Rolf Roos

De vader van James van Hoey Smith, William Smith, was een centrale figuur in de duingeschiedenis van Voorne. Hij bezat rond 1900 het hele duin van Voorne. Als eigenaren deden ze zowel aan natuurbescherming (en jacht, visserij, landbouw, verpachting)  als het uitventen van grote delen als ‘exploitatiegebied’, waarbij mooi gelegen bouwkavels allerlei regels kregen opgelegd (zgn. servituten, een oud woord voor erfdiensbaarheden). Het Quackjeswater dat ze ook bezaten was vorige eeuw  decennia een drinkwaterwingebied en tot in de Tweede Wereldoorlog een goede bron van inkomsten. De familie stichtte twee waardevolle landgoederen: Olaerstduyn (ca 1912) en Strypemonde (1938) en hadden destijds daarbij de vrije hand van locatiekeuze en kozen gerenommeerde architecten van hun tijd, want ze hadden het geld en ze wensten allure.  Zo ligt landhuis Strypemonde bovenop een niet erkend cultuurmonument als de Pietersdijk (ca 1570) en ook midden in het duinlandschap. Over de omvang circuleren verschillende getallen, wat te maken heeft met dat een groot duingedeelte er ooit deel van uitmaakte (verkocht aan Natuurmonumenten eind vorige eeuw). Thans resteert ca 40 hectare. In dit artikel meer over de sympathieke, maar foutieve naam van het landgoed.

Wat weten we nu exact over Strypemonde? Wij staan in voor onze eerdere tekst uit Duinen en mensen Voorne: pag. 132-143, die hier te downloaden is. Deze tekst bevat vooral een route met diverse landschappelijk informatie. De online versie van deze tekst is een wandeling in en rond het landgoed: de Grote ommeloop van de duinen van Rockanje.

Regelmatig lezen we ook in officiële stukken minder juiste zaken, omdat auteurs, ook van recente teksten over rijksmonumenten zoals Strypemonde, zonder bronnen te checken opschreven wat hun informanten hen vertelden. Daarnaast speelt het oorlogsverleden van o.a. James van Hoey Smith de geschiedschrijving parten. We proberen ons te verdiepen in de feiten.  Los van politieke overtuiging bleek James, wellicht op basis van zijn status als grootgrondbezitter, weleens te overdrijven (bijv. de ‘overbeweiding ‘ van het duin rond 1910), dan wel lokale geschiedenis naar eigen inzicht te plooien, waardoor we bijvoorbeeld opgescheept zitten met de mythe van de Strypemonding. We prikken deze ballon en hebben daar de gehele historie bij nodig.

Ligging van de meeste particuliere landgoederen op Voorne, 2025. In ons boek Duinen en mensen Voorne (2023) zijn ’t Reigersnest. Mildenburg, Berkenrijs, Olaertsduyn en de Leyse redelijk uitvoerig beschreven. Het belang van Kooysight en Kranenhout werd onderstreept. Op het kaartje in lichtblauw de huidige  (recent verbrede) Strypse wetering, restant van de Strype die tot de middeleeuwen net ten noorden van Rockanje richting zee stroomde. Zie ook details huidige topografische kaart.

Een mooi landgoed met ‘foute’ naam

In de formele beschrijving van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed bij aanwijzing van Strypemonde tot Rijksmonument uit 2021 staat: “Nadat de buitenplaats Overburgh in 1932 door brand werd verwoest betrokken James van Hoey Smith en diens familie naar het dan nog niet als zodanig aangelegde buitenplaats Strypemonde gelegen oorspronkelijke Pesthuis. Boerderij de Schaapskooi bleef boerderij en rentmeesterwoning van de landerijen maar diende sindsdien tevens als jachthuis van de familie James van Hoey Smith, die in het bos en aangrenzende duingebied jaagde. In 1937-1938 liet James op een restant van de Pietersdijk het landhuis Strijpemonde bouwen, naar ontwerp van architect J.W. Janzen, die tevens huisvriend van de familie was. Tegelijkertijd of kort hierna werd rondom het huis- wellicht deels in samenwerking met architect Janzen een zeer ruime parkaanleg in landschapsstijl aangelegd, bestaande uit een ruime parkweide met grootschalige vijverpartij in landschapsstijl. Het uitgraven van de vijver gebeurde met kruiwagens in het kader van een werkverschaffingsproject. Het zicht vanuit het huis op de weide met vijverpartij wordt door het al eerder genoemde bos uit de periode 1800-1819 begrensd. In dit bos werd een losmazig patroon van slingerpaden aangelegd en een nieuwe vijver met heuvelpartij. Een ruime in curven verlopende laan vanaf boerderij de Schaapskooi dient sindsdien als oprijlaan naar het landhuis. De vijverpartij van de in Ijsselsteen opgetrokken boerderij de Schaapskooi is oorspronkelijk een wiel. Het gehele park werd beplant met in Nederland zeldzame uitheemse bomen en planten, waaronder bamboe, kurkeik en een pinetum in het bos ten zuidwesten van het landhuis. Omstreeks 1960 werd in het bos uit de periode 1800-1819 een laan van Metasequoia aangelegd. De onderdelen van het complex Strijpemonde staan in een fraaie landschappelijke omgeving met een grote afwisseling van gesloten en open delen. In het park staan ondermeer het aan het begin van de oprijlaan gelegen toegangshek, een brug over de vijver, een ponystal met bijbehorende hooiberg aan de bosrand, een houtschuur ten noordwesten van de oprit bij het huis en tweetal veeshelters op het weiland, die alle dateren uit de bouwtijd van het landhuis en eveneens zijn ontworpen door architect J.W. Janzen.” (…)

Afsluiting in 1932 met rijshout bij paal 11. In de jaren erna ontstond een zanddijk.

Daarna volgt: “De naam Strypemonde moet worden gerelateerd aan het voormalige zeegat de Strype dat ooit nabij de historische buitenplaats uitmondde.” Ook de officiële tekst voor aanwijzing van beschermd dorpsgezicht Voornes Duin, 2017 verhaspelt de feiten. “Het Windgat is een laagte tussen de duinen, die de plaats aangeeft waar de Strype, een oude vloedgeul, vroeger het land binnendrong.” De Strype was geen vloedgeul, eerder een getijdekreek, ‘vroeger’ is wel erg vaag en de Strype als hoofdstroom lag niet ‘hier.’ Er wordt met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis gelopen. De Strype was begin 14e eeuw al afgedamd door de nog steeds zichtbare Vleerdamse dijk (vanaf Rockanje bij Meertje de Waal en dan landinwaarts richting Oostvoorne). De hoofdstroom net ten noorden van Rockanje stoof daarna deels dicht maar diverse ‘swinnen’ resteerden (en de huidige naam Swinse dreef) en zijn nog zichtbaar op de kaart  uit 1608 van Kouter die we hieronder afbeelden. Behalve de Vleerdamse dijk is ook de Noorddijk (15e eeuw) en de Pietersdijk (16e eeuw) aangelegd in de brede zwakke plek in de kustlijn die aan het eind van de Middeleeuwen resteerde: de strandvlakte van Het Windgat. Nu is ‘Windgat’  de naam voor een landinwaarts gelegen bosgebied, destijds de naam voor de gehele open westpunt waar ook meerdere kreken doorheen sneden die sporen hebben nagelaten in de Noorddijk. Bijv. een wiel uit 1570 in de Noorddijk achter de Schaapskooi (niet voor, dat is een gegraven vijver).  De Strype als hoofdstroom was vanaf ca 1300 verleden tijd, maar er resteerde aan de noordzijde ervan een breed slufterachtig gebied, het Win(d)tgat, ook op oude kaarten aangeduid als Wintglop, met o.a. een ‘Groote Kreek’ zette de toon. Dit leek wel wat op de Kwade Hoek van Goeree. Na totstandkoming van de Pietersdijk (ca 1570) werd het gebied pas in 17e eeuw veiliger en pas echt veilig na 19e eeuwse aanlanding van zand waarna strandvlaktes als de Vallei, de Paardenwei (nu Vogelwei) en het Brede water ontstonden en de laatste zich ging vullen na aanleg van een zanddijk met behulp van rijshout tussen strandpalen 10 en 11. Dan praten we over de jaren tussen de twee wereldoorlogen: het moment om in dit intrinsiek zwakke, maar net in die decennia uitdijende kustgebied een landgoed te beginnen. Best wel een risicovolle stap. Met bouwde op de Pietersdijk dat in die tijd zeker geen ‘restant’ was, die meer door vergraving leed dan door overstuiving en waarvan het mooiste deel nu dennenaanplant torst. Als Van Hoey Smith, die vanuit persoonlijke interesses veel van het landschap wist, een correcte naam had willen kiezen dan lag  ‘Windgat’ of ‘Groote Kreeke’ voor het grijpen, maar er werd gekozen voor een meer romantische naam, waardoor generaties natuurliefhebbers nu denken dat juist hier de Strype uitmondde. Taal doet er toe. Een ‘Windgat’ klinkt nauwelijks aantrekkelijk terwijl een ‘Strypemonde’ ons de oren doet tuiten.

Kaart van Kouter, 1608 met recht van het midden het Windgat met Groote Kreeke (afgebeeld als een soort meertje) en een slufter naar zee. Strype, het afgedamde restant, middenonder, leeft voort als Strypse wetering.

Bronnen

Rolf Roos & Nico van der Wel (red.), 2023. Duinen en mensen Voorne, passage Grote Ommeloop van de duinen van Rockanje

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2021. Aanwijzing van Strypemonde tot Rijksmonument 

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2017. Toelichting aanwijzing beschermd dorpsgezicht Voornes Duin