Door: Boudewijn Bakker, Rolf Roos & Rienk Slings

(april 2017, update 5 januari 2026)

Panorama bij Bloemendaal [I] met het landgoed Saxenburg en gezicht op Haarlem

Rembrandt van Rijn (1606-1669)

ets en droge naald (tegendruk)

12 x 32 cm

Londen, British Museum, inv.nr. F,5.215

Rembrandt en enkele vrienden en bekenden schilderden en tekenden deze in een soort vlak dal liggende buitenplaats vanuit verschillende gezichtspunten op de omringende duinen. Al deze werken en de kijkrichtingen worden op een 17de-eeuwse kaart getoond en vergeleken. Waar nu bos hoog oprijst tussen villaatjes hadden schilders destijds ruime vergezichten.

Kunsthistorie en locatie

Rembrandt heeft in de jaren omstreeks 1640-1650 een groot aantal landschappen getekend en geëtst. Veel daarvan zijn herkenbaar als gezichten rondom Amsterdam en enkele in het Gooi, Utrecht en Gelderland. Maar ten minste éénmaal moet Rembrandt de duinstreek bezocht hebben, zoals blijkt uit het hierbij afgebeelde panorama bij Bloemendaal. Het gaat hier om een zogenaamde tegendruk, verkregen door een wit papier samen met een nog natte afdruk van de ets door de pers te halen. De spiegelbeeldige voorstelling op de ets is hierdoor weer ontspiegeld.

Rembrandt van Rijn, Panorama bij Bloemendaal [II] met het landgoed Saxenburg, 1651; l.o. (in de plaat): Rembrandt.1651; ets en droge naald (eerste staat); 121 x 319; Amsterdam, Rijksmuseum, inv.nr. RP-P-1962-91. Door het afdrukken via de koperen plaat is de oorspronkelijke voorstelling gespiegeld.

De situatie is duidelijk terug te vinden op een 17e-eeuwse kaart van dit gebied.

Kaart J.Dou 1660
waf (Westfries Archief) 1V47 Uitsnede Bloemendaal e.o.

De buitenplaats met zijn streng geometrische plattegrond is in de jaren na 1620 aangelegd door de Haarlemse bierbrouwer Joost Vergraft. In 1638 kocht Christoffel Thijs het landgoed en noemde het Saxenburg. Latere eigenaren bouwden in de 18de eeuw het zogenaamde ‘Pannekoekenhuisje’ en een fraai inrijhek. Omstreeks 1800 werd het huis zelf afgebroken, de huidige villa Saxenburg (Mollaan 1, Bloemendaal) dateert van 1917. Anders dan op deze kaart wordt op latere uitgaven ervan Saxenburg met naam genoemd. Ook op de topografische kaart van ca 1850 staat het landgoed nog duidelijk aangegeven, maar tegenwoordig resteren alleen nog het Pannekoekenhuisje (Heuvelweg 7), het inrijhek en de naam van de villa.

Laten we nu de Londense tegendruk eens beter bekijken. Uit de boomgroep links van het midden verrijst tegen de horizon het torentje van het landhuis Saxenburg, en rechts daarachter het torentje van de kerk van Bloemendaal. Over de volle breedte van het blad strekken zich de rechthoekig verkavelde tuinen en landerijen van Saxenburg uit, met uiterst rechts een paviljoentje in een vijver en langs de randen nog een paar bijgebouwen. Links, dicht bij de weg van het huis naar de duinen, zijn mensen bezig op een bleekveld. Rechts tegen de horizon en half achter een oplopende duinhelling, doemt Haarlem op, gedomineerd door de Sint Bavo (het blad is hier licht beschadigd).

De voorstelling vertoont een zeldzame combinatie van losheid en nauwkeurigheid. Sommige kenners vermoeden daarom dat Rembrandt in dit geval een eerste schets niet op papier maar direct met de etsnaald op de – met was bestreken – koperen plaat heeft getekend. Daarbij zat hij ergens tegen de helling van een duin, op een plek die even hoog was als de beide torentjes. Maar hij heeft in elk geval één tekening in zijn schetsboek gemaakt, en wel op een wat hoger gelegen punt en wat verder naar links (naar het noorden), zodat de torentjes onder de horizon raakten en Haarlem beter te zien was, evenals de duinhellingen aan de rechterkant. Deze schets is overigens minder nauwkeurig dat de ets.

Rembrandt, Gezicht op Saxenburg, ca 1651, pen en penseel in bruin met enig wit, 8,9 x 15,2 cm, Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen, inv.nr. R 130

Bijzonder is ook dat naast deze tegendruk er nog zeker vijf andere zijn bewaard. Dat is nogal ongewoon en het doet vermoeden dat er destijds veel belangstelling was voor het gezicht op Saxenburg in ontspiegelde dus makkelijk herkenbare vorm.

De verklaring voor dit alles ligt vermoedelijk in het feit dat de eigenaar van Saxenburg, de Amsterdamse koopman Christoffel Thijsz, een goede bekende van Rembrandt was. Hij was mede-eigenaar van het huis dat Rembrandt in 1639 had gekocht en hoewel Rembrandt zijn schuld noooit heeft afgelost leende Thijsz hem in deze jaren nog meer geld. Men mag daarom veronderstellen dat zowel de tekening als de ets zijn ontstaan bij een bezoek aan deze weldoener, en wellicht zijn ook enkele afdrukken en tegendrukken voor hem bestemd geweest.

Meer gezichtspunten

Rembrandt was bepaald niet de enige kunstenaar die dit uitzicht als onderwerp nam. Ten minste drie oud-leerlingen en vrienden hebben hetzelfde uitzicht weergegeven: Ferdinand Bol, Philips Koninck en Gerbrand van den Eeckhout. Een schilderijtje van Koninck biedt zelfs vrijwel hetzelfde blikveld als de ets van Rembrandt, gezien vanuit hetzelfde gezichtspunt maar meer ‘in elkaar gedrukt’.

Philips Koninck, Panorama met gezicht op Haarlem, 1651?, olieverf op paneel, 30 x 45 cm, Part.verz. (Veiling Sotheby’s Londen 12-12-2002, nr. 22)

Dit doet vermoeden dat Rembrandt en Koninck samen deze plek hebben uitgezocht om te tekenen. Dit deed Rembrandt vaker met zijn leerlingen of vrienden.

Dat kunstenaars inderdaad samen hier kwamen tekenen blijkt uit een blad van Ferdinand Bol.

Ferdinand Bol (1616-1680), Gezicht bij Bloemendaal, ca 1650?), zwart krijt, penseel in grijs en bruin, 14,7 x 29,2 cm, Parijs, Fondation Custodia, Collection Frits Lugt, inv.nr.

Bol zat ongeveer op hetzelfde plekje als Rembrandt toen hij de opzet voor zijn eigen tekening schetste, maar hij keek nog meer naar rechts, waardoor nu de hoge duinen aan de zuidkant volledig in beeld komen.

Maar er is nog iets interessants te zien: links vooraan zitten drie figuurtjes naar het landschap te kijken, van wie de meest linkse duidelijk zit te tekenen.

Drie tekenaars op het duin bij Saxenburg (detail tekening Ferd. Bol)

Het is verleidelijk om te speculeren dat een van deze tekenaars Rembrandt was, en Philips Koninck een van de andere twee. Maar Rembrandt kan ook na een eigen bezoek zijn vrienden op deze interessante plek hebben gewezen.

Een ander blad, toegeschreven aan Roelant Roghman (ook een goede kennis van Rembrandt) laat hetzelfde landschap zien maar nu gezien vanaf het hoge zandduin rechts op de tekening van Bol, in noordelijke richting, met rechts boven de Wijkermeer.

Roelant Roghman (toegeschreven), Het landgoed Saxenburg gezien naar het noorden, ca 1651?, pen in bruin, penseel in kleur, 16,6 x 27,5 cm, Dresden, Staatliche Kunstsammlungen, Kupferstich-Kabinett, inv.nr. C 1920-150

Tijd en seizoen

Op de ets van Rembrandt en het schilderij van Koninck is het – afgaand op de korte schaduwen aan de noordzijde en het geboomte dat vol in blad staat  – een mooie zonnige zomerdag, omstreeks het middaguur. Dit was ook de ideale omstandigheid voor een uitvoerig en gedetailleerd panorama zoals dit. Maar de gezichten van Bol en ‘Roghman’ zijn blijkbaar op een vroeger moment gemaakt, in de ochtend.

Alle gezichtspunten

Alle gezichtspunten met (met de klok mee) Groen (toegeschreven aan Roghman). Rood (Rembrandt  1 en Koninck). Geel (Rembrandt 2). Blauw (Bol). Let op: de oriëntatie van de kaart is liggend, d.w.z. noord is links en zuid is rechts.

Natuur en landschap

De kunstwerken van Rembrandt en tijdgenoten geven samen met kaartmateriaal uit die tijd een buitengewone blik op het landschap in de 17e eeuw. We zien herkenbare elementen als de St Bavo en de duinen maar wat  sfeer en karakter van het landschap betreft leefden de kunstenaars in een andere wereld. Waar nu de binnenduinrand is dichtgegroeid met een mengeling van villaatjes en hoge bomen en het duin zelf – voorzover nog zichtbaar vanuit de laagtes – met gras, struiken en bos is bedekt, lagen destijds met laag elzenhout afgezette landerijen, werd er graan geteeld, waren er vele bleekvelden en werd het ruim aanwezige kwelwater uit het duin landschappelijk ingepast in de buitenplaatsen van de 17e-eeuwse rijken. Het duin zelf laat zich (althans bij Ferdinand Bol) van zijn meest wilde kant zien: hoog, kaal en stuivend, maar ook bij Rembrand zien we weliswaar lage meer landinwaarts gelegen duinen, maar ook deze zijn open en onbegroeid. Op de tekening van Rembrandt zien we rechts een steile storthelling die hoort bij een zeer actief stuivend duin. Links daarvan, voor de St. Bavo, kun je zelfs een actieve barchaan of sikkelduin vermoeden (een stuifduin in de vorm van een langgerekte halve maan, met de open zijde van de wind af).  Roghman schetst prachtige waarheidsgetrouwe storthellingen (uiterst rechts).

Fascinerend is ook dat we geologisch gezien de zogenaamde Oude duinen zien (een zgn. strandwal daterend vanaf ca 5000BP), waarop Bloemendaal is gelegen, daarnaast het restant van een oude natte strandvlakte waar Saxenburg in ligt en vervolgens de uit de hand gelopen verstuiving van de Jonge duinen (daterend vanaf 1000BP) en de strandvlakte deels hebben ‘overlopen’. Deze stuifduinen bereikten aan de binnenduinrand de grootste hoogte en werden bovendien door bewoners en eigenaren deels beplant, zodat ze door invallend zand nog hoger werden. Zo ontstonden verderop de beroemde – nu niet meer stuivende – Kopjes van Bloemendaal. In het werk van Bol zien we de landwaartse doorbraak van de zandzee die hier ooit woelde. En Roghman klom er bovenop en had ruim zicht noordwaarts.

Bij Bol zien we rechts op de tekening (ook hij keek enigszins in de rondte) een binnenduinlandschap in zuidwestelijke richting. Het gekke is dat de duinen ”omgekeerd” lijken liggen. Normaal ligt zo’n holle vorm, een open stuifkop op het westen georiënteerd (door de westenwind) maar hier kijken we er pal in vanuit het noordwesten. Misschien vond de tekenaar de loefzijde van duinen  indrukwekkender dan de geheel begroeide lijzijde? Of is dit beeld toch naar de natuur getekend? Uit hoogtekaarten kunnen  we de hoge stuifruggen afleiden die vanaf de middeleeuwen hier tot voorbij de 17e eeuw landinwaarts schoven.

Hoogtekaart met duidelijk zichtbare paraboolreeksen in de Jonge duinen, ophoging aan de binnenduinrand, lage restanten van de binnenste strandwal met nog een smalle strandvlakte tussen de Strandwal en de jonge Binnenduinrand. Waar de Strandwal tussen Bloemendaal en Overveen opgaat in de Jonge Duinen is te zien dat de extra zandmassa tot een uitstulping van de binnenduinrand heeft geleid.

Front Jonge Duinen Zuid-Kennemerland met doorbraak ten zuiden van Bloemendaal; hoogtes AHN; tekenwerk Wim Bosman, Santpoort-Zuid

Literatuur

Boudewijn Bakker, Mária van Berge-Gerbaud, Jan Peeters en Erik Schmitz, Het landschap van Rembrandt. Wandelingen in en om Amsterdam, Bussum/Amsterdam/Parijs 1998, pp. 374-379

Erik Hinterding, Ger Luijten en Martin Royalton-Kisch, Rembrandt the printmaker, cat.tent. Londen/Amsterdam 2000, p. 268-271

Erik Hinterding and Jaco Rutgers, The New Hollstein enz. … Rembrandt (red. Ger Luijten), 7 dln., Ouderkerk a/d Amstel (Sound & Vision), 2013, Text II, p. 189, cat.nr. 257

A.M. van den Broek, Nieuwe topografische aspecten betreffende de voormalige buitenplaats ‘Saxenburg’ te Bloemendaal. Haerlem Jaarboek 1988. Zie pdf: Haerlem Jaarboek 1988 

Historische feiten rond Saxenburg http://www.buitenplaatseninnederland.nl/NoordHolland_beschrijvingen/Bloemendaal_Saxenburg.html

[mappress mapid=”163″]