Rolf Roos

21 mei 2026

Heden doen we een aparte excursie, geheel online. We gaan natuurzoeken in het meest verrommelde duin van Voorne, het gebied van de Heveringen, ooit gelegen op de grens van de gemeentes Oostvoorne en Rockanje (zie Duinen en mensen Voorne (2023) p42-45). Wie van verandering houdt kan hier zijn hart ophalen. Maar er zijn ook zeer fraaie doorkijkjes en restanten. En we gaan deze excursie zeer monter afsluiten middenin het villawijkje waarvoor een waar cultuurhistorisch fenomeen werd verkwanseld: een oude eendenkooi met omringende duinen werd verkwanseld. Hier fonkelt niettemin de natuur en klinkt de echo van het verleden in de naam ‘Waranda’, het vergeetwoord voor (wikipedia): “een besloten jachtterrein of lusthof, doorgaans eigendom van een voorname familie. De naam komt al in de middeleeuwen voor, doch ook daarna werden nog vele warandes aangelegd. Ze waren er in verschillende soorten, zoals de konijnenwarande die ingericht was voor de jacht op konijnen.”

Kijk naar de foto hieronder van het hoekje duinrand uit 1963. Wie het vergelijkt met de kaart daaronder van dezelfde plek in 1827, kan duizend verschillen zoeken. Voor liefhebbers van het heden dit is de topografie van 2021.

De uitdaging is om een aansprekend detail terug te vinden dat er na twee eeuwen nog is. Wat hebben luchtfoto 1963/topokaart 2021 gemeen met de kaart van 1827? We gaan op jacht. Wees gewaarschuwd: op de oude kaart ligt het noorden niet boven maar rechts.

Rond het Berkenrijs, Heveringen Oostvoorne 1963. In het midden de Spartelvijver uit de jaren 50. Het gaat ons om de waterpartij rechts die op de oude kaart onderaan in het midden ligt. Bron: Streekarchief Voorne Putten

Kaart van Gevers, 1827 Voorne, detail. Noorden is rechts. De bewuste waterpartij ligt in het onderste groene bosje.

Dit is cartografie voor liefhebbers, want alleen het perceel met kavelnr. 365, een waterpartij, vinden we in het heden terug. Zie de detailkaart die de plas van de eendekooi toont.

Uit Duinen en mensen Voorne p43: “In de villawijk de Waranda in Oostvoorne ligt een vijver, restant van de eendenkooi ‘in ’t poldertje’ uit 1687. (…) Op de kaart van  Gevers uit 1827 heeft de kooi drie ‘pijpen’ waar de gevangen eenden levend werden gevangen voor ze ‘de pijp uitgingen’. Behalve vogels leverde de kooi ook hakhout.”

1962, beeld uit Streekarchief, aan de overzijde ligt een botanisch zeer rijk grasland.

Rond 1960 Na aanleg villawijk. Bron: Streekarchief

Anno 2026 leiden lommerrijke stille weggetjes van alle kanten naar het hart van het wijkje ‘Waranda’, dat is aangelegd in de oude Heveringen, in de middeleeuwen de kern van het Voornse landschap. De wegen leiden naar een laagte, ruim gevuld met een meertje waarlangs wat vissers zitten en kinderen spelen. Wie de kaarten van nu, 1910 en 1827 vergelijkt kan zien dat dit meertje een eeuwenoude historie heeft en het is een wonder dat het er nog ligt. Het was de kern van een bosje rond een waarschijnlijk 17e-eeuwse eendenkooi. in 1827 was dit het uitzicht van de bewoners van het iets verder oostwaarts gelegen Kooysight, een klein landgoed aan de Heveringseweg met een laat 18e-eeuws woning. De eendenkooi en het omringende hakhoutbos waren in de 19e eeuw ruim 60 jaar hun eigendom (onderdeel van hun enorme duinbezit op Voorne, zie Duinen en mensen Voorne p38-39). De wijk Waranda is genoemd naar het eeuwenoude gebruik om konijnen in omheinde stukken duin te fokken (warandes) voor pels en vlees. Grote delen van de Heveringen werden daarvoor gebruikt tussen 1450 en 1850.

Van het meertje in de eendenkooi, de kooiplas, lijken kromme lijnen te resoneren met het verleden. Zou de kooiplas (deels) intact zijn? Alle bos er om heen is gekapt en omgezet in grasland, deels met wat aanplant van gemeentelijke groenvoorzieningen. Het zou niet meer zijn dan een rustig plekje met wat groen, ware het niet dat hier schoon kalkrijk kwelwater toevloeit naar de lage en waarschijnlijk nooit bemeste bodems. En jawel, er staan verbodsbordjes. Oevers niet betreden. Ook spelende jongens die hier rondlopen weten me te vertellen dat er orchideeën staan. Opletten dus.

Voor we ingaan op die orchideetjes voeren we eerst de grassen en zeggen ten tonele, aangezien die minstens evenveel over het milieu hier vertellen. Zo staat er kamgras, van iets voedselrijker hooilanden, zeegroene en zwarte zegge en hier en daar een pol zilte zegge en wat zilte rus. Die laatste twee staan regelmatig ook zoet, dus niet meteen een oude stormvloed of zoute kwel veronderstellen, al is wat oude nalevering van dat laatste niet ondenkbaar.

Vleeskleurige orchis en platte bies (rechts)

Keverorchis, foto Ronald van Wijk

Teer guichelheil

De zeer zeldzame platte bies maakt de plantenkenner blij, al is het plat en volgens vlotte waarnemers onooglijk. Maar het is een soort die alleen op Voorne en Goeree redelijk vaak te vinden is in natte duingedeeltes maar daarbuiten in ons land zeer schaars is. Reden voor wat lokaal chauvinisme. Om het feestje compleet te houden: ook de tweerijige zegge, die op de platte bies lijkt maar hoger is en wat propperiger, is present. En voor wie het nu nog niet genoeg is: de armbloemige waterbies (ook Rode Lijstsoort ) en borstelbies, een botanische dwerg die de boomlange plantenkenner Dick van der Laan uit Oostvoorne overal weet te onderscheiden, staan hier in volle, 2cm hoge glorie!

Veel grassen en veel zeggen dus, maar ook veel bloemen. Rond 1 juni staan hier honderden keverorchissen te bloeien en vele roze rietorchissen. De veel zeldzamere vleeskleurige orchis komt net deze dagen in bloei, laag en niet zo paarsig als rietorchis, maar meer zalmroze. Eerder in het voorjaar is ook brede orchis (of mei-orchis) gespot maar die vinden we eind juni niet meer, wel de rozetten van de zomerbloeier moeraswespenorchis en de minieme blaadjes van teer guichelheil, beide ook soorten van kalkrijke duinvalleien en in ons land bedreigd.

Landhuis Kooysight aan de Heveringseweg keek in 18827 over kale lage duinen van de Heveringen uit op het hakhoutbos met eendenkooi die zijn eigendom was.

Maar let op: dit is geen duinvallei maar een orchideeënrijk, nat hooiland. Goed beheerd (door de gemeente, ze verdienen een pluim) en zomaar in de bebouwde kom. Niet dankzij de bebouwing, maar omdat de natte kern van een oud gebied toevallig (?) gespaard bleef en bodem, water en beheer deugen. Rijke natuur heeft vrijwel altijd meerdere gunstige oorzaken tegelijk: historie, bodem en woningbouw gaven elkaar hier een hand. We maken ons maar geen voorstelling van de natuur op omringende gronden die onder bebouwing verdween. Maar de Heveringen, ooit honderden hectare groot en nauwelijks belopen, leven nog. Zelfs buiten de contour van het Natura2000 gebied ‘De duinen van Voorne’.