Door Rolf Roos

Tot 22 oktober 2023 was in het Nationaal Archief in Den Haag (vrijwel tegenover Centraal Station) de expositie ‘Op de kaart; Kijk met kaarten naar de wereld van toen en nu’ te zien. Enkele pronkstukken uit de eindeloze collectie van dit prachtige archief zijn hier tentoongesteld. 

De expositie belooft de ideeën en bedoelingen van opdrachtgevers en makers van kaarten duidelijk te maken. Maar slaagt men daar ook in? Als we voorbijgaan aan de visuele herrie van beeldschermen met een te missen overdaad aan bewegend beeld, zien we een expo in drie heldere delen: Op weg, Kaarten en kolonialisme en Maakbaar Nederland. ‘Kaarten en kolonialisme’ is van een grote schoonheid (door prachtige kaarten van Javaanse kaartenmakers) en toont het pijnlijke verleden op de kaarten van Suriname met o.a. ‘Wegloopers dorpen’, ver in de jungle, voorbij de plantages. Zeer geslaagd, want de details die het verhaal vertellen, zijn goed te traceren.

Zelf kwamen we af op de kaarten die bij ‘Maakbaar Nederland’ werden tentoongesteld. Eindelijk de magnifieke kaart van de kuststrook uit 1828, in opdracht van D.T. Gevers gemaakt, eens achter glas gezien. Dat dit de eerste goede kaart van de duinen is, die net niet verloren ging in de catacomben van een ministerie, had wel vermeld mogen worden, net als de drijfveren en bedoelingen van de opdrachtgevers. Meer dan dat het over ”duinbeheer’ ging lezen we niet, maar dit was wel de verkenning door Hollandse notabelen om de duinen verder te bebossen en te exploiteren voor visserij en landbouw. En de zeer recente herontdekking van deze kaart is in 2005 gepubliceerd, ook op deze site, en had wel een plek mogen hebben op de expo. De kaart markeert de overgang van het (in essentie middeleeuwse) tijdperk van jagende grootgrondbezitters naar 19e eeuwse exploitatie (later ook waterwinning), wat pas in de vorige eeuw is overgegaan in natuurbeheer (naast zeewering).

Duinkaart (1828) Gevers: traject van Zandvoort tot Huisduinen; op de expo wordt het zuidelijk deel getoond, inclusief Den Haag e.a. Klik op de kaart voor vergroting en de fascinerende details. Herkomst: Nationaal Archief, Den Haag

De Zijpe door Jan van Scorel?

Pièce de resistance van de expositie, maar helaas wat in een hoekje weggehangen en zonder deugdelijke toelichting ter plekke, is de kaart van bedijking van de Zijpe. Deze wordt zonder vraagtekens toegeschreven aan Jan van Scorel, maar daar is meer over te zeggen. Zie het overzichtsartikel op deze site. In plaats van een uithoek had deze fenomenale kaart een eigen paviljoen ‘Propaganda’ verdiend, met toelichtingen over gebruik (fondswerving voor bedijking, werven van investeerders) en wat ervan terecht is gekomen. In dit geval heel veel: de complete Zijperzeedijk (van uiteindelijk 1597) ligt er nog steeds, de kop van  Noord-Holland werd mede door dit plan veilig gesteld. Eeuwen later ontstond in de oksel van deze dijk nieuwe natuur: het Zwanenwater. De schilder, kanunnik en ondernemer Jan van Scorel had meer aandacht verdiend in een fascinerend verhaal. Wie onder betonbuizen wordt weggehangen in een hoek zou zich wel eens in zijn graf kunnen omdraaien.

Toch gauw gaan zien want er ligt geweldig historisch materiaal. Lees wel een beetje in vooraf, want de schrale toelichtingen zijn weliswaar adequaat, maar voor de liefhebber te kort.

De kaart van kop Noord-Holland toegeschreven aan Jan van Scorel, ca 1552. Texel ligt links. Foto Anneke Brouwer.