Stel je voor: je onderzoekt in een duingebied in drie heel kleine vakken (van 2 bij 3 meter) het komen en gaan van een klein orchideetje, de herfstschroeforchis (Spiranthes spiralis). Je doet dat 23 jaar lang in alle seizoenen en je volgt elke plant: door elke plek met elk individu in te meten en groei en bloei en (soms tijdelijk) verdwijnen te boekstaven.  Zo’n orchideetje kan jaren verstek laten gaan en toch weer opduiken uit de ondergrondse knol.

Dit huzarenstukje is uitgevoerd in de Westduinen van Goeree door Maarten Bongertman en Joop Mourik. Een artikel over hun bijzondere onderzoek verscheen in 2023 zonder dat er veel ruchtbaarheid aan is gegeven. Behalve naar de herfstschroeforchissen keken ze ook naar de vegetatie als geheel: welke planten staan er omheen etc. Monnikenwerk, want je begint al net na de winter de kleine plantjes die boven de grond komen te karteren en kijkt of ze in bloei komen of niet. Soms blijft een plantje weg om maar liefst 11 jaar later toch weer op te duiken. En slechts een deel van alle planten komt in bloei. En het kan tot 15 jaar duren voor een bloeiende plant opnieuw in bloei komt. Dit soort fijnproevers in de natuur gedijen alleen maar bij langdurig constant beheer in de onbemeste, licht (na)beweide terreinen met een uitgekiende waterhuishouding. In de winter mag het nat zijn als het maar vlot draineert zodra het groeiseizoen aanvangt.

Het nauwkeurige onderzoek naar de populatiedynamiek heeft prachtige figuren opgeleverd, zoals de hier afgebeelde figuur 6. Het gaat om een proefvlak waarin eerst maar één plant stond, maar geleidelijk steeds meer kwamen. Dit toont fraai aan dat de populatie ook ondergronds aanwezig is in (tijdelijk) niet bloeiende knollen. Plus dat steeds maar een klein deel van de planten in bloei komt.

De populatie in de Westduinen is vitaal

We citeren een deel van de conclusies: “De planten van de herfstschroeforchis in de Westduinen van Goeree zijn vitaal. In de lage vegetatie die onderhouden wordt door constante begrazing, kunnen de bladrozetten in de winter en het vroege voorjaar voldoende licht opvangen om de wortelknol te voeden. Het gemiddelde aantal rozetten per plant is relatief hoog en stabiel. Herhaalde bloei heeft slechts een licht negatieve invloed op de conditie van de planten. Er is geen invloed van veroudering op het aantal rozetten, de hoogte van de stengel, het aantal bloemen en vruchtkapsels. Vanaf de eerste bloei was de gemiddelde leeftijd van de planten ruim negen jaar, oplopend tot meer dan 23 jaar.”

Meer lezen over de stille dynamiek van deze parel van Goeree? Het hele rapport (‘Herfstschroeforchis (Spiranthes spiralis) in de Westduinen van Goeree’ door Maarten Bongertman & Joop Mourik; uitgave Plantenwerkgroep KNNV Haarlem (2023) is hier te downloaden.

Hommels bestuiven de herfstschroeforchis; foto Kees de Kraker