Cees Sipkes (1928)

(Red.) Wij troffen dankzij Ruud Vlek van de Heimans en Thijssestichting een handgeschreven manuscript met de titel  ‘Natuurbescherming in de duinstreek’  (archiefnr. UBA512, bibliotheek Allard Piersonmuseum Amsterdam). NB Het manuscript is niet compleet (pag. 8 ontbreekt) en is hier als pdf te zien.

In de bibliografie van Sipkes (1895-1989) op Wikipedia en in De Levende Natuur, troffen we nergens een artikel of boek met deze titel dus we vermoeden dat het niet is gepubliceerd.  Anderzijds: hij verwijst in het slot naar een drukproef  (cliche) en een voorstel voor fotobijschrift: “Welkom vreemdeling in veel duinen.” Dat is meteen een mooi tijdsbeeld. Een ‘vreemdeling’ betekende in de jaren 20 van de vorige eeuw: een toerist. En dat ‘veel’ slaat op de toegankelijkheid, want lang niet alles was vrij toegankelijk. Het ergst vond Sipkes (die net als Thijsse en zijn compaan Heimans bordjes verboden toegang haatte) dat voor het Zwanenwater: “Het is ook voor natuuronderzoek niet toegankelijk.”

Na een wat wollige inleiding volgt een beknopte en informatieve beschrijving van de duinen van het vasteland van Den Haag tot Den Helder, inclusief de bedreigingen. Met veel details over zijn lievelingsplanten, de orchideeën. Aan het eind nog wat wederwaardigheden over Zeeland, Goeree en de Wadden. Het geheel sluit af met een mooie slotquote die we onze lezers niet zullen onthouden.

Voor de hieronder opgenomen fragmenten hebben we vooral passages geselecteerd die een indruk geven van wat er destijds allemaal groeide en wat er speelde aan bedreigingen (woningbouw, waterleidingen etc. en bij Sipkes ook: konijnen) opgenomen. De spelling hebben we aangepast en Latijnse namen zijn bijna overal vervangen door Nederlandse; in onbruik geraakte plantennamen hebben we ook aangepast. Bespikkeld zonneroosje werd zo: gevlekt zonneroosje. Sturmia werd groenknolorchis.

De citaten van Sipkes hebben we van subkoppen voorzien, soms met een kort commentaar. Nu we honderd jaar verder zijn, zijn de verdwenen groeiplaatsen van harlekijn, honingorchis, muggenorchis, koraalwortel en vogelnestorchis interessant. Het aantal groeiplaatsen van hondskruid verminderde, maar de aantallen individuen zoals we die bij Wijk aan Zee de laatste decennia aantreffen telde Sipkes niet. Duinen werden in de jaren 20 met name bedreigd door woningbouw en waterwinning, over ‘recreatie door de natuurliefhebber’ is Sipkes mild, al willen ‘badgasten’ wel wat hondskruid plukken. Hij noemt de net aangelegde Zeeweg van Bloemendaal naar zee ‘prachtig’, maar is snijdend scherp over de gemeente Bloemendaal die met ‘bescherming van natuurschoon’ schermt maar woningen bouwt.

Oorzaken <Pag. 6>

Wat zijn nu de oorzaken van de verarming van de natuur, van de duinen en bossen tussen Hoek van Holland en Bergen? Als dichtbevolkt  land moeten we, in het belang van onze voeding, woningen, drinkwatervoorziening, bosbouw, land-en tuinbouw, werkverschaffing, vreemdelingenverkeer (om ons te beperken tot algemene belangen) gebruik maken van onze woeste gronden, van de natuur van onze bossen, moerassen en duin. (…)

Benoorden Den Haag: mild voor waterwinning, bijzonder, toen al: kruisbladgentiaan <Pag. 9 en 10>

Laten we de grote duincomplexen van Den Haag tot Den Helder beknopt behandelen, beginnende in het zuiden. Het duinlandschap tussen Den Haag en Katwijk behoort aan de gemeente ‘s-Gravenhage, in het belang van de drinkwaterwinning. Er loopt dan ook een ’sprank’, een overdekt kanaal, van de waterleiding van zuid naar noord doch de daarvoor gegraven geul is vrij smal en in het algemeen genomen is het landschap gaaf gebleven, een prachtig duincomplex met zandverstuivingen en duinbosjes.

Door de waterleiding is het grondwater gezakt, zodat de moerasflora verdwenen is. Op koele noordhellingen en in en bij de bosjes groeit in zeer groot aantal de elders in ons land ontbrekende kruisbladgentiaan (Gentiana cruciata). De enige onnodige en ernstige natuurvernieling die hier plaats gehad heeft, is de aanbouw van enkele villa’s in het terrein langs de weg van het Kievitspark naar Meijendel, doch gelukkig is de weinige animo om deze huizen te bewonen geen aansporing om aldaar meer te bouwen. Uit oogpunt van stadsuitbreiding was er geen reden om in die duinen te bouwen, terwijl in het Kievitspark en elders in het vlakke terrein nog zoveel bouwterreinen ongebruikt lagen.

De Wassenaarsche duinen zijn ten dele geheel open voor de wandelaar, ten dele alleen met kaarten toegankelijk en ten delen geheel verboden toegang. Er zijn konijnen, die aan het plantendek en aan het houtgewas schaden doen, toch niet in zeer erge mate. (…)

Vreemde planten richting Zandvoort <Pag. 11 en 12>

We slaan de duinen over tussen Katwijk en Noordwijk, welke zonder lage valleien zijn, doch uitstekend begroeid daar er vrijwel geen konijnen zijn. (….) De duinen tussen Noordwijk en Zandvoort behoren vrijwel geheel aan de gemeente Amsterdam in het belang van de drinkwatervoorziening. Het duinlandschap is doorsneden door een groot aantal diepe kanalen. Het zand daaruit is in de duinen gestort waar grote vlakten, zogenaamde ‘storten’, door gevormd zijn. Het landschap is dus geheel veranderd. Natte valleien zoals vroeger, zijn er dus vrijwel niet meer. De oorspronkelijke flora is dus ten dele verdwenen, doch de soorten die tegen droogte kunnen zijn aangevuld met een aantal adventief planten, soorten die er gebracht zijn met het fazantenvoer. De konijnen zijn er nog talrijk, doch wanneer er al te veel komen worden maatregelen genomen. Wandelaars kunnen er tegen kaarten toegang krijgen. (…).

Droefenis in het Naaldenveld

Tussen deze duinen en de weiden aan de duinvoet liggen enkele bossen, het Vogelzangsche bosch (nog vrijwel ongerept) en het Naaldenveld en Bentveld, beschreven door van Eeden, nu vol villa’s en wegen zodat de oorspronkelijke flora en het landschap zeer geleden heeft. Onder deze bebouwing verdween de mooiste groeiplaats van stengelloze sleutelbloem in het Naaldenveld bij de wegenaanleg. Wel is aldaar een gedeelte uitgespaard, doch het mooiste gedeelte was gemakkelijker te exploiteren.

Zeeweg prachtige weg door Kennemerduinen

Tussen Zandvoort en de gemeente IJmuiden ligt een zeer groot duinencomplex, alleen van oost naar west doorsneden door de Zeeweg, door de gemeente Bloemendaal aangelegd voor werkverschaffing, een prachtige weg zoals deze zich door het landschap slingert en in een grote behoefte voorziend. Duizenden trekken er langs naar het strand en genieten daar met hun tenten van het strandleven. Van zuid naar noord ligt een overdekte prise d’eau van de Haarlemse waterleiding die weinig opvalt in het landschap, die behalve in de meest N.W. hoek de moerasflora geheel heeft doen verdwijnen. Overigens is dit duincomplex in de Provincie Noord-Holland het grootste ongerepte terrein met schitterende landschappen, met heuvelrijen, uitgestrekte reeksen van valleien en berkenbosjes.

 Sipkes noemt ten onrechte twee soorten van droog duingrasland waarop waterwinning  invloed zou hebben, maar die konijnen….<Pag. 13/14 >

Op de noordhelling groeien soms nog bijzondere soorten: honingorchis en maanvaren en in de valleien is de vroeger zo rijke flora zoals deze beschreven is door van Eeden vrijwel geheel verdwenen; soms door overstuiving, konijnen en door daling van het grondwater. Er is ook vrijwel geen terrein aan te wijzen waar zoveel konijnen zijn die het plantendek en houtgewas beschadigen en sommige planten als hondskruid, een roze orchideetje, en breedbladige wespenorchis, een groene orchidee, zeer bedreigen terwijl deze soorten de uitdroging door de waterwinning goed doorstaan hadden. Waar hier van nature herstel plaats heeft van de moerasflora door uitwaaien van stuifplekken tot het grondwater wordt dit door onmatige behandeling of ingebruikneming als aardappelland, tegen belachelijke lage pacht, weer teniet gedaan.

Bloemendaal had mooie praatjes…Actie! <Pag. 15>

Onlangs zijn de duinen langs de Zeeweg aangekocht door de gemeente Bloemendaal in het belang van het behoud van het natuurschoon, zoals de motivering luidde van den aankoop. Doch tegelijkertijd wordt er aan een plan gewerkt vergunning te geven tot de bouw van landhuizen, wat een schending zou betekenen van het schitterende landschap dat zich noord- en zuidwaarts van de weg bevindt. Bovendien is deze bebouwing een gevaar voor verdere bebouwing plannen in dit grote ongerepte terrein tussen Bloemendaal en het strand gelegen tussen een zich ontwikkelende wereldstad van IJmuiden, Velzen, Santpoort, Haarlem tot Zandvoort, welke wereldstad behoefte heeft aan recreatieterrein voor de steeds meerdere natuurliefhebbers.

De afdeling Haarlem van de Nederlandse natuurhistorische vereniging voert momenteel actie tegen deze bebouwingsplannen, laten we hopen met succes. (…)

Gedetailleerde waarnemingen aan hondskruid, ten zuiden Noordzeekanaal <Pag. 16>

Het hondskruid kwam daar vroeger (1912, 1913, 1914, 1915) voor op lichte plekken tussen bosjes terwijl de breedbladige wespenorchis  zich in de jonge dennenbossen bij honderden had uitgezaaid. (…)

Fatalisme rond het Hoogoventerrein <Pag. 17>

De z.g. Breesaap, de duinen ten noorden van het Noordzeekanaal en ten zuiden van de weg Beverwijk-Wijk aan Zee, zijn gedeeltelijk nog ongerept hoewel niet konijnenvrij en gedeeltelijk geheel in beslag genomen door het hoogovenbedrijf. Enkele groeiplaatsen met aronskelk en daslook [Sipkes: berelook, red.] en enkele duinmoerassen met orchideeën en parnassia zijn hier als offer gevallen van havenuitbreiding en vestiging van de industrie. We kunnen hier niets tegen doen en alleen met des te meer klem op bescherming aandringen van terreinen welke niet door hun ligging voor dergelijke doeleinden dienstig zijn.

Geen konijnen, veel hondskruid: die relatie zou best wel eens kunnen kloppen. En waarom minder konijnen? Ze stonden op het menu in Wijk aan Zee. Maar die badgasten…<Pag. 17 en 18>

Ten noorden van Wijk aan Zee liggen duinen behorende aan de provincie waar Wandelaars met kaarten toegang hebben. Vlak bij het dorp zijn vrijwel geen konijnen, zodat het eerder genoemde hondskruid zich bovenop een goed begroeide noordhelling bij honderden gevestigd had. In sommige jaren werden bijna 1000 stuks geteld, welk aantal bloemen sterk vermindert door het plukken van de badgasten. De strenge winter van 1929 heeft deze groeiplaats, vroeger de mooiste van ons land, zoveel schade toegebracht dat er in 1929 niet één geteld is. Hondskruid komt reeds in de winter boven de grond, doorstaat in normale winters de vorst zonder schade doch de lage temperatuur van februari 1929 gepaard gaande met een droge bodem in die tijd (een niet te onderschatten bijkomende factor) later heeft de knol gedood.

Van Beverwijk tot castricum liggen particuliere duinen met veel tuinbouw (bollen , aardbeien en aardappelteelt), afwatering met het oog op wit cultuurland en veel jacht.

Bakkum – Egmond: minstens 4 thans verdwenen soorten <Pag. 19>

Bij Bakkum ten N.W. van Castricum zijn duinen behorende aan de provincie toegankelijk met kaarten. Hier is een kampeergelegenheid waar zeer veel gebruik van gemaakt wordt; als zeldzame plant noem ik gevlekt zonneroosje. Ten noorden van deze duinen liggen nog lange vochtige valleien dichtbij zee, waar vreemd genoeg vrijwel niets groeit dan duizenden parnassia’s en een uitgedroogde vlakte met dopheide.

Bij Egmond beginnen duinen met veel aardappelcultuur, wat konijnen en bij Bergen liggen nog prachtige duinpannen met veel hout en ondanks afwateringssloten en de nabijheid van de provinciale waterleiding vrij hoog grondwater. In de Verbrande Pan groeit nog de vogelnestorchis en de uiterst zeldzame koraalwortel, het gevlekt zonneroosje, veldgentiaan, jeneverbessen, grasklokje en de eerste struik- en dopheide. Het zand wordt hier kalkarmer zodat de flora verandert, en kalkschuwe planten als heide, kraaiheide, gagel, op enkele plekken zelfs dubbelloofvaren, bosbessen en wilde welriekende nachtorchis op te merken zijn.

Ter hoogte van Bergen: veel harlekijnen in zoals Sipkes goed zag: niet te natte duinvalleien

In het Uilenvangers vlak vinden we een moeras met galigaan die we noordwaarts talrijker zullen aantreffen, gevlekte orchis en meer naar de zeekant vleeskleurige orchis, muggenorchis, rond wintergroen en als nieuwe verschijning klein wintergroen met kleine bloemen. De harlekijn orchis, bij Haarlem zeldzaam, is hier vooral in regenrijke jaren zeer talrijk, soms zelfs op noordhellingen maar meestal in de enigszins vochtige duinvlakten. In een enkele vallei groeit na regenrijke winters rond wintergroen en moeraswolfsklauw doch dit gedeelte van de duinen ligt al onder de werkingssfeer van de waterleiding.

Op de grens van de gemeente Schoorl beginnen de Staatsduinen.

Het bos doet het duin mede verdrogen maar de dennenorchis verscheen in 1913 <Pag. 21>

Systematisch wordt het kale kalkarme duinzand beplant met Pinus nigra (Oostenrijkse en Corsicaanse den), Pinus montana en nog andere soorten naald- en loofhout. De waterstand is ten gevolge van lokale drainage,  het steeds meer verdampende houtgewas en de nabijheid van de waterleiding nog vrij wat gedaald. In het noorden zijn er nog uitgestrekte plassen en de mooiste terreinen blijven als natuurmonument ongerept. In de dennenbossen heeft zich sinds 1913 bij duizenden de dennenorchis gevestigd welke nergens anders groeien kan dan in naaldbossen of gemengd bos van naald- en loofhout. Deze wilde orchidee met schroefvormige aartjes in juli-augustus heeft ‘s winters groene rozetten en vermeerdert zich door uitlopers en door zaad. De vogels zullen uit het noorden van ons land wel de zaden aangebracht hebben.

Rijke duinen bij Petten <Pag. 22>

Ten noorden van de Hondsbossche zeewering liggen de Staatsduinen bij Petten. De valleien zijn hier nog rijk aan water vandaar vele parnassia’s, moeraswespenorchis, welke ook veel bij Bergen bij zee groeit, groenknolorchis, vleeskleurige orchissen, zelden honingorchis.

Bij Callantsoog licht het grote prachtige duinmeer ‘het Zwanenwater’ met een zeer rijke vogelbevolking en een mooie moerasflora van orchis, welriekende nachtorchis, waterdrieblad en dergelijke langs de oevers. Het is ook voor natuuronderzoek niet toegankelijk.

Ten noorden van Callantsoog worden de duinen vrij smal, te smal om flinke valleien te kunnen bevatten, en in het noorden bij Den Helder is het iets uitgedroogd door de waterleiding. Bij Den Helder groeit ook nog heide en wordt de rijsbes vermeld.

Overige duinen: onbedreigd rond 1928, wel veel veeteelt in het duin op Goeree

Onbesproken laat ik de duinen ten zuiden van Den Haag en ten noorden van Den Helder, ze lopen geen gevaar, zoals de behandelde. Op Voorne zijn ze eigendom van Natuurmonumenten, op de Wadden geheel van de Staat. Op de Wadden is de flora zeer rijk door de vele vochtige valleien, sommige gedeelten van Texel en Terschelling worden echter gedraineerd door afwateringssloten. Op Texel ontstaan door nieuwe duinenrijen prachtige zoetwatermeren.

In Zeeland zijn de duinen zeer kalkrijk en geheel begroeid (nog niet zeer veel konijnen) en vrij smal, soms zacht ( Noord Beveland) aangroeiend, elders (Walcheren) smaller wordend. Op Schouwen liggen uitgestrekte duinen met prachtige zandverstuivingen. Op Goedereede duinen met veel veeteelt en behorend aan vele eigenaars; hier groeit de herfstschroeforchis. (…)

De lichamelijke en geestelijke verheffing van ons volk <Pag 26 -31>

De bedreiging van het natuurschoon in de duinen is het ernstigst in het dicht bevolkte gedeelte van de duinstreek en waar de duinen particulier eigendom zijn. (…)

Natuurbescherming heeft dus, naast de mooie zijde dat we iets doen voor het behoud van mooie bloemen en vogels, de nuttige ja noodzakelijke kant dat het meewerkt aan de lichamelijke en geestelijke verheffing van ons volk. Welke regeerders zouden dit middel niet wensen toe te passen?