Rolf Roos

Met dank aan Frans Beekman en Ruud Pols

Het landschap met de meeste sporen van de Tweede Wereldoorlog is het duinlandschap. Harde sporen als bunkers zijn makkelijk te zien, maar er zijn ook vele ‘zachte’ sporen zoals graafwerk in het zand die als oude loopgraven of wallen zijn te traceren. In dit artikel: bomkraters; ronde, onnatuurlijke  kommen in het duin, soms lastig te onderscheiden van jachtpoelen, koeienpitten en ander gegraaf. Een bonus voor natuurliefhebbers is dat ze vaak rijk zijn aan bijzondere planten en dieren. Andere bonus: een krater van een afzwaaiende V2 raket (gelanceerd vanaf Den Haag richting Londen) die we hieronder tonen. We geven voorbeelden langs de hele kust en benoemen de specifieke eigenschappen van bomkraters: rond, opstaande rand en vaak in rijtjes (en dan meestal noord-zuid).

Een ‘modelbomkrater’ heeft een opstaande rand, maar die vervaagt vaak in de loop der decennia. Inslagkrater in een gors op Goeree, mogelijk op de Kwade Hoek. Foto via Fam. Breen-Aberson. Klik op de foto voor uitvergroting.

Er zijn van 1943 tot 1945 veel bommen op het duin afgeworpen. Dat gaf harde klappen in zacht zand, waarvan de sporen in de loop der tijd vervagen. Vaak zie je niets meer van de opstaande randen van vlak na de inslag.

Luchtfoto RAF uit november 1944 van bominslagen in het buitenduin bij bunkers in het Schuytegat (Kennemerduinen). De bommen zijn in dit geval geclusterd d.w.z. gericht op een specifiek doel. Collectie Ruud Pols. Klik op de foto voor uitvergroting.

Soms werden bommen gegroepeerd afgeworpen om een doel te raken, zoals op werken van de Atlantikwall bij IJmuiden en de bunkers iets zuidelijker: het Schuytegat ter hoogte van Santpoort-Noord (zie foto), maar ook waren er ongerichte dumpingen van bommen die als te zware last werden gezien en niet weer naar Engeland mee terug konden. Opvallend veel van die dumpingen zijn nu rijtjes ronde poelen in het duinlandschap.

Afgeworpen bommen sloegen soms op enkele meters van elkaar in en dat patroon is herkenbaar. Bijzonder is ook de oriëntatie. Om toch zoveel mogelijk schade aan te brengen: ze werden afgeworpen in de lengterichting van een duingebied (meestal noord-zuid zoals bij Egmond, maar juist weer oost-west zoals op de Kwade Hoek op Goeree, zie hoogtekaart hieronder). Brandstof moest worden bespaard op straffe van het niet halen van de overkant. Bomkraters bij IJmuiden staan in dit aardige artikel beschreven. Behalve dat bomkraters rond of ovaal zijn, hebben ze vaak als kenmerk dat ze niet eenzaam in het landschap liggen maar op een rijtje. In beweide duinen zoals op Schouwen werden bomkraters plekken met zoet drinkwater: koeienpitten.

Omdat bomkraters van nature dichtgroeien is maaiwerk en uitbaggeren essentieel als je open water wilt behouden. Dit gebeurt vaak door vrijwilligers.

Onze oproep: stuur ons actuele foto’s van bomkraters (of een link naar uw beeld) en vermeldt a.u.b. de coördinaten of stuur een kaartje mee. Wij plaatsen deze graag. Vermeldt a.u.b. erbij wat er groeit of leeft, als dat bekend is.

[artikel gaat verder onder de foto’s]

Voorbeeld van reeksen bomkraters op de Kwade Hoek op basis van de hoogtekaart. B = bomkrater. Bij A ligt een oude koeienpit (die stond al voor de oorlog op de kaart).

Bomkrater in het Reggers Sandervlak, Egmond 2018.

Mooie foto van poelen noord-zuid gelegen in de Kil, Noord Hollands Duinreservaat. Uit wandelroute van Roots https://www.frankwandelt.nl/noord-holland/roots-wandeling-egmond-binnen

Oude bomkraters waren vooral tijdens de grote verdroging door de waterwinning (1950-2000) plekken waar bijzondere soorten net standhielden. Zo maakte ik bij Egmond rond 1985 kennis met de honingorchis op aanwijzing van Harm Snater, destijds vegetatiekarteerder in dienst van het waterleidingbedrijf PWN. Even het pad af in het Reggers Sandervlak en ergens aan een steil open randje stond de enige honingorchis in de vastelandsduinen van dat moment. Het was geen blijvertje, maar nu kunnen we ze weer zien langs het Kennemerstrand. Het belang van bomkraters werd al in 1979 onderkend in het belangrijke rapport Bakker, Klijn en van Zadelhoff in Duinen en duinvalleien: een landschapsecologische studie van het Nederlandse duingebied. We citeren hieruit (pag. 112):

In het kalkrijke zuidelijke deel van het studiegebied [het Nederlandse duin, red.]  hebben zich in enige bomkraters en berkenbosjes nog een relatief groot aantal soorten freatofyten [van grondwater afhankelijke soorten, red.] weten te handhaven. Daardoor is de achteruitgang in soortenrijkdom in het zuidelijk deel van het gebied minder groot dan in het kalkarme en sterker verdroogde noordelijke deel.

Bomkrater in uitlopers van de Zeepeduinen op Schouwen in 1968, plaatselijk bekend als Burghse polder of Burghse vlakte. Hobbelig begraasd binnenduin (Oude Duinen). Polder betekent hier ‘duunpolder’. De foto is van Jaap van den Berge uit Haamstede. De koeien zijn van Marien Evertse en ‘staan droog’. Een drinkpoel heet in Zeeland vaete of pit. Bron: streekhistoricus Wim de Vrieze (1937-2023) via Frans Beekman, uit wiens collectie ook de foto komt.

Restanten van de inslag van waarschijnlijk een in Den Haag afgevuurde V2-raketop Landgoed Ockenburg bij Monster. Met dank aan Aletta de Ruiter. Mei 2017

Bomkraters: niet altijd makkelijk herkenbaar

Voorbeeld van koeienpit die zeer sterk op bomkrater lijkt. Deze heeft zelfs een verhoogde rand: het is mogelijk een oude ‘holle stelle’: relatief zoet drinkwater in een verhoging op een schor, zie dit artikel.

Bomkrater of oude jachtpoel? Langs het Sipkesslag, Voorne

Vooral in de vastelandsduinen zijn zo nog rijtjes poelen te vinden als getuigen van ingeslagen bommen. Nu zijn er ook gegraven poelen (kleine voor de jacht of als veedrenkputten, grote voor de recreatie, soms voor zandwinning). Een klassieke bomkrater heeft door opgeworpen zand na de inslag een iets hogere rand rondom, maar na 75 jaar is daar meestal weinig meer van over. Zeker als er ook zand instuift, is soms alleen de malse groene vegetatie een aanwijzing voor een oude bomkrater (foto hieronder).

Zeker als er ook zand instuift is soms na 75 jaar alleen de malse groene vegetatie een aanwijzing voor een oude bomkrater, zoals hier in het duin bij het Quackjeswater, Voorne. Vooral in de jonge buitenduinen zijn veel bomkraters dichtgestoven en is alleen de vochtminnende vegetatie nog een aanwijzing.

Vele kraters bij Den Helder

Bomkraters (met ster) en poelen in de duinen van Den Helder (uit Duinen en mensen Noordkop en Zwanenwater, Roos 2011). Let ook op de veldnamen met militaire achtergrond: Fort Kijkduin (Napoleontische tijd) Kroontjes bunker (WO-II), Startbaan (militair oefenterrein tot eind vorige eeuw). Bewoners noemden na de oorlog deze duinen wel ‘Bunkerstad’ of ‘ Verboden duinen’.

In de Grafelijkheidsduinen (oude naam) bij Den Helder zijn ook ongeveer 40 poelen en bomkraters uit de Tweede Wereldoorlog te vinden. Omdat er ook in de zomer water in blijft staan zijn het belangrijke plekken geworden voor flora (o.a. kranswieren en fonteinkruiden) en fauna (kikkers en salamanders, libellen). Sinds 2006 doen sommige bomkraters ook dienst als blusreservoir voor de brandweer, zodat duin- en bosbranden bestreden kunnen worden.

Meer lezen

• artikel van Jarni van Roon over de oorlogrestanten in de duinen nabij Den Helder: https://duinenenmensen.nl/kraters-campings/
• https://www.frankwandelt.nl/noord-holland/roots-wandeling-egmond-binnen (met mooi beeld!)
• op deze website, algemener: thema militaire kustverdediging

Onze oproep: stuur ons actuele foto’s van bomkraters (of een link naar uw beeld) en vermeldt a.u.b. de coördinaten of stuur een kaartje mee. Wij plaatsen deze graag. Vermeldt a.u.b. erbij wat er groeit of leeft, als dat bekend is.