Den Haag in 1570, twee jaar voor de reformatie

‘Haga comitis in Hollandia’ oftewel ‘s-Gravenhage in Holland’ was in de 16e eeuw een druk maar zeer overzichtelijk dorp waar het groen al een belangrijke plaats innam.

Historische kaarten lijken een beetje op Google Earth. In vogelvlucht kun je het landschap ontdekken. Als je inzoomt, kun je zelfs op straatniveau de sfeer bekijken. De oude kaartenmakers keken precies hoe de omgeving eruit zag en tekenden dat in een geforceerd perspectief in het stratenpatroon. Zo krijgen we een realistisch beeld van de bouwkunst en ook van het straatleven uit die tijd. Deze uitgave van de kaart staat op naam van Cornelis Elandt, maar die kopieerde in 1663 -dus bijna 100 jaar later- de originele kaart in olieverf. Dat is ook de reden dat de legendalijsten blanco zijn. Er zijn veel variaties op dit thema in het gemeente-archief te vinden. Dezelfde kaart in zwart-witte pentekening maar ook in gekleurde kopergravure. Wat deze uitgaven gemeen hebben, is de omvang van het dorp Haga aan het eind van de Middeleeuwen. Gezien de economische bedrijvigheid op straat kunnen we al van een stad spreken. Zonder de bijbehorende stadsrechten weliswaar.

Dorp op de duinrug
De reden dat Den Haag juist hier is ontstaan, ligt aan drie factoren. De aanwezigheid van water, droge voeten en een jachtbos. Dat water is op de kaart overduidelijk aanwezig in de Hofvijver, een van oorsprong natuurlijk duinmeer tussen twee iets hoger gelegen duinruggen. In de veertiende eeuw is het duinmeer vergroot om meer status aan het naastgelegen Binnenhof te geven. De genoemde duinruggen waren de uitlopers van het Bosch. Droge zandgrond waar geen muggen huisden en waarop het dus veilig wonen was. In het aangrenzende bos zat wild: herten, konijnen en wat er in die tijd allemaal wilde rondscharrelen. In 1570 was dat bos al aardig onder menselijke invloed. De bomen staan er in rijen, er zijn open stukken en lanen voor wandelaars en rijtuigen. In onze tijd zouden we van een park spreken, maar het was het Bosch van ‘s-Hage en stond ten dienste van het Grafelijk Hof.

Groene weiden rondom
Hoewel het dorp aanvankelijk op het zand was gebouwd kwamen de Einden, zoals Noordeinde en Westeinde, maar ook Wagenstraat en Bezuidenhoutseweg in het veen van de strandvlaktes uit. Voormalig moeras dat al in een vroeg bewoningsstadium verkaveld en door sloten ontwaterd was. Haga had geen gebrek aan akkerbouw-, weide- en tuindersgronden. Op de kaart zien we de slootpatronen in rechte, maar ook kromme verkaveling. De koeien en paarden staan, liggen en springen levendig in het veld.Aan de rand van het dorp hebben veel huizen een groene hof met boomgaard, kruidentuin of  siertuin. Achter het Binnenhof treffen we de kooltuinen op de plek waar nu het Plein ligt.

Eerste straatbomen
Veel van het aanwezige groen was in particulier bezit maar in het elitaire deel van het dorp staat openbaar groen. In 1536 werden op last ven keizer Karel V op het Lange Voorhout vier rijen lindebomen (de eerste straatbomen van Haga) geplant, evenals op de Vijverberg. De kaart laat op het  Buitenhof eveneens straatbomen zien, maar die zijn eigendom van het Hof. Het Buitenhof was in die tijd niet openbaar toegankelijk.  Parallel aan het Noordeinde zien we een voorname laan met bomen:  de Pastoorswarande, een particulier jachtterrein, waarschijnlijk van de kerk.  Op dezelfde plek ligt nog steeds een straatje met deze naam, maar er is tegenwoordig geen sprietje groen meer te bekennen.

Kijken, speuren en ontdekken
Zo’n oude kaart is net een prentenboek. Er is zoveel op te zien. Als u nog meer details wilt ontdekken moet u naar het Haags Historisch Museum. Daar hangt de kaart in het groot.