Gerard Lokker uit Ouddorp is een van dé plantenkenners op het voormalige eiland Goeree. Je moet over een soort havikogen beschikken om in zo’n kort afgegraasd duinveldje het bescheiden bloemetje van herfstschroeforchis te ontdekken. Vondst 2023.

(Door: Rolf Roos)

Update 22 oktober 2025

Na de kleine keverorchis en na de dennenorchis (uit oudere, noordelijke dennenbossen) staat van de minder opvallende orchideetjes de herfstschroeforchis (Spiranthes spiralis) met stip op plaats drie. Zoals de naam zegt: spiraalvormig en in de herfst (vanaf augustus) in bloei.  5- 15 centimeter hoog, slank, dus bepaald geen opvallende Dahlia.

Niet iedereen weet dat ongeveer 99,9 procent van de individuen van herfstschroeforchis in ons land in de gemeente Goeree-Overflakkee staan.  Vroeger, in tijden met minder stikstof, stonden ze ook verspreid in het binnenland, maar recent – op een hellinkje in Zuid Limburg na – zijn ze alleen langs de kust te vinden. Een enkel exemplaar dook recent op Voorne (geen aanplant maar een vondst van Wijnand Lammers) en in Kennemerland (spontaan, tijdelijk?) en ook in het Zeeuwse, maar echt grote populaties die er toe doen bevinden zich tegenwoordig allemaal op Goeree. Van oudsher de Middeleeuwse Westduinen, de oude hobbelduinen die al eeuwen open en kortgrazig zijn door enig vee. Hier telden we na een gunstig regenseizoen in 2022 meer dan 1500 individuen, in droge jaren mag je blij zijn met enkele exemplaren.

Op een onbewoond eiland

De grootste groeiplek in ons land is sinds ongeveer 20 jaar de ontoegankelijke, kalkrijke en licht beweide Hompelvoet, het onbewoonde eilandje in het Grevelingenmeer, waar ze tot voor kort door Kees de Kraker werden geteld in ongekende aantallen, meer dan 120.000 aan toe. Ondanks deze aantallen geldt dit plantje als zeer bedreigd, gezien de trends bij alle populaties in ons hele land. Zo’n Hompelvoet moet maar met een ander waterregime (bv. opnieuw wat getij) te maken krijgen of een beheerder die geen vee meer wil (want ‘geen natuur’) en ze zijn zo weer weg…

We tonen de authentieke opname in de hand van Gerard, 2023

Nieuwe vondst op Goeree

Omdat elke populatie telt was de vondst van Gerard Lokker in de Goereese Middel- en Oostduinen in 2023 een opsteker. De laatste herfstschroeforchis werd daar  in 1978 gezien door Krijn Tanis, een andere natuurkenner op Goeree. Het opnieuw opduiken (en vinden) van deze soort past goed in de uitgekiende beheersstrategie voor dit gebied, zoals beschreven door oud-beheerder Marten Annema in het boek ‘Het Vroon ontrafeld’ . Uitverkocht als boek maar nog wel als pdf beschikbaar.

Toen we later de vindplaats inspecteerden, werd de orchidee geknakt terug gevonden. Geknakt door een langsgrazende koe. Nu kijken wat het knolletje een volgend jaar weer op kan brengen. maar helaas uit 2025 nog geen meldingen.

Meer informatie:

• Verspreiding herfstschroeforchis in Nederland
• Kees de Kraker
• Hompelvoet
• Barbara en Constance de Vos(2017): Westduinen

Zo staan ze in goede jaren op Hompelvoet. Foto: Kees de Kraker