Door Kees Bruin

(eerder gepubliceerd in Texelse Courant, juni 2022)

Onlangs, juni 2022, presenteerde de regering haar stikstofplannen, compleet met kaart, waarop te zien was dat ook op Texel de stikstofuitstoot flink gereduceerd moet worden. Als reden voor deze ingreep worden de kwaliteit van de Natura 2000 gebieden en de biodiversiteit opgegeven, waarbij men vooral focust op de plantengroei, die te lijden heeft – of zou hebben – onder overmatige aanvoer van stikstof.

Omdat ik me al een kleine vijftig jaar bezig houd met de plantengroei in het Natura 2000 gebied in de Texelse duinen, kan ik hier wel iets over zeggen. Daarbij zal ik niet uitgaan van omstreden stikstofmodellen, maar van de realiteit in het veld.

Hoe kun je zien, dat op een bepaalde plek de vegetatie aangetast is door een stikstofoverschot? Meestal wordt in dat verband verwezen naar het verschijnsel ‘vergrassing’, dus het dichtgroeien met hoge grassen als pijpenstrootje of duinriet. Daardoor worden de meer gevoelige plantensoorten weggeconcurreerd. Wat zien we daarvan in de Texelse duinen terug? De laatste decennia is lokaal te zien dat duinriet en soms rood zwenkgras de overhand krijgen. In hoeverre dat toegeschreven moet worden aan de stikstof, of aan het jarenlang ontbreken van beweiding door vee of konijnen, of aan beide factoren, is niet duidelijk. Het kan zijn dat stikstof de doorslag geeft, maar het is ook mogelijk dat in duinen waar al vele decennia geen vee meer heeft gelopen de zaak simpelweg dichtgroeit door gebrek aan beheer. De Westerduinen, waar de verruiging met heel hoge duinroosvegetaties en meidoorn opvalt, zijn al zo’n tachtig jaar niet meer beweid, en konijnen zitten er nauwelijks. Of diezelfde verruiging daar onder normaal voortgezette beweiding ooit zou zijn ontstaan, is zeer twijfelachtig. Ook is niet bekend waarom sommige stukken niet-beweid droog duin wel, en andere, die misschien nog langer dan de Westerduinen uit de beweiding zijn, niet dichtgroeien. Het laatste is bijv. het geval in de Seetingnollen bezuiden de Koog, die nog altijd heel open en kortgrazig zijn.

Wel is bekend dat beweiding een afdoend middel is om vergrassing van duinen, of die nu wel of niet door stikstof is ontstaan, tegen te gaan en zelfs terug te draaien, zoals in de Nederlanden en de duinen bij Den Hoorn gebleken is. In grote delen van het droge duin op Texel, zeker in de actief beheerde stukken, is dan ook helemaal geen sprake van vergrassing.

In de valleien zien we hetzelfde beeld, met andere vegetaties en plantensoorten, uiteraard. Waar geen actief beheer (maaien, afplaggen, beweiden) plaats vindt, groeien valleien op termijn veelal dicht met riet, duinriet of wilgen. Dit is op zich een natuurlijk proces, en ook hier weten we eigenlijk niet goed in hoeverre de stikstofdepositie op Texel een doorslaggevende rol speelt. Maar ook hier geldt dat er met adequaat terreinbeheer helemaal geen sprake hoeft te zijn van verruiging of verlies van zeldzame en kieskeurige plantensoorten.

Overigens, of die ruigere plekken nu wel of niet aan stikstof te danken zijn, hun aanwezigheid vormt op zich geen probleem. Integendeel zelfs; op die plaatsen kunnen allerlei vogels en insecten een plekje vinden, dat op de open stukken niet voorhanden is. Ruigere begroeiing draagt bovendien bij aan de landschappelijke afwisseling.

Is er dan helemaal geen sprake van ernstige stikstofproblemen in de Texelse duinen, zult u zich intussen afvragen? Jazeker wel, die problemen zijn ook duidelijk zichtbaar, en bovendien goed verklaarbaar. Dan doel ik op het plaatselijk overbemesten van droge duinen door meeuwen en het bederven van duinplassen door ganzen en meeuwen. Die vogels zijn in de afgelopen decennia enorm in aantal toegenomen, en produceren heel veel mest. In de meeuwenkolonies zijn inmiddels vele hectaren droge duinen, dezelfde ‘grijze duinen’ waarvoor men nu boeren wenst te verwijderen, totaal vermest. Daar groeien nu allerlei ‘mestvaaltplanten’ die er vroeger niet stonden, zoals brandnetels, zwarte nachtschade en bitterzoet en nog tal van andere ‘storingssoorten’.

De grotere duinplassen op Texel, zoals de Horspolders en de Muyplas, die ik nog gekend heb als ware ‘openluchtaquaria’ met glashelder water en een fraaie waterplantenbegroeiing met kranswieren en fonteinkruiden, zijn intussen om zeep geholpen door de ganzen. De oevers liggen vol stront en veren, de bijzondere waterplanten zijn allang verdwenen, en het riet langs de oevers is door onophoudelijke ganzenvraat uitgeroeid. Het doorzicht van het water is meestal heel slecht, je kunt de bodem niet eens zien.

Samenvattend kunnen we dus zeggen, dat het erg meevalt met de eventuele invloed van stikstofdepositie in de Texelse duinen. Duidelijk grote stikstofinvloed zien we alleen op door meeuwen of ganzen aangetaste terreindelen.

Nu wil de overheid in een zone van één kilometer langs de duinen 70% reductie realiseren. Ten eerste rees bij mij de vraag: 70% waarvan precies? Van de recente uitstoot, terwijl men daar geen data op basis van werkelijke metingen van heeft? Dat lijkt me een heel vreemd beleid. Een cruciaal punt, waar ook prof. Lindeboom en anderen op hebben gewezen is, dat op Texel een sterk westelijke windrichting overheerst, waardoor er nauwelijks transport van stikstof door de lucht vanuit de polder naar de duinen toe plaats vindt. Als er toch, bij oostenwind, wel een problematische hoeveelheid stikstof uit het boerenland in het duin zou neerdalen, dan zouden we dat het eerste terug moeten zien in de tegen de polders aan gelegen stukken duin. En dat blijkt niet het geval te zijn, want ook pal langs de binnenduinrand liggen groeiplaatsen van gevoelige soorten van de Rode Lijst, zoals ronde en kleine zonnedauw, klokjesgentiaan, teer guichelheil, oeverkruid, knopbies, vlozegge, diverse orchideeënsoorten en zelfs het voor ammoniak uiterst gevoelige Weegbreefonteinkruid!

Er is dus zelfs nog geen begin van een bewijs, dat de boeren die in die beruchte zone van één kilometer naast het duin- en bosgebied op Texel zitten, een duidelijke, aantoonbare invloed op de vegetatie in die duinen hebben. Anders had die invloed namelijk zichtbaar moeten zijn in de vegetatie aan de binnenduinrand, en dat is gewoon niet het geval.

Hieruit volgt dat het verwijderen van die boeren uit deze één kilometerzone nul komma nul resultaat voor de natuur gaat opleveren. En wat levert het wel op? Een hoop ellende voor de betrokken boeren, en dat allemaal voor niets!

Verder lezen? Kaart uit 2021 met meer waarde.