Rolf Roos

Met dank aan Herwin van den Engel en Jan Both

Lezers attenderen ons regelmatig op locaties van galgen in het kustlandschap, wat we opnemen in ons online overzicht van galgen in duinen en kwelders op deze site. Dankzij speurwerk van Herwin van den Engel, die in het Nationaal Archief relevante kaarten uit 1753 en 1780 aantrof en aanvullingen van Jan Both van het regionaal streekarchief, hebben we nu ook een wat completer beeld gekregen van galgen op Goeree, nabij de oude stad Goedereede. Omdat die galgen van Goedereede verplaatst werden naarmate het landschap zich verder ontwikkelde, kunnen we spreken van ‘zwalkende galgen’. Voor twee van de beschreven galgen zoeken we naar aanvullend bewijs. Een blik op het landschap vanaf de galg.

Oude bermsteen met veldnaam: levend erfgoed van Goeree-Overflakkee.

Executie door ophanging mag dan in 1795 formeel worden beëindigd, op oude kaarten is in ons land nog een veelheid aan ‘geregten’ (executieplaatsen), galgen en raderen te vinden. Sommige veldnamen als Galgenduin en Galgenbos zijn nog steeds in gebruik. Tot de Franse Revolutie dienden ‘geregten’ maandenlang tot publiek vertoon. De lijken bleven ter afschrikking hangen op goed zichtbare plekken, vaak aan de noordzijde van een stad (een Germaans gebruik dat hier resoneert) en bijna altijd aan een gemeentegrens. Vooral langs de vastelandskust werden hoge duinen, op Goeree werd buitendijks land gebruikt, gorzen, hoewel we een duinlocatie niet geheel uitsluiten.

Onze bronnen zijn bijna alleen oude kaarten en we houden ons zeer aanbevolen voor schriftelijke bronnen die verwijzen naar gebruik van de locaties van genoemde galgen. Ook kaarten en/of teksten die een vooralsnog hypothetische galgen in de Rooklaasduinen (thans Havenhoofd ter hoogte van Stellingweg/Breenstraat) en nabij de locatie ‘hoek van de huidige Visserdijk en de vroegere Nieuwe Westerloose Galgeweg’ (waar boerderij Westerloo aan ligt) kunnen bewijzen (dan wel verwerpen) zijn welkom.

Vier kandidaten

Welke vier plekken bij Goedereede hebben we nu in beeld? Vooraf enkele poldernamen en dateringen. Rond 1550 lag Goedereede nog open aan zee, schepen lagen er voor anker. Ten noordwesten van Goedereede lag Polder de Oude Oostdijk (uit ca 1150), waarvan de oostelijke dijk nu al weer eeuwen Helmdijk heet. Aan het begin van deze Helmdijk, aan de zeezijde, verrees in de 16e eeuw of eerder een galg op een gorsje (kwelder) van de Rooklaasplaat. Een eeuw later (rond 1641) werd deze Rooklaasplaat ingepolderd en ook werd het Havenkanaal naar Goedereede aangelegd richting Havenhoofd. Een nieuwe weg dwars door de nieuwe Rooklaaspolder kreeg een heldere naam: De Plaatse Galge wegh. Zie detail van de kaart uit 1698. Die Galge wegh  begon op de oude lokatie van de galg en liep in een rechte lijn naar de toenmalige zeeduinen. Op dezelfde kaart uit 1698 staat nog een tweede Galg Weg: de Nieuwe Westerloose Galg Weg, genoemd naar polder Nieuw Westeloo. Daar situeren we mogelijk ook een galg. In 1727 werd aan de noordkant van de bedreigde Rooklaaspolder een beschermende inlaagdijk aangelegd, de huidige Nieuwendijk. Daarachter ontstond later de huidige Bokkepolder. De Rooklaasduinen (ook wel Plaatse duynen) die hiervan de noordzijde vormen waren waarschijnlijk niet hoog. Terugwijken van de noordkust en stormvloeden van 1682 en 1715 hadden de noodzaak van extra bescherming duidelijk gemaakt.

Locatie 4 galgen bij Goedereede waarvan 2 hypothetisch.

Kaart Goeree uit Nationaal Archief met onbedijkte Rooklaasplaat, Jacob van Deventer, ca 1550. Klik op beeld vooruitvergroting. Galg 1. Zoek de galg, rechtsboven op het groene gorsje.

Detail met galg en rad op gorsje (buitendijks begroeid land) op kaart ca 1550 net naast de overgang tussen de (nog steeds bestaande) Hoofddijk en Helmdijk

1. Rooklaasplaat.

De locatie van galg 1 is te zien op de kaart van ca 1550 van Jacob van Deventer: een gors aan de rand van de latere Rooklaaspolder waar de Hoofddijk overgaat in de Helmdijk. Hier lag tot de inpoldering in 1641 een landschap was van gorsen en (zandige) slikken. Na de inpoldering van de de Rooklaasplaat in 1641 was de galg die voorheen in het onbedijkte land aan zee lag niet meer functioneel. Het land werd ontgonnen voor o.a. teelt van graan. Wel werd het perceel van de galg beplant (zie kaart 1698). Later heet deze plek Galgenbos. Op topografische kaarten tussen ca. 1880 en 1993 ontbreekt hier het bos. De ouderdom van het woord Galgenbos (genoemd in boek Veldnamen en boerderijen, 2003) is onduidelijk.

1733 ‘De inlaag van het jaar 1727’ (thans de Nieuwendijk) ligt er ter bescherming van de dunne duinenrij van de Quaaden Hoek. De oudere galgeweg liep toen nog door in de latere Bokkepolder maar is, waarschijnlijk na 1805 toen de polder werd opgericht, vervallen.

2. Rooklaasduynen?

In 1780 weten we weer zeker dat de galg toen ten oosten van Havenhoofd stond (zie 3). Wat gebeurde er echter tussen 1641 en 1780? Was er een galg in de zeeduinen aan het einde van de galgeweg? Vlak na 1641 werd een Galgeweg aangelegd, en deze ligt er nog steeds en liep, getuige de kaart van Cruquius uit 1733, in ieder geval tot 1733 ook door tot tegen de Rooklaasduynen (thans de zeeduinen bij Havenhoofd). Een galg aan het einde van deze weg op een  hoog duin, net ten westen van Havenhoofd is speculatief zolang er geen aanvullend bewijs is. De zeeduinen, gelegen voor wat later de Kwade Hoek is gaan heten, werden in de jaren tot ca 1720 steeds smaller; mogelijk was een galg daar al begin 18e eeuw niet meer te handhaven.

Detail kaart G. Goekoop, 1780 met ‘Het Geregt’ in buitendijks land.

3. Gorzen van de Scharrezee nabij Havenhoofd

Uit 1780 is een kaartbeeld bekend met een aanduiding van een galg bij Havenhoofd in de Gorzen van de Scharrezee aan de rand van het Haringvliet, de huidige Schadeleepolder.

4. Vissersdijk bij Westerlo of Stadwijck? Een vierde galg?

Over de mogelijke galg in of bij de Westerloose Polder: meest voor de hand is plaatsing aan het havenkanaal, voor de zichtbaarheid en de afschrikwekkende werking. Midden in de polder, eventueel nabij een (grote) boerderij Stadswijk is onwaarschijnlijk. De hoek van de huidige Visserdijk en de Nieuwe Westerloose Galgeweg, dichtbij de Nieuwe Westerloose Sluis, zie de kaart uit 1698, lijkt de meest logische plek.

Kaart 1698 met bij de twee rode pijlen twee ‘galg wegen’.

Zowel op de kaart van 1698 als op een kaart uit 1753 van de gebroeders Hattinga staat een ‘Galg Weg’. In 1698 wordt deze weg genoemd de ‘Nieuw Westerloose Galg Weg’ en ligt tussen de ‘Nieuwe Westerloose Sluys’ in het Havenkanaal tussen ‘Stadwijck’ (aan de rand van de toenmalige zeedijk).  In 1753: is deze weg (verkeerd) benoemd als de ‘Waterloose Galg Weg’. De hypothese is dat er aan het begin van deze weg een galg heeft gestaan. Deze weg bestaat nog maar is in tweeen geknipt door de Trambaan en later de Damweg/N57. De locatie Stadwijck bestaat ook nog steeds, evenals de magnifieke en zeer grote Stelleput (buitendijkse vluchtplaats voor vee incl. drenkplek).

Openstaande vragen

We zijn nu gekomen tot vier locaties waarvan er slechts twee zeker zijn. Wie kan ons verder? We hebben o.a. de volgende vragen.

1. Het Galgebos: wanneer is het ontstaan/weer verdwenen/weer opduikend. Tot op heden staat er een bosje rond de overslag voor landbouwproducten aan de Galgeweg van nu: een geasfalteerde racebaan voor brommers.
2.  Bestaat er documentatie over een galg in de toenmalige Rooklaasduinen (thans Zeeduinen bij Havenhoofd)?
3.  Wie kent schriftelijke vermeldingen van de galg in de gorzen van de Scharrezee van voor 1780 (tijdelijke genoemd: Schadeleepolder (nb een naam die meer voorkomt)
4. Wie weet meer van een mogelijke galg nabij Vissersdijk langs havenkanaal of bij Stadwijck (aan het eind van de Nieuwe Westloose Galg weg)?

Reacties zijn van harte welkom, op dit mailadres.

Bronnen

• Jacob van Deventer, ca 1550. Goeree Kaart in Nationaal Archief + inventarisnr
• C. Goekoop, 1780. Kaart Universiteit Utrecht. Moll 177 (Dk41-15)
• Generale Dijkage, 1698 Goeree. Kaart in Nationaal Archief + inventarisnr
• Cruquius, 1733. Kaart in Streekarchief Goeree-Overflakkee: B18-03
• D.W.C Hattinga & Anth. Hattinga, 1753.  Kaarte van het westelyk gedeelte van Overflakkee. Nationaal archief NL-HaNA_4.VTH_2211A
• Societeit Rhetorica, 2003. Veldnamen en Boerderijen Goeree-Overflakkee. ISBN 9789090173795