Vincent van der Spek en Aad van der Voet

[Ontleend aan Nieuwsbrief Amsterdamse Waterleidingduinen (AWD), juli 2024; pag. 15 -19]

Nooit eerder waren de grondwaterstanden in de Amsterdamse Waterleidingduinen zo hoog. Dat creëerde unieke omstandigheden. Na het landelijk natste najaar ooit gemeten, volgde het natste voorjaar ooit. En dat na een bepaald niet droge winter. Niet verrassend dus dat het nooit eerder zó nat was in de AWD. Dat wordt bevestigd door metingen van grondwaterstanden die al decennia plaatsvinden.

Kletsnatte duinen

Dat het zo kletsnat was, was goed te zien. Op veel plekken stond zichtbaar (veel) meer water dan anders. Zelfs duindoornvalleitjes vlak achter de zeereep die normaalgesproken jaarrond droog zijn, stonden vol. In het zuidelijk deel van het gebied was de situatie het duidelijkst waarneembaar. Zo stonden op meerdere plekken werk- en wandel- paden onder water en kon het zweef- vliegveld niet gebruikt worden omdat de start- en landingsbaan blank stond. De grondwaterstand was op veel locaties vele decimeters hoger dan het jaargemiddelde over een halve eeuw voor 2024 (Figuur 2).

Figuur 2

Het was ook goed zichtbaar rond het Haasveld, een populair wandelgebied (Figuur 1 & 3). In 2014 kapte Waternet hier een geïsoleerd naaldbos. Niet iedereen was daar blij mee, want er broedden destijds een grote lijster en een bosuil, maar Waternet koos voor kap omdat het bos was aangeplant op een locatie waar ooit een grote vochtige duinvallei had gelegen. Die hoopte Waternet in ere te herstellen. Sindsdien broeden er jaarlijks (vaak met succes) kieviten en kleine plevieren.

Unieke omstandigheden

Door de hoge waterstanden ontstond een uniek (tijdelijk) plas-drasgebied. In de winter zwom er al een groepje wilde zwanen met één kleine zwaan rond, maar in het voorjaar werd de grote aantrekkingskracht op watervogels pas echt zichtbaar. Tijdens de trek streken vooral veel steltlopers neer die niet vaak in het duin rusten, zoals diverse Temmincks strandlopers, kanoeten, kemphanen, bosruiters en zelfs een steltkluut, breedbekstrandloper (een nieuwe soort voor de AWD) en een griel. Een onverwachte zeldzaamheid was een Amerikaanse wintertaling (eveneens nieuw voor de AWD). Er foerageer- den verder grote groepen (gier)zwaluwen. Maar het meest bijzonder waren de broedvogels. De kieviten (minimaal 4 paar) en kleine plevieren (minimaal 3 paar) waren gebleven en brachten vliegvlugge jongen voort, maar werden dit jaar aangevuld met veel watervogels. Er waren tientallenkrakeenden, een dozijn meerkoeten en twee paar dodaars. Een mannetje pijlstaart leek ongepaard, maar diverse slob- en bergeenden hadden meer geluk in de liefde. Van die soorten werden kuikens gezien (afb. 4).

Hoogtepunten waren twee paar geoorde fuut (afb. 5), waar- van ook jongen werden gezien en twee, mogelijk zelfs drie paar zomertaling (afb. 6). Deze twee soorten broedden sinds 1984 (de start van het Broedvogel Monitoring Project) slechts eenmaal eerder in de AWD. Ook rugstreeppad- den en algemenere amfibieën hadden het nieuwe gebied snel gevonden. Vanwege de unieke situatie werd de recreatie rond het voormalige bos tijdelijk beperkt (afb. 7).

Schaatsen in het bos?

Ten oosten van de Haasvelderweg is in 2014 tijdens natuurherstelproject Life+ een serie poelen gegraven. Onder andere dankzij eerdere behoorlijk natte winters (met 2018/2019 als uit- schieter) zijn de pioniersomstandigheden langer dan verwacht (enigszins) behouden. Dat zorgt voor een mooi gebied voor soorten als kleine plevier, kievit, rugstreeppad en zwervende heidelibel die van kalere poelen hou- den. Direct ten westen van het Haasveld ligt het Achterhaasveld, waar een naaldbos ligt dat ooit is aangeplant op de voormalige vochtige vallei dat niet is gekapt. Hier stond vanaf december 2023 dusdanig veel water dat er tijdens een vorstperiode in januari in theorie in het bos geschaatst had kunnen worden. In het voorjaar zwommen er grauwe ganzen en wilde eenden tussen de dennen. De naaldbomen hadden het zwaar te verduren nadat ze maanden- lang met hun tenen in het water hadden gestaan. Het ligt in de lijn der verwachting dat een aanzienlijk deel van het bos zal afsterven.

Zeldzame flora

Figuur 9

Helaas blijft het afsterven niet beperkt tot de naaldbomen op het Achterhaasveld. De Van Limburg Stirum-vallei (VLS-vallei) ontstond nadat midden jaren ’90 het zuidelijke deel van het VLS-kanaal werd gedempt. De vallei ontwikkelde zich tot één van de mooiste binnen de AWD, met zeldzame plantensoorten als bitterling (Blackstonia perfoliata), rond wintergroen (Pyrola rotundifolia), addertong (Ophioglossum vulgatum), parnassia (Parnassia palustris), slanke gentiaan (Gentianella amarella), bijenorchis (Ophrys apifera), moeraswespenorchis (Epipactis palustris), rietorchis (Dactylorhiza praetermissa) en sinds kort zelfs de zeer zeldzame duinwespenorchis (Epipactis helleborine subsp. neerlandica). Deze soorten kwamen vrijwel uitsluitend voor in en rond de vele vochtige duinvalleitjes die de VLS-vallei rijk was. Die valleitjes komen in de wintermaanden vaak onder water te staan, en vallen dan normaal gesproken in het voorjaar droog, waarna bijzondere planten in de (na)zomer tot bloei komen. Maar medio juni stonden die duinvalleitjes nog steeds onder water, inmiddels ruim acht maanden zonder onderbreking. En in de winter en het voorjaar stond het water veel hoger dan ooit. Deze combinatie kan fataal zijn voor deze zeldzame soorten. Waar in juni vorig jaar nog vele honderden rietorchissen en moeraswespenorchissen bloeiden, zwemmen nu padden- en kikkervisjes. Maar medio juni bleek de op een iets hoger deel gelegen duinwespenorchis-populatie zich gelukkig redelijk te handhaven, en werden er verspreid ook circa 80 moeraswespenorchissen gezien. Die stonden allemaal geheel of bijna geheel onder water, aan de randen van de groeiplaatsen die veel minder lang on- der water dan de centrale delen. Kennelijk weet de moeraswespenorchis dat nog te overleven. Van de vele bijenorchissen en rietorchissen uit 2023 was echter geen spoor meer te bekennen. Een vergelijkbaar beeld was te zien op de Bokkenwei, de Klazewei en de Hazenlegers (met resp. grote keverorchis (Neottia ovata), moeraswespenorchis (Epipactis palustris) en slanke gentiaan (Gentianella amarella). Hoe dit zich op de langere termijn gaat ontwikkelen is onduidelijk. Het is afwachten wat het klimaat ons de komende jaren gaat voorschotelen, en hoe de natuur erop gaat reageren. Als dit het “nieuwe normaal” wordt, zullen er ongetwijfeld nieuwe groeiplaatsen ontstaan. Mogelijk zelfs meer dan er waren, omdat er dan meer vochtige duinvalleitjes zijn. Als de huidige extreme nattigheid eenmalig is en het waterniveau op den duur zal terugkeren naar het oude peil, kan hopelijk (gedeeltelijk?) herstel optreden. In beide gevallen zal dat herstel vermoedelijk enkele jaren duren. Tot die tijd zal de AWD helaas veel minder bijzondere planten herbergen dan tot vorig jaar nog het geval was.

Steeds extremer

Zijn de unieke omstandigheden van 2024 een exponent van steeds extremer weer? Zo waren 2018 en 2022 nog de droogste voorjaren van de eeuw, was 2023 het natste voor- jaar ooit gemeten, terwijl de vroege zomer van datzelfde jaar de langst aaneengesloten droge periode ooit kende. Het extremere weer is zowel voor waterproductie als natuurbeheer een uitdaging. De vraag is of lange, zeer natte perioden als in 2023/2024 in het licht van klimaatverandering normaler gaan worden, of dat dit een uitzondering was omdat ook de warme golfstroom El Niño een rol speelde. Het is een feit dat de hoeveelheid neer- slag over het jaar heen en die van in de winters over de tijd is toegenomen. Zeker is in elk geval dat er in 2024 voor het duin unieke omstandigheden zijn ontstaan.

Vincent van der Spek is adviseur natuurbeheer bij Waternet. Aad van der Voet is lid van de Werkgroep orchideeën- en gentianen en is redactielid van deze nieuwsbrief Amsterdamse Waterleidingduinen. Hydroloog Pierre Kamps van Waternet leverde luchtfoto’s en data over waterstanden aan.