Rolf Roos m.m.v. Rob Rossel (data-analyse)

Hangende bloemetjes van moeslook. Foto Eleftherios Katsillis, licentie via Wikimedia Commons

Moeslook (Allium oleraceum) is een wilde uiensoort. De Nederlandse naam wijst op gebruik in de keuken, op een oude praktijk van plukken en verzamelen. Vroeger ook gekweekt in de moestuin, het is een ‘vergeten groente’.  Alle delen zijn eetbaar, maar laat deze Rode Lijstsoort liever staan. Moeslook was vroeger algemener en wordt vaak over het hoofd gezien. Maar niet, zoals we verderop zullen zien, door plantenwaarnemers op Goeree-Overflakkee en Schouwen-Duiveland.

De meest bekende look is bieslook, verkrijgbaar in de super. Wie deze soort lang laat staan en water geeft krijgt vanzelf fraaie roze bloemen. Fijn gesneden is het jonge loof erg lekker in de salade. Ook bekend, maar minder mals is de kraailook. Deze soort staat op alle zandige en kleiige dijken die (na mei) later worden gemaaid en in de duinrand, met taaie stengels en een bruinige bloeiwijze met ‘broedbollen’: kleine uitjes (met zeer sterke smaak) die elders weer kunnen kiemen. Ook diep in najaar en in de winter is kraailook al present met (dan nog) fris groen loof.  Het is een algemene soort, deze wilde ui,  kraailook. Vraag niet waarom deze zo heet. Kraaien eten de broedbolletjes  of kleine knollen niet. In onze salade is een beetje kraailook (de broedbolletjes) goed te doen mits jong en niet te veel. Bent u wildplukker: doe het met mate en let op plaszones van honden, vossen, reeën en konijnen.

Moeslook: een bescheiden en vaak gemiste, wilde ui

Moeslook met kenmerkende tweekleppige bladschede rond de bloeiwijze. Als de bloemetjes opengaan verschijnen de charmant overhangende lelie-achtige bloemetjes.

Nu de ‘lastige’ soort: moeslook, ons hoofdonderwerp. Verwaarloosd, zelfs onder plantenliefhebbers, want moeslook is een laat in juli bloeiende soort en wordt vaak over het hoofd gezien. De naam doet vermoeden dat de soort als smakelijk werd beschouwd. Bureaus die soorten inventariseren voor natuurorganisaties missen deze soort vaak. En als ze al worden aangetroffen zetten terreinbeheerders deze gegevens vaak niet op waarneming.nl. Hoe dan ook zijn waarnemingen van vrijwilligers nodig voor het landelijke beeld, ook omdat moeslook vaak buiten natuurgebieden voorkomt. De soort is landelijk de laatste vijftig jaar achteruitgegaan door te vroeg maaiwerk en het verdwijnen van allerlei rommelhoekjes in het landschap. In de Zeeuwse en Zuid-Hollandse delta is het een zeldzame soort van oude dijken en soms ook in het duin. Als je de soort eenmaal kent zie je ze op de goede standplaatsen bij honderden (bijv. bij Goedereede-Havenhoofd onderaan de Nieuwendijk langs de Galgeweg, m.n. de zuidzijde).

De landelijke verspreidingsatlas laat zien dat de soort ook langs de rivieren voorkomt en noordwaarts in het kalkrijke duin (maar daar zeer zeldzaam). Op de Rode Lijst staat de soort als ‘kwetsbaar’. Dat klopt. Klik op het kaartje, ook voor de vaak prachtige foto’s die er onder staan.

Schouwen en Goedereede

Dankzij de gegevens op waarneming.nl (die de NLGO-werkgroep Onderzoek kan downloaden en analyseren) hebben we een goed beeld van vondsten de laatste tien jaar (zie het kaartje).  Interessant is dat het een soort is van de oudere landschappen, oude binnendijken en reeds lang bestaande duinen. Hoewel de soort zich o.a. via broedbolletjes goed kan verspreiden is het tempo daarvan laag. Op deltawerken is de soort nog nergens gevonden. .

De locaties met moeslook op waarneming.nl (1 jan 2016-23 juli 2026) staan in onderstaande tabel. Het zijn er 12 in Zeeland en 13 in Zuid-Holland. Op de meeste locaties werden een of twee keer in die tien jaar exemplaren van moeslook gevonden. De hoogste frequenties waren in Preekhilpolder (4) en Bokkepolder (5) wat volledig op conto te schrijven is van twee of drie waarnemers. Omdat de soort snel over het hoofd wordt gezien hangt het beeld van de verspreiding meer dan waarschijnlijk samen met de woonplekken van de vrijwillige onderzoekers deze 10 jaar (ca 15 in totaal).

Meer moeslook de laatste tien jaar, 2016 – 2026?

De aantallen waarnemingen op de twee bekeken eilanden nemen de laatste tien jaar significant toe (zie hieronder), maar hier is nog geen juichend persbericht over de toename van moeslook uit te destilleren. Waarom niet?Hoewel het aantal waarnemingen door de jaren heen statistisch gezien toeneemt, is het maar de vraag of die een ‘reële’ vooruitgang is of een waarnemerseffect: er kijken nu meer mensen, die geven ook meer waarnemingen door met wisselende aantallen. De analyse die dit corrigeert heet met een weinig toegankelijke de statistische methode GLM met effort als “offset”. Onderzoekers weten dat ‘de waarheid’ niet bestaat maar het is wel de kunst om op basis van metingen zo betrouwbaar mogelijk uitspraken te doen. Hoewel je statistiek af kunt doen met de quote van de onbetrouwbare president  Nixon ‘there are lies, damned lies and statistics‘, doen we dit vakgebied daarmee te kort. Door statistiek kunnen we veel heldere uitspraken doen, ook al is de uitkomst altijd gebonden aan de keuze van een bepaalde rekenmethode. Daarover kan echte veel overeenstemming zijn, zoals over de statistisch ”nette’ variant bij trendanalyses: GLM met effort als “offset”. Hierover in een vervolgpagina een toelichting.

De calculatie is uitgevoerd door Rob Rossel en levert een beeld op dat een harde onderbouwing geeft van een statisch gezien waarschijnlijke toename. Dus toch een juichend persbericht! Er zijn beslist aanwijzingen dat deze Rode Lijst soort vooruit gaat, mogelijk als gevolg van  beter (later, terughoudender?) maaibeheer.

Lees hier de toelichting over statistiek

Oproep: Kijk de komende jaren meer uit naar deze soort die we zien toenemen en voer de vondsten voorzien van foto in op waarneming.nl.

Moeslook (rechtsonder, de bruine propjes)) in zeer laat gemaaide dijk met beemdkroon, dauwbraam en gewone kruisdistel, Goedereede. Opvallend veel in de onderste rand van de dijk, de zuidelijke zijde.

Natuurliefhebbers bij bloemdijk zijn goed herkenbaar aan trage tred en gekromde ruggen.