Rolf Roos

Met dank aan Rob Rossel (dataverwerking en grafieken)

Wat doe je als je een plant aantreft die normaal zeldzaam is en ook nog in een ander milieu blijkt te groeien dan je hebt geleerd? Altijd leuk als de natuur een beetje op haar kop staat. Over de ontwarring van de blauwe en witte knoop.

Jaco aan de rand van het Vliegveld

Blauwe knoop in Westerduinen, Texel, 2012. Met Anneke Brouwer en Kees Bruin

Witte en blauwe knopen, Vliegveld, 2026

Op de laatste dag van augustus 2026 troffen plantenvriend Jaco Diemeer en uw verslaggever veel bloemen van een even zeldzame als zeldzaam mooie plant, de blauwe knoop, in de duinen van Voorne.  Het is een bloem van eind augustus, de kers op het bloeiseizoen. We vonden er vele verspreid in een vallei achter het Bakenpad en troffen een zeer rijke plek aan de rand van het (Voormalige) Vliegveld. Beide keren stond de blauwe tussen of nabij het palet aan soorten dat we kennen van kalkrijke duinvalleien met o.a. moeraswespenorchis, vleeskleurige orchis (beide in zaad), parnassia (deels door de droogte geveld maar ook nog deels in bloei), slanke gentianen in zaad en in bloei en geelhartjes. Een fraai gezelschap. Alleen: die blauwe knoop is vooral bekend uit het binnenland van mineraalarme terreinen en dan m.n. van licht zure blauwgraslanden en voorzover in de duinen: in oudere ook lichtzure duingraslanden zoals de vroongronden op Schouwen en een ouder, ongemaaid duin op Texel (zie foto). Maar hier op Voorne stond de blauwe schoonheid in een puur kalkrijk gezelschap. En een extra puzzel: naast die fraaie blauwe stond ook minstens zo sprankelend de witte. ‘Zeldzaam’ volgens onze Flora. Hier echter volop.

Eddy Weeda’s onvolprezen Oecologische Flora (deel 3, pag 286) kon ons niet echt helpen dit keer. “Kenmerkend voor oude vochtige binnenduingraslanden, met name valleien in vroongronden.”  De online FlORON verspreidingsatlas: meldt niet meer dan “zeeduinen (oud duingrasland)”.  Maar op Voorne staan ze in relatief jonge valleien (Bakenpadvallei, Stekelhoek) tot op het  zeer jonge Groene strand (met name in het rond 2000 licht opgehoogde gedeelte, ook daar massaal, zoals we in 2021 zagen.

Op het Groene strand van Voorne, 2021 met massavegetatie van blauwe knoop. Met uitzicht op ‘piramide’ met vervuilde grond en ander afval op de Maasvlakte aan de overzijde van het (niet zichtbare) Oostvoornse meer. Foto Cora van der Plaats.

In de negentiende eeuw is er geen blauwe knoop uit de Nederlandse duinen bekend zie F. van Eeden, 1874, maar daar moeten we gezien beperkt aantal waarnemers in die eeuw niet veel waarde aan hechten. Kansrijke milieus (o.a. binnenduingraslanden Texel, Bakkum, Schouwen) waren ruim aanwezig.

Streeplijsten van FLORON en gegevens van  Weevers’ duin vermelden de soort op Voorne wel van voor 1950 tot op heden; zie ook overzicht van rode lijst soorten op Voorne. Helaas kunnen we niet achterhalen waar de soort is gevonden. Een plantenlijst van de heemtuin 1988-1990 van KNNV Voorne vermeldt ook blauwe knoop op deze plek. Dick van der Laan, vroeger werkzaam op Weevers’ Duin kent de soort als ‘heel schaars’ en in ieder geval uit 1984. Maar waar precies?

Dick Kerkhof, vroeger werkzaam bij het Zuid-Hollands Landschap (ZHL) schreef ons: ” In de afgegraven delen van het Plevierenvlak (deel van het Groene strand, red.) verscheen tot ieders stomme verbazing veel blauwe knoop, in een kalkminnende vegetatie die weinig of niets wegheeft van heischraal grasland. Meegekomen met maaimachines van de ZHL-beheerders? Als die eerst de heemtuin maaien en vervolgens duinvalleien, kan dat de verklaring zijn. Blauwe knoop is ook verschenen in een inlaag langs de Oudelandse Zeedijk op Goeree, die ook gemaaid werd door ZHL-medewerkers gestationeerd in Oostvoorne.” Dick stelde ons ook vegetatieopnames met blauwe knoop (2009-2016) ter hand. De ‘maaimachinetheorie’ is weliswaar sympathiek, maar wat moeten  we dan met de vele blauwe knopen die ik vanaf 2019 in een afgesloten particulier duin achter Rockanje waar ook jonge kalkrijke bodems vanaf 2008 waren ontstaan en alleen 3 koetjes de openheid verzorgden?? Hier de passage uit Duinen en mensen Voorne over dit gebied.

Wat biedt waarneming.nl?

Waarnemingen ingevoerd op waarneming.nl (geschikt voor na 2005 als het invoeren een steeds grotere vlucht neemt)  laten blauwe knoop zien vanaf 2007 (alleen Heemtuin Tenellaplas), gevolgd door een cascade van ontdekkingen en deelgebieden.

<tabel>Enkele deelgebieden op Voorne met blauwe knoop (eerste jaar van aantreffen op waarneming.nl na 2007)

2007 Heemtuin Tenellaplas

2008 Oostvoornse meer/Groene strand

2009 Oostvoornse meer/Parnassiavlak

2018 Vliegveld

2019 Stekelhoek/De Leijse

2021 Gamandervallei

2021 Olaertsduyn

2021 Stinzentuin Mildenburg (Heemtuin)

2021 Oostvoornse Meer – Slag Bergeend

2022 Voorne – Westplaat

2023 Inspectiepad / Vogelvlak e.o.

2024 Oostvoornse Meer – Slag Baardmannetje

2026 Sipkesslag e.o /Bakenpad

2026 Voornes Duin – Vogelpoel e.o.

Het aantal waarnemingen steeg tussen 2008 en 2026 significant en ook het aantal locaties waar de soort is gevonden.

Toenemend aantal locaties met blauwe knoop op Voorne 2008-2026

Kaartbeelden van 4 periodes  van 5 jaar vanaf 2006 op basis van waarneming.nl

2006 tot 2011

2011 tot 2016

2016 tot 2021

2021 tot 2026

De kaarten tonen de  snelle verspreiding. Ik vermoed dat we genetisch ander materiaal hebben op Voorne dan elders in ons land en dat het zaad, zoals Dick Kerkhoff ook opmerkt , vanuit Tenellaplas deels door maaimachines is verspreid. Heemtuin Tenellaplas is zoals ik eerder beschreef: ‘een dierentuin voor planten met de poorten wijd open ‘. Blauwe knoop is ook bekend van kalkgraslanden uit Centraal Europa (ook Zuid-Limburg) en wellicht komt daar onze bronplant vandaan.

Wie meer informatie heeft of een ander inzicht, laat het ons weten.

Het zou de moeite waard zijn met de moderne DNA technieken om te analyseren of de ‘Voornse’ blauwe knoop gewoon een buitenbeentje is.