![](https://duinenenmensen.nl/wp-content/uploads/2018/09/menu-hotspot-icon.svg"){kind=icon}
Hotspots
Galgen in duinen en kwelders, van Vlissingen tot Ameland (en nu ook op Voorme)
Rolf Roos
- (met dank aan Frans Beekman, Auke de Jong, Rienk Slings en Jan Willem van Velzen)
- Oproep: Kent u meer aan het kustlandschap gebonden galgen of teksten over het gebruik ervan? Laat het ons weten!
- Publicatiedatum: 7 januari 2024 ; update: 6 december 2025
In dit artikel schetsen we enige tot op heden traceerbare galgenduinen of hun locaties. De galg mag dan weg zijn, de knekelput verdwenen, de gruweldood door ophanging in 1795 afgeschaft, in de taal van de duinen galmt nog steeds de uit de middeleeuwen bekende doodstraf door. Galgenvelden en ‘gereghten’ in en nabij steden zijn veelal in de bebouwing opgegaan (b.v. Haarlem, Beverwijk), maar in het kwelder- en duinlandschap zijn op kaarten en door de tot heden overgeleverde veld- en straatnamen er nog vele bekend.
’t Gereght van Bergen ten noorden van het dorp op de grens met Schoorl. Kaart Joh. Blaeu, 1660, detail.
Ophanging mag dan in 1795 formeel worden beëindigd, op kaarten en in geschriften is met een beetje zoeken nog een veelheid aan ‘geregten’ (executieplaatsen), galgen en raderen te vinden. Vanaf de oudheid tot de Franse revolutie dienden ze maandenlang tot publiek vertoon. De lijken bleven ter afschrikking hangen en niet zonder gevolg – zelfs nu nog is het gezegde ‘voor galg en rad opgroeien’ gangbaar. Volgens Jelgersma (1978) gaan galgen en openbare ophanging terug op een pre-christelijk offerritueel. Jelgersma: “Heel ons land heeft er bij wijze van spreken vol mee gelegen. Alle steden en heerlijkheden met de hooge jurisdictie hadden zo een gerecht, sommige weinig gebruikt, andere steeds met enige lijken behangen.” Wat alle locaties gemeen hebben is dat ze doorgaans aan de rand van de stad lagen (vaak aan de noordzijde want daar woonden de (Germaanse) goden), op een voor de langstrekkende reiziger goed zichtbare plek. Niet zelden op de grens van twee voormalige heerlijkheden (gemeentes van vroeger).
Detail kaart ca 1800 met galg nabij huidige kruising Duindijk en Schinkeldijk, net ten westen van wat we nu Quackgors noemen. De lokatie wordt besproken in Duinen en mensen Voorne.
Een fraai voorbeeld daarvan is de in 2025 gevonden lokatie van een galg vlak bij het Quackjeswater, Voorne. Deze staat keurig aan de rand van het grondgebied van Hellevoetsluis dat destijds doorliep tot net te oosten van het Quackjeswater. Een detail met Galg staat rechts, een grotere uitsnede staat onder deze link. Het origineel van deze kaart van Jan Blanken uit 1791 ligt bij het Nationaal Archief.
Veldnamen in de duinen die naar deze oude praktijken verwijzen, zijn er vele. Zo treffen we aan de duinrand en in kwelders o.a. Galgenberg, Galgenduin, Galgenpad, Galgenweg, Galgensloot, Galgendobbe etc. Afbeeldingen op kaarten of prenten in het duin zijn o.a bekend van Den Haag, Haarlem en Petten. Een inventarisatie is elders op deze site te vinden. Geef bericht als u meer locaties kent.
De Galgenberg bij Egmond, 2008; foto Rienk Slings
Zo is er bij Egmond Binnen, net achter het vredige Liobaklooster, een Galgenberg vinden: een bescheiden topje aan de duinrand, maar hoog genoeg om van verre een terechtgestelde te kunnen zien hangen. Wanneer de laatste terechtstelling plaatsvond is niet bekend, maar wel weten we dat de graven van Egmond, met hun slot in Egmond aan de Hoef, hier in 13e tot 16e eeuw het ‘halsrecht’ hadden. Behalve hoge adel hadden ook het Hof van Holland, stadsbesturen en zgn. hoge heerlijkheden het recht om de doodstraf op te leggen.
Ook Petten had een galg, naar oud gebruik precies bij de grens (limiet) tussen Petten (bezit van graven van Egmond) en Callantsoog (van de Brederodes). De dubbele galg staat klein in het midden met het woord ‘galg’. De kaart dateert uit 1722.
De jongste veldnaam, uit 2015
Kaart 1712 van Cruquius (Delfland, detail) met ter hoogte van Zorgvliet en de Scheveningse zeeweg: het gerecht en verderop in de duinen : het Galghe Duyn.
Den Haag
In Den Haag waren meerdere galgenvelden die toebehoorden aan verschillende rechtsdienaren. De galg van het Hof van Holland lag bij Rijswijk. De galg van het stadsbestuur lag in het duin op een plek die nu de ‘Scheveningse bosjes’ heet. Op een kaart van van Delfland van Cruquius uit 1712 staat (net ten noorden van landgoed Zorgvliet) zowel het gerecht als de naam Galge Duyne. Het pad dat deze twee veldnamen verbindt heet sinds 2015 het Galgenpad (toen kregen alle fietspaden een naam van de wethouder).
De galg stond iets noordelijk van de nog steeds bestaande en ommuurde joodse begraafplaats, nu is het een kaal hondenuitlaatterrein. Op excursies zegt Frans Beekman weleens: “op de plaats van de galg wil niets meer groeien.”
Haarlem
Van Isaias van der Velde is uit 1645 deze ets met op de oude duinen nabij Heemsteede galg en rad van Haarlem.
Detail met galg en raderen. 1539
Ook bij Haarlem waren er meerdere galgenvelden. Een oude was gelegen op de huidige Grote markt en heette “ophanging ’t Sant”, een verwijzing naar de bodem: het duinzand waarop het oude Haralem was gevestigd
Een galgenveld getekend door van de Velde lag aan de Wagenweg/Westerhout te Haarlem. Het is mogelijk ook te zien op kaart van Heemstede-Haarlem, in 1539 vervaardigd door de Edamse landmeter Simon Meeuszoon, in opdracht van de stad Haarlem voor Proces Grote Raad van Mechelen.
Kaart uit 1539 van o.a. oude duinen bij Haarlem. Klik op kaart voor uitvergroting.
Westerhout aan de Wagenweg in Haarlem wordt ook genoemd in een online publicatie van Arne C. Jansen met als lokatie voor galg & rad uit 1539 het latere helicopterveld, thans nog een open terrein waarvan weinigen maar weten dat hier een galgenberg was. De oude duinen die zo fraai staan afgebeeld op de kaart van 1539 zijn bijna overal afgegraven.
Den Helder
Ophanging van 17 muiters van VOC-schip de Nijenburg op Kijkduin, Huisduinen. 1764. Begin 19e eeuw werd een Napoleontisch fort bovenop Kijkduin gebouwd. Duin is tegenwoordig aanmerkelijk lager. Destijds was dit voor alle zeevarenden over Zuiderzee en langs Texel goed zichtbaar. Bron: (RP-P-OB-84.593) Rijksprentenkabinet.
Weet u meer afbeeldingen van galgenvelden in de duinen? We horen het graag. Soms is er alleen een vage indicatie dat er een galg geeft gestaan, zoals de oude ‘Galgh wegh’ aan de noordzijde van het plaatsje Goedereede, op de rand van de toenmalige polder en het wilde land van gorsen en duinen. Zie de kaart van heden.
Een ogenschijnlijk rustig hoekje bos bij Haarlem, eens een galgenveld.
Bronnen
H. C. Jelgersma (1978) Galgebergen en galgevelden in West- en Midden Nederland. Walburg Pers
Rolf Roos (2025) Overzicht van aan duinlandschap gebonden galgen van zuid naar noord
Aanvullingen per mail door Jan-Willen van Velzen dd 31 12 december 2023 en 7 jan.2023
Qua literatuur over dit thema kunnen nog genoemd worden:
- Brandwijk (2021), Voor galg en rad. Het bizarre leven van de Late Middeleeuwen, Uitgeverij Aspekt
- Van der Sanden & Luning (2010), Over galg en rad. Executieplaatsen in Drenthe, Uitgeverij WBooks
Als achtergrondinfo online: Anuradha Gobin (2018) Picturing Liminal Spaces and Bodies: Rituals of Punishment and the Limits of Control at the Gallows Field. RACAR Volume 43, Number 1, 2018.
Op deze website staat nog wat achtergrondinformatie.
https://onh.nl/verhaal/misdadigers-in-holland-deze-straffen-kreeg-je-in-de-zeventiende-eeuw
Volgens de isgeschiedenis-site waren er tenminste 130 galgenvelden in Nederland.
In Haarlem is een van de beroemdste plekken van ophanging ’t Sant geweest (thans Grote Markt), waar diverse afbeeldingen van bestaan. Zie bijvoorbeeld:
https://www.oudelandkaarten.nl/nederland/item/haarlem-galgenveld-1622-baudartius
Een andere bekende was het militaire galgenveld tijdens het beleg van Haarlem bij het Leprozenhuis (thans Museum voor de Geest in het Dolhuys)
En een afbeelding in kleur uit 1622 van het galgenveld bij Heemstede is te vinden op:
https://ilibrariana.wordpress.com/2012/01/12/historische-actualiteiten-augustus-2003/
Tot zover wat aanvullingen. Mocht ik nog meer tegenkomen, dan laat ik het weten.
Met vriendelijke groeten en een groen en gezond 2024!
Jan-Willem van Velzen
