Rolf Roos

Met dank aan Rob Rossel (dataverwerking en grafieken), Dick van der Laan en Dick Kerkhof voor aanvullende gegevens

Wat doe je als je een zeldzame plant aantreft op een ander soort groeiplaats, in een ander milieu blijkt te groeien dan je hebt geleerd? Altijd leuk als de natuur een beetje op haar kop staat. Over de ontwarring van de blauwe en witte knoop. We verzamelen in dit artikel argumenten voor de stelling dat de zich rap verspreidende Voornse (en ook Goereese, Schouwse?) blauwe knoop een ‘heemtuin-escape’  is met een mogelijk afwijkend ‘genetisch profiel’.

Jaco aan de rand van het Vliegveld

Blauwe knoop in Westerduinen, Texel, 2012. Met Anneke Brouwer en Kees Bruin

Witte en blauwe knopen, Vliegveldvallei Voorne, 2026

Op de laatste dag van augustus 2026 troffen plantenvriend Jaco Diemeer en uw verslaggever veel bloemen van een even zeldzame als zeldzaam mooie plant, de blauwe knoop, in de duinen van Voorne. Het is een bloem van eind augustus, de kers op het bloeiseizoen. We vonden er vele verspreid in een vallei achter het Bakenpad en troffen een zeer rijke plek aan de rand van het (voormalige) Vliegveld. Beide keren stond de blauwe tussen of nabij het palet aan soorten dat we kennen van kalkrijke duinvalleien met o.a. moeraswespenorchis, vleeskleurige orchis (beide in zaad), parnassia (deels door de droogte geveld maar ook nog deels in bloei), slanke gentianen (in zaad en in bloei) en geelhartjes. Een fraai gezelschap. Alleen: die blauwe knoop is vooral bekend uit het binnenland, van mineraalarme terreinen en dan m.n. van licht zure blauwgraslanden. Voor zover in de duinen: in oudere ook lichtzure duingraslanden zoals de vroongronden op Schouwen en een ouder, ongemaaid duin op Texel (zie foto). Maar hier op Voorne stond de blauwe schoonheid in een puur kalkrijk gezelschap. En een extra puzzel: naast die fraaie blauwe stond ook minstens zo sprankelend de witte. ‘Zeldzaam’ volgens onze Flora, hier echter volop.

Eddy Weeda’s onvolprezen Oecologische Flora (deel 3, pag 286) kon ons niet echt helpen dit keer. “Kenmerkend voor oude vochtige binnenduingraslanden, met name valleien in vroongronden.”  De online FlORON verspreidingsatlas meldt niet meer dan “zeeduinen (oud duingrasland)”. Maar op Voorne staan ze in relatief jonge valleien (Bakenpadvallei, Stekelhoek) tot op het zeer jonge Groene Strand (met name in de niet afgegraven strook, en massaal, zoals we eerder in 2021 al zagen. Langszij deze strook is aan de noordzijde rond 2013 struweel gerooid, de bodem deels weggehaald en aan de zuidzijde is een waterpartij aangelegd waardoor de ‘blauwe knoopstrook’ ca 30 centimeter hoger is komen te liggen en neerslag zo wordt gedraineerd. Zie de hoogtekaart met voor de groene strook de vermelding ‘1,10m boven NAP’.

Op het Groene strand van Voorne (de rand die het Plevierenvlak wordt genoemd) in 2021, met massavegetatie van blauwe knoop. Met uitzicht op ‘piramide’ met vervuilde grond en ander afval op de Maasvlakte aan de overzijde van het (niet zichtbare) Oostvoornse Meer. Foto Cora van der Plaats

Uit de 19e eeuw is er geen blauwe knoop in de Nederlandse duinen bekend zie F. van Eeden (1874), maar daar moeten we gezien het beperkte aantal waarnemers in die eeuw niet te veel waarde aan hechten. Kansrijke milieus waren ruim aanwezig, o.a. binnenduingraslanden Texel, Bakkum, Schouwen. Dan de 20e eeuw. Streeplijsten van FLORON en gegevens van Weevers’ Duin vermelden de soort op Voorne wel van voor 1950; zie ook overzicht van Rode Lijstsoorten op Voorne. Helaas kunnen we de vindplaatsen niet achterhalen. Een plantenlijst van de heemtuin Tenellaplas 1988-1990 van KNNV Voorne vermeldt ook blauwe knoop. Dick van der Laan uit Oostvoorne, vroeger werkzaam op Weevers’ Duin, kende de soort als ‘heel schaars, ik weet niet meer waar precies’. Maar op basis van zijn oude gegevens stond de soort in ieder geval in 1987 in de duinen ten oosten van de Sipkesslag (Verbrande Vlak) en in het Windgat nabij Landhuis Strypemonde. Daarna geen veldwaarnemingen, wel weer een vermelding van aanwezigheid in de Heemtuin Tenellaplas van rond 1989.

Dick Kerkhof, vroeger werkzaam bij het Zuid-Hollands Landschap (ZHL) schreef ons augustus 2026: “In de afgegraven delen van het Plevierenvlak [noordwestelijk deel van het Groene Strand, red.] verscheen [rond 2008, red.] tot ieders stomme verbazing veel blauwe knoop, in een kalkminnende vegetatie die weinig of niets wegheeft van heischraal grasland. Meegekomen met maaimachines van de ZHL-beheerders? Als die eerst de heemtuin maaien en vervolgens duinvalleien, kan dat de verklaring zijn. Blauwe knoop is ook verschenen in een inlaag langs de Oudelandse Zeedijk op Goeree, die ook gemaaid werd door ZHL-medewerkers gestationeerd in Oostvoorne.” De ‘maaimachinetheorie’ is weliswaar sympathiek, maar wat moeten we dan met de vele blauwe knopen die ik vanaf 2019 in een afgesloten particulier duin achter Rockanje aantrof, waar vanaf 2008 ook jonge kalkrijke bodems waren ontstaan en alleen drie koetjes de openheid verzorgden?? Hier een passage uit Duinen en mensen Voorne over dit gebied.

Wat biedt waarneming.nl?

Waarnemingen ingevoerd op waarneming.nl (geschikt voor na 2005, als het invoeren een steeds grotere vlucht heeft genomen) laten blauwe knoop zien vanaf 2007 (alleen Heemtuin Tenellaplas), gevolgd door een cascade van ontdekkingen en deelgebieden. Het aantal waarnemingen steeg tussen 2008 en 2026 significant en ook het aantal locaties waar de soort is gevonden.

[tekst gaat verder onder tabel grafiek en foto]

Vondslocaties 2021 tot 2026

De luchtfoto’s met vondstlocaties hierboven tonen de snelle verspreiding. Op basis van al deze overwegingen vermoed ik dat we genetisch ander materiaal hebben op Voorne dan bijv. op Texel en dat het zaad, zoals Dick Kerkhof ook opmerkt, vanuit Tenellaplas deels door maaimachines is verspreid. Heemtuin Tenellaplas is zoals ik eerder beschreef: ‘een dierentuin voor planten met de poorten wijd open ‘. Blauwe knoop is ook bekend van kalkgraslanden uit Centraal Europa (ook Zuid-Limburg) en wellicht komt daar onze bronplant vandaan. Het zou de moeite waard zijn om met de moderne DNA-technieken te analyseren of de Voornse blauwe knoop gewoon een kalkminnend of kalkverdragend buitenbeentje is.

Wie meer informatie heeft of een ander inzicht, laat het ons weten. Zie ook de reactie onder dit bericht over het verschijnen op Schouwen… zijn daar geen oudere vondsten bekend? Mail ons of reageer hieronder.