Theo Baas

In droge duinvalleien en op zuidhellingen kunnen we bloemrijke duingraslanden vinden. Dit soort vegetaties bestaat uit een mozaïek van laagblijvende grassoorten, kruiden, bladmossen en korstmossen. De vegetaties zijn over het algemeen erg bloemrijk met tientallen soorten bloeiende planten die zijn aangepast aan droogte en grote temperatuurverschillen.  Dat zijn soorten als gewone reigersbek en duinviooltje met diep reikende wortels en er zijn ook eenjarige soorten (zogenaamde wintersannuellen) die kiemen in het najaar of de winter, direct bloeien in het daarop volgende voorjaar (rond april) en dan zaadzetten om voor de hete zomer weer af te sterven. Als zaad overleven ze de zomer.

Bloemrijke duingraslanden zijn gebonden aan droge, voedsel- en humusarme grond. Bloemrijke duingraslanden worden ook wel grijze duinen of ‘vastgelegde kustduinen met kruidvegetatie‘ genoemd. Ze zijn onderverdeeld in kalkrijke, kalkarme en ‘heischrale’ begroeiingen met vele tientallen typen. (Zie de Natura 2000 indeling voor een meer compleet overzicht). We geven hier 4 voorbeelden uit de 2 grootste groepen.

Zie ook het verhaal over witte, zwarte en grijze veldnamen op deze site.

Kalkrijke duingraslanden

Kenmerkend voor kalkrijke omstandigheden, zoals in de meeste vastelandsduinen ten zuiden van Bergen, zijn soorten als duinpaardenbloem, geel walstro, duinfakkelgras, grote tijm, kruipend stalkruid,  voorjaarsganzerik, het zeldzame zandviooltje en de voorjaarsannuellen kandelaartje, lathyruswikke, ruw vergeet-mij-nietje en vroegeling.

Bloemrijk duingrasland (grijs duin), kalkrijke variant bij zeedorpen met hondskruid en grote ratelaar, zichtbaar zijn ook glad walstro en smalle weegbree. Wijk aan Zee, zeeduinen. Foto van de auteur

Kalkrijk duingrasland met muurpeper en kruipend stalkruid. Foto van de auteur

Kalkrijk duingrasland met grote tijm, kleine leeuwetand en biggekruid, Wimmenum, Noord-Holland. Foto van de auteur

Kalkarme duingraslanden

Bloemrijk duingrasland (grijs duin), kalkarme variant met duinviooltje en korstmossen. Zichtbaar zijn ook zandzegge, gewone veldbies en duinkruiskruid. Noordhollands duinreservaat, Castricum; in gebied met kalkrijke duinen maar deze zijn oppervlakkig uitgeloogd. Foto van de auteur

Voor de kalkarme duinen op de Waddeneilanden en in de vastelandsduinen ten noorden van Bergen zijn soorten als buntgras, schermhavikskruid, hondsviooltje, schapenzuring, zandblauwtje, kleine leeuwentand en viltganzerik kenmerkend, tezamen met de voorjaarsannuellen vroege haver, klein tasjeskruid en zandhoornbloem.

Bloemrijk duingrasland (grijs duin), kalkarme variant met zandblauwtje en gewoon biggekruid. Zichtbaar zijn ook buntgras en fijn schapengras. Schoorl. Foto van de auteur

Bloemrijk duingrasland (grijs duin), kalkarme variant met struikheide en korstmossen. Zichtbaar zijn ook helm en braam. Texel. Foto van de auteur

Bedreigingen

Bloemrijke duingraslanden zijn uitermate gevoelig voor voedselverrijking. Een groot probleem is stikstofdepositie vanuit de lucht waardoor hogere grassen en struiken hun kans krijgen en de grijze duinen kunnen overwoekeren. In sommige gebieden is opslag van (zwarte) dennen een groot probleem. Dit wordt nog versterkt door de achteruitgang van de konijnenstand in de duinen door verschillende ziekten, waardoor deze belangrijkste begrazer is gedecimeerd. Een nieuw probleem is klimaatverandering. Het voorjaar wordt steeds droger, waardoor het voor voorjaarsannuellen steeds moeilijker wordt hun levenscyclus te voltooien en zaad te zetten. Tot slot, grijze duinen zijn uitermate gevoelig voor betreding.In droge perioden worden de korstmossen zeer broos waardoor ze bij betreding verpulveren. Grijze duinen staan op de lijst van Europese habitattypen waardoor we in Europees verband een speciale verantwoording dragen voor de instandhouding.

Beheer

In sommige gebieden wordt extensieve begrazing met schapen toegepast om de opslag van houtige gewassen tegen te gaan.

Verder lezen:  Bloeiende  duinen: een reis van delta naar de wadden.

• Reactie? Dat kan onder dit bericht of mail Theo Baas
• Eerder gepubliceerd in: Tussen Duin en Dijk  2021 – 1 voor duinenenmensen aangepast en aangevuld april 2024
• Zie ook op deze site: Witte duinen, zwarte duinen