Boudewijn Bakker en Rolf Roos

(oorspronkelijk feb. 2017 update 5 januari 2026)

Jan van der Heyden (1637-1712)

Het landgoed Elswout te Overveen, gezien in vogelvlucht

ca. 1663

Olieverf op paneel

39,5 x 34 cm

Haarlem, Frans Hals Museum, inv.nr. os 74-352

Kunsthistorie

Jan van der Heyden (ook gespeld als Van der Heijden) was ingenieur en uitvinder (onder andere van de slangbrandspuit en de straatlantaarn), maar daarnaast ook een virtuoos kunstschilder. Naast de vele stadsgezichten, waardoor hij beroemd is geworden, heeft hij ook een aantal buitenplaatsen geportretteerd, waaronder Elswout.
Van der Heyden beheerste volledig de kneepjes van het mathematische perspectief, dat hij naar believen kon toepassen en manipuleren. Daardoor was hij in staat Elswout waarheidsgetrouw ‘in vogelvlucht’ weer te geven, als het ware vanuit een helikopter, een techniek die in de zestiende eeuw in Antwerpen was ontwikkeld. Op deze manier worden de inrichting van de buitenplaats en de ligging in het omringende landschap veel beter duidelijk dan in het schilderij van Gerrit Berckheyde, dat uit de zelfde tijd stamt (zie onderaan dit bericht). Overigens is dit het enige gezicht in vogelvlucht door Van der Heyden dat bekend is.

Locatie

De oorspronkelijke ‘hofstede’ is aangelegd in een afzending van oude duinen (die toen nog niet geheel voltooid was) en is op kaarten van rond 1600 al aanwezig. De Amsterdamse koopman Carl Jansz. du Moulin heeft de hofstede vanaf 1634 als eerste ontwikkelt, waarschijnlijk naar ontwerp van de classicistische architect Jacob van Campen (van het Amsterdamse stadhuis) en de landmeter Pieter Wils, die toen allebei in Haarlem woonden. In 1654 moest eigenaar Du Moulin het landgoed verkopen. De nieuwe eigenaar, Gabriël (van) Marselis, gaf het landgoed de naam Elswout. Hij liet de tuinen rooien, afgraven en opnieuw aanleggen, waardoor het huis op een talud kwam te liggen. De ingang van Elswout werd verlegd van het zuiden naar het oosten, met een nieuwe oprijlaan en een nieuw (en nu nog steeds te zien) poortgebouw. Deze nieuwe situatie  is omstreeks 1663 geschilderd door Jan van der Heyden.

De zandafgraving waar het landgoed ligt was nog niet voltooid. Links achter is ook een steilrand zichtbaar die volgens J.-W. van Velzen niet zozeer naar een historische realiteit verwijst maar er is aangegeven om compositorische overwegingen. 

Op de zanderij met de rechte vaarten liet Marselis een weelderige tuin in de formele Franse stijl aanleggen met kunstig geschoren hagen, tuinbeelden en fonteinen. Aan het eind van de 18e eeuw vormde tuinarchitect Michaël de tuin om tot een landschapspark in Engelse stijl, dat grotendeels bewaard is gebleven. In de negentiende eeuw zijn huis en tuinen meermalen drastisch aangepakt, onder andere naar ontwerp door de Duitse tuinarchitect Eduard Petzold.

In 1882, toen Willem Borski III de scepter zwaaide, begon de bouw van het kolossale huis met terrassen en de oranjerie. Na een aantal veranderingen van eigenaar en functie is het huis tegenwoordig eigendom van een particulier en het landgoed namens de Staat in beheer van Staatsbosbeheer.

Tijd en seizoen

Hoogzomer, geen duidelijk tijdstip op de dag

Natuur en landschap

We zien het landgoed vanuit het zuiden i.v.m. de ligging van de beeldentuin destijds en het aanzicht van het ene koetshuis dat nu nog terug te vinden is (linksonder); maar dit conflicteert duidelijk deels met achtergrond van deels stuivende duinen die immers grotendeels westelijk lagen. Wel lag er nog het zgn. Hemelduintje dat nog moest worden afgegraven en dat lag ten noorden van het grote huis. De contour zoals geschilderd t.o.v. de weilanden klopt echter ook niet met de realiteit van dat moment. Ook de wijze waarop de duinen zijn geschilderd, komt meer overeen met de jonge duinen. Kortom: wat we als horizon zooien is ontleend aam een blik op het westen.

Aan de hand van kaartmateriaal en schriftelijke bronnen, beide ouder dan het schilderij, blijkt dat de situatie zoals geschilderd beslist niet de werkelijke situatie was van dat moment. 

Het verhaal dat hij de tuinen liet rooien, afgraven en opnieuw aanleggen klopt maar voor de helft: ja hij liet inderdaad tuinen aanleggen. In hoeverre er ooit oude tuinen hebben bestaan in barokstijl is maar zeer de vraag. Deze veronderstelling is hoofdzakelijk gebaseerd op de kaart van Wils. Dit is echter een ONTWERP (voor wat betreft Molijns hofstede, het latere Elswout), dus daar valt weinig met zekerheid over te zeggen. Wat wel zeker is, is dat de meeste gronden rondom de hofstede op dat moment al afgegraven waren. 

De steilrand achterin, moet met een flinke dosis wantrouwen worden beschouwd: dit stemt namelijk niet overeen met kaarten van vóór 1650. Het lichte zand dient hier vooral een artistiek doel: verkrijgen van contrast (met donkerder huis) en compositorische opbouw (merk in dit verband op hoezeer die lijn mooi doorloopt met de bosschage ter rechterzijde van het huis en hoe fraai deze tussen daklijst van poortgebouw en duinvoet is gelegen).

J-W. van Velzen

Dit is het meest gelijkende uitzicht anno 2017. Het rechter (oostelijk gelegen) koetshuis staat op het schilderij links onder. Waterpartijen en grote villa zijn 19e eeuws.Onderstaand aanzicht is vanuit ‘ het kleine stuk’ ten westen van het (verdwenen) grote huis in zuidelijke richting geschilderd; de voorgrond zou volgens J.W. van Velzen volledig verzonnen zijn, hoewel deze fraaie overeenkomsten heeft met de zandafgraving met steilrand in het  schilderij van van der Heijden.  Centraal in het beeld ligt een destijds nog rechte grote vijver, die thans in Engelse stijl wordt aangetroffen. Centraal midden op de horizon ligt het westelijk gelegen koetshuis dat nu nog bestaat, als enige bouwelement uit dit geheel.

Gerrit Adriaensz Berckheyde

Het landgoed Elswout te Overveen

1673/85

Olieverf op paneel

52 x 80 cm

Haarlem, Frans Hals Museum, (langdurig bruikleen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed), inv.nr. os 75-315

Literatuur:
Peter C. Sutton e.a., Jan van der Heyden (1637-1712), New Haven enz. 2006 (algemeen over Van der Heyden)
Inger Groeneveld, ‘What’s in a name? Nieuw licht op Moulins hofstede, de vroegste aanleg van buitenplaats Elswout te Overveen’, in: Bulletin KNOB 111 (2012) 2, 111-12
Heimerik M.J. Tromp, Elswout te Overveen, Zeist 1983

Wikipedia