Rolf Roos

Waarom is er bijna geen enkel spoor van menselijk gebruik in het duin van Schiermonnikoog van voor 1800? Zijn de Schiere monniken alleen in naam nog verbonden aan dit eiland? Welke sporen liet o.a. landbouw en het waterbeheer in het duinlandschap en de kwelder achter?

Dankzij publicaties van Lisanne Rietman (2020) en Jeroen Wiersma e.a. (2022) is veel  informatie over historisch landschapsgebruik en de spanningen tussen diverse gebruikers en eigenaren binnen en buiten het huidige Nationaal Park op een rij gezet. Beide publicaties en enkele andere die digitaal beschikbaar zijn, staan onderaan de bronnenlijst bij dit artikel. We staan vooral stil bij de verdiensten van de masterscriptie van Lisanne Rietman en voegen daar inzichten uit de andere publicaties aan toe.

Van grote betekenis voor Schier is dat het grondbezit van de middeleeuwen tot na de Tweede Wereldoorlog grotendeels in één hand lag. Fascinerend is het om te lezen dat de eilander gemeenschap altijd heeft moeten dealen met grootgrondbezitters die het soms maar matig deden (de Staten van Friesland vanaf 1580, in de 18e eeuw de Stachouwers), terwijl anderen, buitenstaanders, door hun inzet of investeringen het eiland mede vormgaven, o.a. Banck (19e eeuw) en de Duitse graaf Von Bernstorff (tot 1945).

(Bron: L. Rietman, 2020)

Het Nationaal Park Schiermonnikoog omvat nu het gehele eiland buiten de dorpskern en de polder. Over de huidige beheerder Natuurmonumenten wordt door eilanders soms geklaagd en mogelijk in sommige gevallen terecht, maar vooral dankzij de natuurbescherming floreert het eiland in economisch opzicht. Nu is het voor natuurbescherming de keus om eilanderbelangen een redelijke plek te geven, en een van de mogelijkheden tot gesprek is via de historie. Bewoners hechten soms meer aan oude sporen en verhalen dan aan zeldzame vogels. Inzetten op een ‘wildernisverhaal’ spoort zeker niet met opvattingen over een meer arcadisch natuurbeeld, zo laat Lisanne Rietman in haar scriptie zien. Haar werk is heel gevarieerd omdat ze behalve bronnenonderzoek ook veldwerk deed en ook een twaalftal bewoners sprak.

We spraken Lisanne Rietman, thans beleidsambtenaar in Deurne, over enkele hoofdlijnen. “Uit de middeleeuwen, toen begin 14e eeuw Friese monniken hier een Uithof hadden, zijn alleen schriftelijke bronnen over, geen zichtbare sporen in het landschap.”

“Zeer kenmerkend voor  Schier is de verplaatsingsgeschiedenis. Door afkalving verdwenen grote delen aan de westzijde in zee.”

“Van de oudere nederzettingen [van voor 1700] is niets over. Er is ook nu nog discussie over waar het oorspronkelijke dorp Westerburen precies lag.”

Op een uitsnede van een kaart met zeediepten en bakens rond en op Schier uit 1762 staan niet onbelangrijke details: het nieuwe dorp ‘Oosterburen’ als rijtje huizen, een laatste bouwwerk waar ongeveer Westerburen lag en de economisch niet onbelangrijke Kooij. Bron: Tresoar.

Een zichtbaar spoor in het landschap is het ‘Westerburenpad’, net ten westen van het huidige dorp dat van na 1760 dateert en door de toenmalige landeigenaar Stachouwer na desastreuze stormvloeden rond 1715 zeer planmatig is aangelegd. Het huidige dorp heeft sinds ca 1990 bordjes ‘Schiermonnikoog’ gekregen, maar de bewoners noem(d)en hun dorp ook wel ‘Aisterbun’ ofwel ‘Oosterburen’. Die inslag van het Fries is er nog steeds, al ligt het eiland in mentaal opzicht ver van de wal. ‘Buren’ is algemeen middeleeuws Nederlands voor ‘bewoners’ wat we ook terugzien in het woord buurt(t)schappen.

Vele landgebruikers

In haar afstudeerscriptie zet Lisanne Rietman op een overzichtelijke manier de belangrijkste landgebruikers in het duinlandschap op een rij en vat het ook steeds in kaartjes samen. Allereerst het (m.n.) vroegere landgebruik van het duin- en kustlandschap door boeren. De historische spanningen tussen ‘polderboeren’ van buiten het eiland op door eigenaar Banck gestichte boerderijen (in de gelijknamige polder die hij aanlegde) en de veel kleinschaliger ‘dorpsboeren’ met enkele koeien aan huis waren groot. Is er nu sprake van een grotendeels plaatsgebonden veestapel op nog zes bedrijven, anderhalve eeuw terug waren er op west en oost grazende kuddes die in de ochtend naar graasgronden gingen en in de avond aan huis weer werden gemolken. Oude veldnamen van weggetjes als ‘ut Kupaid’ resteren tot op heden.

Bij de oudste en meest herkenbare sporen in het landschap horen volgens Lisanne Rietman de eendekooien (begin 19e eeuw), waarvan nog een fraaie bij boerderij Talsma ligt.

Overzicht historisch geografische relicten

Op de door haar gemaakte kaart staan vijf soorten relicten van landgebruik: agrarische activiteiten, jacht, infrastructuur en nederzettingen, waterbeheer en ‘overig’.<kaarten volgen later> Recente ingrepen inzake natuurbeheer zijn niet meegenomen, wel belangrijke historische zaken zoals bosaanleg en ontwatering. “De huidige relicten die verband houden met agrarische activiteiten, hebben betrekking op restanten van oude duinakkers, dobbes d.w.z. drinkputten voor vee, veedriften, een schaapskooi en ontwateringsstructuren. De jachtcultuur op het eiland heeft relicten achtergelaten in de vorm van wildplassen voor wild, een eendenkooi en een restant van een eendenkooi, en de percelering van een wildakker. Tegenwoordig zijn nog verschillende paden zichtbaar die verwijzen naar het historisch landgebruik, ook zijn er nog restanten zichtbaar van de oude bunkerdorpen uit de Tweede Wereldoorlog: Batterij en het Schleidorp.”

“De Stenen palen aan de westzijde van het eiland verwijzen naar het eigendomsrecht van de aanwas. Deze Stenen palen zijn kenmerkend voor de particuliere eigendomsgeschiedenis van het eiland.”

En uit haar scriptie: “Tot de jaren zestig van de vorige eeuw is het landschap op Schiermonnikoog sterk beïnvloed door de agrarisch-maritieme cultuur die op het eiland heerste. Door de toename van toeristische groei en erkenning van natuurwaarden, veranderde het eiland geleidelijk naar een ruraal/landelijk-recreatieve samenleving.” Van ‘zelfvoorzieningslandschap’ naar ‘belevingslandschap’. Van 100 gasten per jaar een eeuw terug naar meer dan 100.000.

Na een analyse van diverse vormen van landschapsgebruik en een waardering, komt Rietman met enkele conclusies. Haar doel is het zichtbaar maken van landschapskenmerken die recht doen aan de identiteit en het verhaal van het eiland. Ze trekt een lijn vanuit het intensievere gebruik in het verleden, naar intensiever huidig landschapsbeheer. “Het arcadisch natuurbeeld zou bijvoorbeeld kunnen worden nagestreefd in de binnenduinrand nabij het dorp en op de Binnenkwelder. Ter plekke van de binnenduinrand wordt al relatief veel beheer uitgevoerd. Door de focus in dit gebied meer naar een arcadisch natuurbeeld te richten, zal het landschap wat opener worden en zullen oude ontginningsstructuren zichtbaar worden. De Binnenkwelder zou door het relatief intensieve beheer in het verleden door maaien, ontwatering en begrazing, geschikt zijn voor een beheer naar een arcadisch natuurbeeld. Op deze manier zullen oude ontwateringsstructuren zichtbaar worden in het landschap, kan het beheer worden gecombineerd met extensieve agrarische activiteiten etcetera.”

Bronnen

• Jeroen Wiersma, Prof. dr. Marijn Molema, Mirthe Bos, Kayleigh van der Waard (2022). Schiermonnikoog als Nationaal Park – een landschapsbiografisch essay. In opdracht van Nationaal Park Schiermonnikoog. Link: Een landschaps biografisch essay ‘Schiermonnikoog als Nationaal Park‘
• Rietman, Lisanne. 2020 Schiermonnikoog: Onzichtbaar verleden – een interdisciplinair onderzoek naar het historisch grondgebruik en landschapsbeheer in Nationaal Park Schiermonnikoog. Masterscriptie Rijksuniversiteit Groningen, 2020. Online: volledige scriptie Lisanne Rietman, 2020 of via Waddenacademie, en ook hier gepubliceerd
• In het lokale cultuurhistorische blad van Schiermonnikoog ’t Heer en Feer stond een korte samenvatting van het landschapsbiografische essay.
• Link naar een presentatie van Lisanne Rietman (en ook van anderen) tijdens het afscheid van Hans Renes: 2021 Webinar, Afscheid Hans Renes | nh-cultuurlandschap