Rolf Roos m.m.v. Krijn Tanis

Er liggen dijken in de duinen, zoals de vele stuifdijken op de Waddeneilanden, die in de loop der tijd vaak weer in de natuur zijn opgenomen. Er liggen ook  zeer oude dijken achter de duinen, zoals op Voorne (zie online dijkenroute). Maar ook in Zeeland en op Goeree zijn dijkjes bekend van vlak achter de duinen, vaak gelegd als inlaagdijk of als dijk rond oude poldertjes. Over enkele is sinds kort veel meer bekend.

(Overzicht van alle online artikelen over de omgeving van de Goereese Nieuwendijk/Bokkepolder: klik hier.)

Kaart uit 1728 van het noordoostelijk deel van Goeree omgeving Havenhoofd, detail van een kaart uit het Nationaal Archief nr NL-HaNA_4.VTH_2224. Deze kaart werd gemaakt een jaar na afronding van de ‘Nieuwe Inlaagh’ d.w.z. de huidige (Lange) Nieuwendijk (B). De duinen van de ‘Quaden hoeck’ ofwel de Rooklaasduinen (D) waren toen op hun smalst; de eeuwen hiervoor waren er diverse doorbraken geweest. De laatste bekende doorbraak is van na deze kaart, in 1732.

Helmdijk (A), Nieuwendijk (B) en Korte Nieuwendijk (C ) zijn enkele van die oude, zandige dijken op Goeree. De naam Helmdijk en de kaart hierboven uit 1728 verraden dat dit vroeger deels een langgerekt duin was, gelegen langs de voormalige kwelderplaat de Rooklaasplaat. De Helmdijk was onderdeel van de middeleeuwse noordoostgrens van het eiland Westvoorne, lager Goeree genoemd. Zeewaarts lagen de Rooklaasduynen (D). Polder Rooklaasplaat is uit de 17e eeuw.

De situatie nu staat op de kaart hieronder. C  is de Korte Nieuwendijk; klik op kaart voor vergroting.

Topografie 2023

De Helmdijk van nu is deels afgegraven en bevat bosschages en hoge graslanden met nu weinig bloemen meer. Tot rond de oorlog gleden hier kinderen met sleetjes van de duintopjes. Zoals jager Jan van Splunter, van Oostdijkseweg 86, ons vertelde: “Na de oorlog waren duinen vanaf zee tot aan havenhoofd allemaal duinachtig”. Ook dijken oogden als duinen. Met hier en daar een koetje er op. Er werd gehooid met de zeis.

Nu dook er een oud rapportje op van de NLGO (Vereniging voor natuur- en landschapsbescherming op Goeree-Overflakkee) uit 1986 met een beschrijving van de flora van deze oude dijken.  Ook een kaart werd gevonden. We staan daar nu bij stil, ook omdat de Korte Nieuwendijk, dichtgegroeid vanaf de jaren ’80, in 2024 door waterschap en vrijwilligers deels weer is hersteld. Wat groeide hier allemaal vroeger? En wat kunnen we verwachten?

Dolle kervel op de Helmdijk, 2021

Helmdijk en Nieuwendijk

Omdat het om dijken van zand gaat, lokaal uit duinen of polders afkomstig, treffen we in 1986 nog diverse duinbloemen. De trotse beemdkroon, nu nog mooi aanwezig op de Nieuwendijk, stond in 1986 ook op de Helmdijk, net als duingraslandplanten als pastinaak, kruisdistel en muizenoor. Ook goed voor de vlinders. Van die duinbloemen is weinig over. Pastinaak is overal schaars geworden op deze dijkjes. Het is bramenruigte en laag bos met hier en daar een bijzondere bosplant, zoals dollekervel. De Helmdijk, ooit met bijna vijf meter hoogte een zeewerende dijk, is zowel in de oorlog als na 1953 deels afgegraven. Het niet vergraven deel is bloemenarm maar zou nog prima hersteld kunnen worden voor beter beheer (laat maaien en hooi afvoeren).

Nieuwendijk, noordzijde, met veel wilde peen en jacobskruiskruid. Links achter het maisveld ligt een deel van de Korte Nieuwendijk, het enige deel dat tot 2024 nog open (gemaaid) was.

De op de Helmdijk uitkomende Nieuwendijk kent echter een bloemenrijkdom die toont wat er ooit op veel meer dijken te zien was. Op de NLGO-lijst uit 1986 stonden gestreepte klaver, kattendoorn, beemdkroon en grote tijm, ook nu nog aanwezig. Of was er ooit nog meer? Of is de biodiversiteit nu juist hoger? Op de lijst ontbraken soorten als nachtsilene, klavervreter, blauwe bremraap en moeslook, die er nu wel staan. Over het hoofd gezien of zijn ze inderdaad nieuw? Lees elders meer online. Ook verscheen een uitgebreide analyse van de Nieuwendijk dankzij gegevens die de provincie ZH beschikbaar stelde.

Korte Nieuwendijk, vroeger en nu

De Korte Nieuwendijk was zoals op de kaart uit 1728 is te zien, eeuwenlang  de verbinding tussen de duinen bij Havenhoofd (de Rooklaasduinen) en de dijk die het kanaal naar Goedereede beschermde. Korte Nieuwendijk was na 1727 de opvolger van de veel ouder de ‘Plaatse Buytendijk’ (1621). Deze in onbruik geraakte dijk is rond 1990 door het waterschap aan Natuurmonumenten aangeboden, maar deze nam alleen de (Lange) Nieuwendijk in beheer en liet dat beheer deels aan een pachter. Zo bleef de (Lange) Nieuwendijk in hooilandbeheer. De Korte Nieuwendijk zou door de gemeente beheerd worden maar viel ten prooi aan verruiging. Wel is pal langs het fietspad een rij bomen geplant, gelukkig niet bovenop de dijk want bladval is slecht voor de flora en werkt verruiging in de hand.

Ruig viooltje; foto Gerrit van Ommering.

Dankzij het rapport uit 1986 weten we hoe mooi de dijk toen was en wat we kunnen verwachten nu deze in 2024 deels is hersteld. Wat wat een bloemen stonden daar! Net als op de andere dijkjes bloeiden hier knolboterbloem, kruisdistel en wilde peen. Soorten als bevertjes (bekend van  o.a. de Middelduinen en de Preekhilpolder) en zeegroene zegge stonden hier ook en wijzen op veel kalk in het zand. Alleen op deze dijk kwam gewone vleugeltjesbloem voor, net als ruig viooltje en bevertjes een soort van de Rode Lijst van bedreigde planten.

Als extra voor de Korte Nieuwendijk  vermelden we het heel bijzondere ruig viooltje (komt in Nederland in het duin niet zuidelijker voor dan Goeree). Kansrijk is ook dat er vlakbij een dijk ligt (de Ooievaarsdijk, ook bekend als Grote zuidpolderse dijk) waarop de westzijde nog ruig viooltje voorkomt. Zie de kaart. Ruig viooltje wordt door mieren verspreid wat de noodzaak van verbinding  van  al die oude dijkjes meteen duidelijk maakt. Ook meer bloemrijke bermen kunnen helpen.

Alleen op de Korte Nieuwndijk kwam in 1986 gewone vleugeltjesbloem voor, net als ruig viooltje en bevertjes een soort van de Rode Lijst van bedreigde planten.

Met de bosmaaier wordt de ruige vegetaie op de Korte Nieuwendijk te lijf gegaan.

Het is  geweldig dat herstelbeheer door vrijwilligers en waterschap in 2024 ter hand is genomen. Al deze soorten zijn nog niet uitgestorven, komen in de regio voor of hebben langlevend zaad (ruig viooltje) en kunnen dus hier terugkeren, De helft van de dijk is in 2024 geschoond; de andere helft is voor 2025 gepland. Nu wel regulier maaien en hooien in de nazomer en soms twee keer…Wie gaat dat doen??

Met dank aan Gerard Lokker

Bron:

Plantenwerkgroep NLGO (1986) Verzamelde plantengegevens omgeving Bokkepolder. Getypt rapport.

Nachrift

En Weevers 1920:

“Typeerend voor de dijken zijn: Agrimonia eupatoria L. Ononis spinosa L., Eryngium campestre L., Crepis taraxacifolia Thuill. Soms treden meer de duinplanten als Polygala vulgaris L. var. ß oxyptera, Thymus serpyllum L., Briza media L. op, wellicht is dan zandgrond bij den dijkaanleg gebruikt.”