<CONCEPT>

<zie in kleur beeldwensen>

ook graag de historische foto’s voorzover je ze mag doorleveren; bv fig 14; 25 +26, 37, 38, 39

gezocht: de kaart van L. Stachouwer (Toegangsnr. 49, Archief Rijkswaterstaat. Inventarisnr. 49) 

fig 48 had ik eerder gemist excuus! heb je die ook?

Bijlage 7 zou ik graag als aparte pdf opnemen ..lukt het je die er uit te halen en high res te sturen? zo niet dan los ik het op

Rolf Roos

Waarom is er bijna geen enkel spoor van menselijk gebruik in het duin van Schiermonnikoog van voor 1800? Zijn de Schiere monniken alleen in naam nog verbonden aan dit eiland? Welke sporen liet o.a. landbouw en het waterbeheer in het duinlandschap en de kwelder achter?

Dankzij publicaties van Lisanne Rietman (2020) en Jeroen Wiersma e.a. (2022) is veel  informatie over historisch landschapsgebruik en de spanningen tussen diverse gebruikers en eigenaren binnen en buiten het huidige Nationaal Park op een rij gezet. Beide publicaties en enkele andere die digitaal beschikbaar zijn staan onderaan de bronnenlijst. We staan hier vooral stil bij de verdiensten van de masterscriptie van Lisanne Rietman uit 2020 en voegen daar inzichten uit de andere publicaties aan toe.

Van grote betekenis voor Schier is dat het grondbezit van middeleeuwen tot na de tweede wereldoorlog grotendeels in één hand lag. Fascinerend is het om te lezen dat de eilandergemeenschap altijd heeft moeten dealen met grote eigenaren die het soms maar matig deden (de Staten van Friesland na 1580 en later de Stachouwers in de 18e eeuw), terwijl anderen, buitenstaanders, door hun inzet of investeringen het eiland mede vormgaven: o.a Banck, 19e eeuw en de Duitse graaf Von Bernstorff (tot 1945).

Bron: L. Rietman, 2020)

Het Nationaal Park omvat nu het gehele eiland buiten de dorpskern en de polder. Over de huidige Natuurmonumenten wordt door eilanders veel geklaagd en soms wellicht terecht, maar vooral dankzij de natuurbescherming floreert het eiland in economisch opzicht. Nu is het voor natuurbescherming de keus om eilanderbelangen een redelijke plek te geven en een van de mogelijkheden tot gesprek is via de historie. Bewoners hechten soms meer aan oude sporen en verhalen dan aan zeldzame vogels. Inzetten op een ‘wildernisverhaal’ spoort zeker niet met opvattingen over een meer arcadisch natuurbeeld, zo laat Lisanne Rietman in haar scriptie zien. Haar werk is heel gevarieerd omdat ze behalve bronnenonderzoek ook veldwerk deed en ook een 12-tal bewoners sprak.

<foto Lisanne op schier, liefst samen met geinterviewde..heb je dat? >

We spraken Lisanne Rietman, thans beleidsambtenaar in Deurne over enkele hoofdlijnen. ” Uit de middeleeuwen, toen begin 14e eeuw Friese monniken hier een Uithof hadden, zijn alleen schriftelijke bronnen over, geen zichtbare sporen in het landschap.”

“Zeer kenmerkend voor  Schier is de verplaatsingsgeschiedenis. Door afkalving verdwenen grote delen aan de westzijde in zee.” “Van de oudere (van voor 1700) nederzettingen is niets over. Er is ook nu nog discussie over waar het oorspronkelijke dorp Westerburen precies lag. ”

Op een detail van een kaart met zeediepten en bakens rond en op Schier uit 1762 staan niet onbelangrijke details: het nieuwe dorp ‘Oosterburen als rijtje huizen, een laatste bouwwerk waar ongeveer Westerburen lag en de economisch niet onbelangrijke Kooij. Bron: Tresoar.

Een zichtbaar spoor in het landschap is het ‘Westerburenpad’, net ten westen van het huidige dorp dat van na 1760 dateert en door de toenmalige landeigenaar Stachouer na desastreuze stormvloeden rond 1715 zeer planmatig is aangelegd. Het huidige dorp heeft sinds ca 1990 bordjes ‘Schiermonnikoog’ gekregen maar de bewoners noem(d)en hun dorp ook wel ‘Aisterbun’, ‘ Oosterburen’.  Die inslag van het Fries is er nog steeds, al ligt het eiland in mentaal opzicht ver van de wal. ‘Buren’ is algemeen middeleeuws Nederland voor ‘bewoners’ wat we ook terug zien in buurt(t)schappen.

Vele landgebruikers

In haar afstudeerscriptie zet Lisanne Rietman op een overzichtelijke manier de belangrijkste landgebruikers in het duinlandschap op een rij en vat het ook steeds in kaartjes samen. Allereerst het (m.n.) vroegere landgebruik van het duin- en kustlandschap door boeren. De historische spanningen tussen (van buiten het eiland komende ‘polderboeren’ op door eigenaar Banck gestichte boerderijen (in de gelijknamige polder die hij aanlegde) en veel kleinschaliger ‘dorpsboeren’ met enkele koeien aan huis was groot. Is er nu sprake van een grotendeels plaatsgebonden veestapel op nog 6 bedrijven, anderhalve eeuw terug was er sprake van op west en oost grazende kuddes die in de ochtend naar graasgronden gingen en in de avond aan huis weer werden gemolken. Oude veldnamen van weggetjes als ‘ut Kupaid’ resteren tot op heden. <heb je foto van bordje>

graag beeld van Figuur 12. De huidige staat van it Aude Kúpaid, achter de Noorderstreek het grootste deel is tegenwoordig een ruiterpad (Foto auteur, 2020). 

graag beeld Figuur 13. Het Kúpaid, dat over de dijk van het binnendijkse Koehok naar de Oosterkwelder loopt (Foto auteur, 2020). 

Oudste en nu nog meest herkenbare sporen zijn volgens Lisanne Rietman ook de Eendekooien (begin 19e eeuw), waarvan een fraaie bij boerderij Talsma ligt. Op de door haar gemaakte kaart staan relicten van het landgebruik in 5 groepen samengevat: agrarische activiteiten, jacht, infrastructuur en nederzettingen, waterbeheer en ‘overig’. <Lisanne heb je al die kaarten voor me high res en liefst ook als ai?) Recente ingrepen inzake natuurbeheer zijn niet meegenomen, wel belangrijke historische zaken als bosaanleg en ontwatering.

Overizicht  historisch geografische relicten beschreven door Lisanne Rietman <link naar pdf liefst high res>

Rietman: “De huidige relicten die verband houden met agrarische activiteiten, hebben betrekking op restanten van oude duinakkers, dobbes, drinkputten voor vee, veedriften, een schaapskooi en ontwateringsstructuren. De jachtcultuur op het eiland heeft relicten achtergelaten in de vorm van wildplassen voor wild, een eendenkooi en een restant van een eendenkooi, en de percelering van een wildakker. Tegenwoordig zijn nog verschillende paden zichtbaar die verwijzen naar het historisch landgebruik, ook zijn er nog restanten zichtbaar van de oude bunkerdorpen uit de Tweede Wereldoorlog; Batterij en het Schleidorp.”

“De Stenen palen aan de westzijde van het eiland verwijzen naar het eigendomsrecht van de aanwas. Deze Stenen palen zijn kenmerkend voor de particuliere eigendomsgeschiedenis van het eiland.” <datering??? 19e eeuw nog specifieker? en meer uitleg?>

Uit haar scriptie: “Tot de jaren zestig van de vorige eeuw is het landschap op Schiermonnikoog sterk beïnvloed door de agrarisch-maritieme cultuur die op het eiland heerste. Door de toename van toeristische groei en erkenning van natuurwaarden, veranderde het eiland geleidelijk naar een ruraal/landelijk-recreatieve samenleving.”

Van ‘zelfvoorzieningslandschap’ naar ‘belevingslandschap’. Van 100 gasten per jaar een eeuw terug naar meer dan 100000.

Na een analyse van diverse landschapsgebruik en een waardering, komt  Lisanne Rietman met enkele conclusies.

“Het arcadisch natuurbeeld zou bijvoorbeeld kunnen worden nagestreefd in de binnenduinrand nabij het dorp en op de Binnenkwelder. Ter plekke van de binnenduinrand wordt al relatief veel beheer uitgevoerd. Door de focus in dit gebied meer naar een arcadisch natuurbeeld te richten, zal het landschap wat opener worden en zullen oude ontginningsstructuren zichtbaar worden. De Binnenkwelder zou door het relatief intensieve beheer in het verleden door maaien, ontwatering en begrazing, geschikt zijn voor een beheer naar een arcadisch natuurbeeld. Op deze manier zullen oude ontwateringsstructuren zichtbaar worden in het landschap, kan het beheer worden gecombineerd met extensieve agrarische activiteiten et cetera.”

Bronnen

Jeroen Wiersma, Prof. dr. Marijn Molema,  Mirthe Bos, Kayleigh van der Waard (zonder jaar? 2022?).Schiermonnikoog als Nationaal Park Een landschapsbiografisch essay. In opdracht van Nationaal Park Schiermonnikoog

Rietman, Lisanne. 2020 Schiermonnikoog: Onzichtbaar verleden. Een interdisciplinair onderzoek naar het historisch grondgebruik en landschapsbeheer in Nationaal Park Schiermonnikoog. Masterscriptie. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2020.

Digitale bronnen

• Link naar online versie volledige scriptie Lisanne Rietman, 2020 of via Waddenacademie
• Link naar: Een landschaps biografisch essay ‘Schiermonnikoog als Nationaal Park‘

• In het lokale cultuurhistorische blad van Schiermonnikoog ’t Heer en Feer, stond een korte samenvatting.

• Link naar publicatie Historisch grondgebruik en landschapsbeheer in Nationaal Park Schiermonnikoog | Amsterdam University Press Journals Online

• Link naar presentatie van o.a. Lisanne Rietman tijdens afscheid van Hans Renes : 2021 Webinar, Afscheid Hans Renes | nh-cultuurlandschap