CONCEPT

Rolf Roos, met dank aan Herwin van den Engel

Lezers attenderen ons regelmatig op locaties van galgen in het kustlandschap, wat we opnemen in ons online overzicht van galgen in duinen en kwelders op deze site. Dankzij speurwerk van Herwin van den Engel hebben we nu ook een wat completer beeld gekregen van galgen op Goeree, nabij de oude stad Goedereede. Omdat die galg van Goedereede verplaatst werd naarmate het landschap zich verder ontwikkelde, kunnen we spreken van een ‘wandelende galg’. Maar wat was de route?

Executie door ophanging mag dan in 1795 formeel worden beëindigd, op oude kaarten is nog een veelheid aan ‘geregten’ (executieplaatsen), galgen en raderen te vinden. Sommige veldnamen als Galgenduin en Galgenbos zijn nog steeds in gebruik. Tot de Franse Revolutie dienden ‘geregten’ maandenlang tot publiek vertoon. De lijken bleven ter afschrikking hangen op goed zichtbare plekken, vaak aan de noordzijde van een stad en bijna altijd aan een gemeentegrens.

Onze bronnen zijn bijna alleen oude kaarten en we houden ons zeer aanbevolen voor schriftelijke bronnen die verwijzen naar gebruik van de locaties van genoemde galgen. Ook kaarten en/of teksten die een vooralsnog hypothetische galg in de Rooklaasduinen (thans Havenhoofd ter hoogte van Stellingweg/Breenstraat) kunnen bewijzen dan wel verwerpen zijn welkom.

Drie kandidaten

Welke drie plekken bij Goedereede hebben we nu in zicht? Vooraf enkele poldernamen en dateringen. Rond 1550 lag Goedereede nog aan zee, schepen lagen er voor anker. Ten noorden van Goedereede strekte zich Polder de Oude Oostdijk (van ca 1150) uit waarvan de oostelijke dijk nu al weer eeuwen Helmdijk heet. Aan het begin van deze Helmdijk, aan de zeezijde, verrees een galg op een gorsje (kwelder). Een eeuw later (rond 1641) werd de Rooklaasplaat ingepolderd. De weg dwars door de nieuwe Rooklaaspolder kreeg een heldere naam: De Plaatse Galge wegh. Zie detail van de kaart uit 1698. Die Galge wegh liep in een rechte lijn naar de toenmalige zeeduinen. Weer bijna een eeuw later, in 1727, werd aan de noordkant van de Rooklaaspolder een beschermende inlaagdijk aangelegd, de huidige Nieuwendijk. Daarachter ontstond zo de huidige Bokkepolder. De duinen ter plekke waren waarschijnlijk niet zo hoog, en een stormvloed in 1715 had de noodzaak van extra bescherming meer dan duidelijk gemaakt. Er was o.a. een zwakke plek (het Plaatse gat) in deze ‘Kwade Hoek’. Zie elders het verhaal over de aangroei van dit gebied na 1875.

Locaties van galgen ten noord-westen van Goedereede. Locatie 2 is hypothetisch.

Kaart Goeree met onbedijkte Rooklaasplaat, Jacob van Deventer, ca 1550. Klik op beeld vooruitvergroting

Detail met galg en rad op gorsje (buitendijks begroeid land) op kaart ca 1550 net naast de overgang tussen de (nog steeds bestaande) Hoofddijk en Helmdijk

1. De locatie van galg 1 is te zien op de kaart van ca 1550 van Jacob van Deventer: een gors aan de rand van de latere Rooklaaspolder waar de Hoofddijk overgaat in de Helmdijk. Hier lag tot de inpoldering in 1641 een landschap was van gorsen en (zandige) slikken. Later heet deze plek Galgenbos.

1733 ‘De inlaag van het jaar 1727’ (thans de Nieuwendijk) ligt er ter bescherming van de dunne duinenrij van de Quaaden Hoek. De oudere galgeweg liep nog door in de latere Bokkepolder maar is, waarschijnlijk na 1805 toen de polder werd opgericht, vervallen.

2. Na de inpoldering van de de Rooklaasplaat in 1641 was de galg die voorheen in het onbedijkte land aan zee lag niet meer functioneel. Het land werd ontgonnen voor o.a. teelt van graan. Wel werd het perceel van de galg beplant (zie kaart 1698) en treffen we een veldnaam Galgebos (vanaf wanneer?). In 1780 weten we weer zeker dat de galg toen ten oosten van Havenhoofd stond (zie 3). Wat gebeurde er tussen 1641 en 1780? Was er een galg in de zeeduinen aan het einde van de galgeweg?Vlak na 1641 werd een Galgeweg aangelegd, en deze ligt er nog steeds en liep, getuige de kaart van Cruquius uit 1733, in ieder geval tot 1733 ook door tot tegen de Rooklaasduynen (thans de zeeduinen bij Havenhoofd). Een galg aan het einde van deze weg, net ten westen van Havenhoofd is speculatief zolang er geen aanvullend bewijs is. De zeeduinen, gelegen voor wat later de Kwade Hoek is gaan heten, werden  in de jaren tot ca 1720 steeds smaller geworden; mogelijk was een galg daar al begin 18e eeuw niet meer te handhaven.

Detail kaart G. Goekoop, 1780 met ‘Het Geregt’ in buitendijks land.

3. Uit 1780 is een kaartbeeld bekend met een aanduiding van een galg bij Havenhoofd in de gorzen van de Scharrezee aan de rand van het Haringvliet, de huidige Schadeleepolder.

Openstaande vragen

We zijn nu gekomen tot drie locaties waarvan er twee zeker zijn. Wie kan ons helpen met de volgende vragen?

1. Het Galgebos: wanneer is het ontstaan/weer verdwenen/weer opduikend. Tot op heden staat er een bosje rond de overslag voor landbouwproducten.
2. Wie kent vermeldingen van de galg van de Schadeleepolder van voor 1780?
3. Er moet een kaartbeeld zijn met daarop de Grote Zuiderpolder rond 1750, met een andere  ‘galgeweg’; wie kan ons daaraan helpen? 

Reacties zijn van harte welkom, op dit mailadres.

Bronnen

• Jacob van Deventer, ca 1550. Goeree Kaart in Nationaal Archief
• C. Goekoop, 1780. Kaart Universiteit Utrecht. Moll 177 (Dk41-15)
• Generale Dijkage, 1698 Goeree. Kaart in Nationaal Archief
• Cruquius, 1733. Kaart in Streekarchief Goeree-Overflakkee: B18-03
• Societeit Rhetorica, 2003. Veldnamen en Boerderijen Goeree-Overflakkee. ISBN 9789090173795