dit keer door de jaarrond aanwezige koeien, zwarte Galloways.

In het Tweede Korfwater ontdekt mijn lief een eerste bijenor­chis, in knop (foto ). Zo oogden deze duinen voor mij als die van 500 km zuidelijker, in Frankrijk, de Boulonnais, 20 jaar geleden (red.: 1993). Franse toestanden in het noorden, nu niet door de Franse Revolutie maar het warmere klimaat. Dat die bijenorchissen de volgende decennia bij duizenden noordwaarts zouden kiemen en bloeien konden we op dat moment alleen vermoeden.