Werkgroep Bokkepolder NLGO

<update 17 november>

Op 17 september 2025 vond de aanbieding plaats van onze visie aan Wethouder Daan Markwat van Goeree-Overflakkee. Ook vertegenwoordigers van provincie, waterschap en gemeente waren aanwezig. Er waren vele lovende woorden maar wie de regie gaat nemen en wanneer de provincie werkelijk concreet kan worden t.a.v. verwerving agrarische gronden bleef nog onduidelijk. Een aanwezige grondeigenaar van Landgoed Breenland gaf aan in de richting van meer natuur te willen werken. Een andere eigenaar had al veel eerder zaken met de provincie willen doen (richting meer natuur) maar de molens werken traag.  Rolf Roos gaf aan dat er verspreid al veel natuurwaarden zijn maar dat nu de kunst is meer natuur te scheppen binnen de bestaande cultuurhistorische kaders: aansluiten op de oude dijken en schurvelingen en de bestaande verkaveling volgen en kennis van landschapsgeschiedenis is essentieel. Goed natuurbeheer is geen simpele zaak. Het Waterschap bood deze middag nog geen opening in de richting van een beter (hoger) peil. In het EilandenNieuws van 19 september verscheen een mooie reportage van de hand van Kees van Rixoort. Het pleidooi voor een Cultuurhistorisch monument is nog niet geheel geland maar er was veel waardering voor de NLGOvisie. Het bij elkaar brengen van veel betrokkenen bleek zeer waardevol. Maar hoe komt onze visie tot uitdrukking in beleidstukken? De provincie levert (nog) geen boter bij de vis maar we zijn benieuwd. Natuurmonumenten was helaas verhinderd maar reageerde wel schriftelijk.

Een dijk van een landschap

Deze Landschapsvisie Bokkepolder streeft ernaar alle openbare rapporten en artikelen over deze polder (25ha) aan de binnenduinrand ten zuiden van de Kwade Hoek te tonen, en een visie te presenteren die recht doet aan natuur- en cultuurwaarden. Vanuit die visie komen we aan het eind tot ruim 20 actiepunten. Vele ‘actoren’ – terreinbezitters, particulieren, overheden en bedrijven – vragen we nu te bezien welke zaken bij hen passen. De lijst met acties is gevarieerd, van lelijke electriciteitshuisjes van Stedin tot zorg voor oude schurvelingen; van herstel van open duinen in de zeereep langs de Stellingweg (Natuurmonumenten), tot weer zichtbaar maken van oeroude dijkjes (waterschap, particulieren). In de polder zijn kansen voor natuurherstel waarbij we erop rekenen dat de provincie, die hier nu aan zet is, de kans ziet om met maatwerk bij natuurherstel ook de cultuurhistorie niet alleen te respecteren maar ook zichtbaarder te maken. De Bokkepolder kan in de komende jaren aan waarde winnen. Grote open vragen: wie neemt de regie rond dit gebied waar maar liefst drie overheden, een terreinbeheerder en vele particulieren het landschap onderhouden; en wie kan het beste het kleinschalige beheer verzorgen op mogelijk vrijkomende agrarische percelen en langs (verbrede) sloten?? Elke partij en overheid die zijn of haar nek uitsteekt en deze actiepunten helpt realiseren verdient onze lof.

Zie grote kaart en toelichting ‘actiepunten’ aan eind van dit stuk

Centrale boodschap

Denk breder dan natuur alleen en vergeet de cultuur niet! In dit gebied liggen bij uitstek kansen om, bij het natuurherstel, cultuurhistorie zichtbaarder te maken met behulp van natuurmaatregelen. We zien dus kansen voor het koppelen van cultuurhistorie (verkaveling, gebruik, historische gebeurtenissen etc.) aan natuurherstel. Het gebied kent meerdere beheerders/eigenaren en uiteenlopende waarden: het gaat om een bijzonder cultuurlandschap vol natuur dat een aparte benadering vereist waarbij maatwerk tot een grote variatie kan leiden. Deze visie sluit aan op een reactie van NLGO op de ambitiekaart van de provincie (in concept hier te lezen).

Benadering en omgrenzing

Zowel vanuit landschapsbeleving, ecologie als historie zien we de Bokkepolder ruim: d.w.z. inclusief alle omringende dijken en duinen en inclusief deels bebouwde percelen. ’t Plaatje + De Bult aan de noordzijde horen er qua naamgeving niet maar landschapshistorisch wel bij, wat eveneens geldt voor de zuidelijke uitlopers van de Korte Nieuwendijk en de Helmdijk. De Bokkepolder bestaat uit Nieuwendijk, Bokkepolder-Oost, Stellingweg/zeereep, Bokkepolder-West en Beplante (particuliere) erven en is behalve door de zeereep omringd door 4 dijken:  Zie de kaart hieronder.

Dit verhaal is gebaseerd op openbare dossiers:

• Cultuurhistorie Bokkepolder
• Artikelen m.n. over de natuur van de Bokkepolder

Weet u meer bronnen, dan horen we het graag.

Kaart van Cruquius uit 1733. Kostbare ingrepen voor het redden van de noordkust leiden tot leggen van inlaagdijken (1717 en 1727) en begin 19e eeuw tot het ontstaan van de Bokkepolder.

De polder kent vele bijzondere details; zo ligt onder de (oude) Korte Nieuwendijk uiit ca 1620 een jongere schurveling, waarschijnlijk 19e eeuws

Kernwaarden van hele polder toen en nu

• de polder is onderdeel van het ‘jonge’ land van  Rooklaasplaat (kwelderlandschap tot 1621); het vormt daarvan samen met ’t Plaatje (aan de noordzijde onder de Kwade Hoek) een grens met het oude (middeleeuwse) land; geen archeologische vondsten, wel vanaf 17^e eeuw tot eind 18^e eeuw een monument van dijkaanleg en vanaf 19^e eeuw een goed bewaard cultuurlandschap;
• de polder is behalve door zeeduinen/zeereep omsloten door vier dijken van verschillende leeftijd: Korte Nieuwendijk/ Plaatse Buytendijck (1621), Nieuwendijk (1727), Helmdijk (11e eeuw, vergraven in 1943), en de Inlaagdijk 1717; alleen al door die dijken is het een cultuurhistorisch monument, in 1733 bijzonder gedetailleerd vastgelegd op een kaart van de ‘Rembrandt onder de kaartenmakers’ van de 18^e eeuw: Cruquius;
• vanaf begin 19^e eeuw heet deze polder de Bokkepolder naar een van de grondleggers (rond 1802). De Bokkepolder heeft gefunctioneerd als buffer tegen doorbraken vanuit de Kwade Hoek; vanaf het begin kleinschalig agrarisch in gebruik; vanaf 19^e eeuw bewoond op kavels die ook in de 21e eeuw nog geheel herkenbaar zijn;
• thans is er afgeslotenheid en beslotenheid; een sfeer van intimiteit die sterk contrasteert met de nabijgelegen open polder waar ruilverkaveling heeft plaatsgevonden; de nachten zijn er ongekend donker door afwezigheid van straatverlichting;
• verschillende kleine landschappelijke ruimtes (kamers) met gevarieerd particulier bezit en gevarieerde beplanting; natuurbeheer niet altijd optimaal, wel veel rust;
• aan de duinzijde (noorden) struweel met bos, weinig duingrasland;
• aan de zuidzijde de Nieuwendijk met bloemrijk grasland;
• waardering bij omwonenden en NLGO voor openheid en doorzichten, mede versterkt door boomsingels noord-zuid. Geen waardering voor bosaanleg;
• waardering voor landschapsbeeld met bescheiden lintbebouwing langs de Nieuwendijk met lage huizen en meest rode pannen;
• verborgen cultuurhistorische waarden: schurvelingen, enkele oude poelen, twee overgroeide dijken (deel Helmdijk en Inlaagdijk 1717); in 2025 is onderkend dat ook in Bokkepolder-Oost aan de rand van een agrarisch perceel een schurveling ligt, die ook bij de gemeente nog niet op de kaart staat;
• de huidige natuurwaarden zijn vervlochten met cultuurhistorie en menselijk gebruik: de oude bloem- en bijenrijke Nieuwendijk en de oudere particuliere erven (bijzondere vogels, flora, nachtvlinders, zoogdieren).

Ontwikkelingen die waarden niet bevorderen

• Intensivering in agrarisch gebruikte percelen (ca 1/3 van de polder) waardoor aan agrarisch land gebonden natuurwaarden (o.a. vogels) vrijwel zijn verdwenen en aangrenzende natuur aan  waarde inboet;
• vergroting van gebouwen en soms verstening van erven; bouwplannen;
• natuurlijke successie en groei: na een fase van bosaanplant in de jaren 50 langs de Stellingweg zijn bomen deels dominant boven natuurlijk halfopen duinstruweel;
• zeeduinen zijn bij gebrek aan beheer grotendeels dichtgegroeid, door de lage dynamiek (vastgelegd rond 1970) en geen konijnen, m.u.v. kleine gebied ’t Hood nabij de Breenstraat dat goed wordt beheerd;
• landschapswaarden als oude dijken, schurvelingen, boomsingels en poelen bij individuele eigenaren of beheerders zijn niet altijd onderkend en kennen doorgaans geen aangepast beheer.

Kansen

• Provinciaal natuurbeleid kan leiden tot verandering van bestemming, herinrichting en/of beter beheer; als er budget is voor herinrichting biedt dat ook kansen om cultuurhistorische elementen weer zichtbaar te maken en beter te beheren (dijken) of te herstellen (poelen);
• het waterschap heeft tegenwoordig actief beleid voor beter beheer van dijken en ook oog voor cultuurhistorie; ruimte voor bredere sloten en plasdraszones;
• Natuurmonumenten kan als beheerder (zeereep/Nieuwendijk) natuurwaarden optimaliseren (Nieuwendijk) of herstellen (delen van de zeeduinen);
• de gemeente kan cultuurhistorische waarden helpen agenderen en beschermen;
• particulieren doen zelfstandig of soms met overheidssteun aan terreinbeheer, mede gericht op natuurwaarden; een simpel subsidieloket zou prettig zijn.

Werkwijze en ontwerpprincipes

• Herinrichten en einddoel vaststellen alleen in samenspraak met de beherende eigenaren, direct omwonenden en NLGO;
• landschappelijke structuren en bodemprofielen waar mogelijk handhaven of op zijn hoogst accentueren (bosschages, houtwallen);
• om de landschappelijke structuren veilig te stellen moet vergraven tot een minimum worden beperkt. Herstel van poelen en enig extra reliëf richting de duinrand bij de Stellingweg zijn gewenst, naast het beter proportioneren van sloten (breder, lokaal dieper, plasdras oevers);
• geen extra infrastructuur voor wegen en paden;
• zichtlijnen handhaven en soms openen; nergens verdichten.

Accent natuur. Gewenste werkrichting per habitat/element

• in de polder: het beeld van bloem- en insectenrijke graslanden doorsneden door sloten met inzet van provinciaal beleid natuurnetwerk (NNN) versterken; in plaats van overbemeste akkers meer bloemrijke graslanden, zowel droge als vochtige (zie https://duinenenmensen.nl/geen-vochtige-duinvalleien-maar-bloemrijke-graslanden-in-de-bokkepolder-op-goeree/);
• selectief herstel van schurvelingen; geen kunstmatige nieuwe schurvelingen, wel herstel of accentuering van de oude;
• overwoekerd geraakte dijkfragmenten, indien aanwezig, weer zichtbaar maken en omvormen tot stroken bloem- en vlinderrijk grasland (in samenwerking met het waterschap en particuliere eigenaren);
• ook aanleg van enkele noord-zuid georiënteerde boomsingels met laag geboomte is denkbaar (wel elzen en struweel soorten, geen esdoorns en abelen); geen bosaanleg;

• bij voorkeur geen wijziging in de waterhuishouding; wel verwijderen enkele N-Z afvoersloten zodat water langer wordt vastgehouden;
• kenmerkende kavelsloten noord-zuid en de sloot langs de Nieuwendijk langs agrarische percelen sterk verbreden met lokaal een meter dieper water (als schuilplek voor fauna in droge tijden wanneer sloten droogvallen); sloten naar ca 2,5m breed (nu minder dan 1 m) met ernaast tot ca 5m brede vochtige plasdras zones;

• bosbeheer langs Stellingweg (met name hoge delen) ten gunste van struweel;
• hoger op de zeeduinen herstel van deels open duin op plekken die niet grootschalig zijn vergraven. In hogere duinen van de zeereep: meer duingrasland met verspreid struweel en minder esdoorns en abelen.

Accent cultuurhistorie

• karakteristieke oude bermstenen met straatnamen veilig stellen en soms herstellen;
• een viertal bunkers veilig stellen en soms herstellen;
• weer zichtbaar maken van enkele dijkfragmenten die verdwenen zijn onder aanplant en bomen: Inlaag 1717 en Helmdijk);
• herontdekte schurveling langs de Korte Nieuwendijk en deel Stellingweg accentueren;
• alle poelen helpen herstellen en aanleg van minimaal één grote nieuwe: op de locatie van oude doorbraak (Het Plaatse Gat, Stellingweg, polderzijde net ten oosten van de Bult).

Onderzoek

De Helmdijk  stamt uit de 11e eeuw en was oorspronkelijke de oostelijke dijk van Polder de Oude Oostdijk. In de oorlog is de Helmdijk grotendeels vergraven maar hij was in de middeleeuwen het natuurlijke anker voor Polder de Oude Oostdijk. De oorsprong ligt waarschijnlijk in een langwerpig duin op een strandhaak die rond het jaar 1000 hier zuidwaarts boog. Het is van belang om d.m.v. boringen langs hele tracé tot aan de Hoofddijk na te gaan waar nog (deels) intacte stukken liggen. Er zijn ook enkele hoogtes met bramen overgroeid nabij de afslag naar de Nieuwendijk.. is dit vuilstort of authentiek duin? (actoren: waterschap/gemeente/ acheologie werkgroep?).

Nagaan (bodemonderzoek) waar de zeeduinen minder zijn vergraven en zich lenen voor natuurherstel (Natuurmonumenten).

Onderzoek naar de oude wal aan de westzijde van de Korte Nieuwendijk. Ligt hier schurveling tegen de dijk en stellingweg? (gemeente ?)

Bewoning en landschapsgebruik Bokkepolder sinds de aanvang: een analyse op basis van het kadaster van 1830 en stukken in het streekarchief GO; een goed onderwerp voor masterthesis historische geografie? (NLGO?)

Flora per perceel vastleggen; voor en na inrichtingsmaatregelen (NLGO werkgroep plantenonderzoek, start 2025).

Bestuurlijke kansen

Zoals vrijwel altijd in ons land zijn verantwoordelijkheden gespreid en kansen derhalve ook versnipperd. Twee vragen dienen zich aan:

• wie kan de gebiedsregie voeren op basis van een gemeenschappelijke visie tot de fase van uitvoering, en de kwaliteit van het beheer bewaken?
• Welke beheerder(s) zijn bij uitstek geschikt om kleinschalige natuur- en cultuurwaarden te helpen beheren: te kiezen valt uit agrarische sector, particulieren, koepel van particulieren (stichting), SNBL, Zuid-Hollands Landschap, Natuurmonumenten.

Tenslotte onze hartekreet: maak van de hele Bokkepolder een cultuurhistorisch monument. Een plek voor Goeree om zowel zuinig als heel trots op te zijn.

Overzicht belangrijkste maatregelen (actiepunten) (zie aparte pagina voor toelichting)

Indicatie maatregelen