Rolf Roos

met dank aan: Ed van der Vlist, Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. Update: 9 januari 2024

Oproep: Kent u vergelijkbare ‘duinmotieven’ in middeleeuwse handschriften? Laat het ons weten!

In het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden is het jaar 1000 te zien (tot 17 maart 2024). Topstuk is een Evangelieboek uit ca 860, het zgn. Evangeliarum van Egmond. In een kleine vitrine ligt het opengeslagen op twee ‘sponsorpagina’s’ die zijn toegevoegd in ca 975. Zien we onderaan links een duinlandschap? Oproep: wie kent er meer ‘duinmotieven’ uit de middeleeuwen?

Linker en rechterpagina uit het Evangelieboek (ca 975). Links: Graaf Dirk (II) en zijn vrouw Hildegard leggen het evangeliarium op een altaar. Op de achtergrond zie je de (afgebroken, preromaanse) abdijkerk van Egmond. Linksboven staat een toelichting in het Latijn: ‘Dit boek is geschonken door Dirk en zijn geliefde vrouw Hildegard aan de gezegende vader Adelbert, opdat hij hen rechtvaardig zal gedenken in eeuwigheid.’ Adelbert was de lokale heilige van Egmond en verondersteld eerste kapelbouwer. Op de rechterpagina knielen beide gevers voor de abt van Egmond met op de achtergrond een portret van Adalbert.

Een korte video op de expositie geeft de context. Graaf Dirk II van Holland en West-Friesland verbleef rond 975 in Gent aan het hof van zijn schoonvader, de graaf van Vlaanderen. Het Evangeliarum is in de eeuw daarvoor waarschijnlijk in Reims (Noord-Frankrijk) gemaakt, en in Gent door Dirk en zijn vrouw Hildegard verworven en aan de Abdij van Egmond gegeven, ongeveer op het moment dat de Abdijkerk werd vernieuwd. De twee hier afgebeelde pagina’s zijn dus jonger dan het oorspronkelijke Evangelieboek en tonen Dirk en Hildegard: zij hebben het kostbare boek betaald en laten dat hiermee ook weten.

Egmond-Den Haag-Wikimedia

De Abdij van Egmond was voor de graven van Holland en West-Friesland een geestelijk centrum en de abdij bezat op haar hoogtepunt 2700 hectare land en vele goederen, verspreid over de kustregio. In deze abdij lag dit boek tot 1573, toen de abdij verwoest werd. Na vele omzwervingen, waarbij het ontdaan is van omslag met edelstenen en goud, kwam het Evangeliarum terecht de Koninklijke bibliotheek in Den Haag. Het RMO heeft het in bruikleen voor de expo.

Het gehele boek is online te zien op wikimedia. De twee toegevoegde pagina’s zijn van bijzonder belang: het is de oudste schildering van bouwwerken in Holland en het toont de oudste portretten van twee middeleeuwse vorsten. Maar voor de duin- (en kunst)liefhebber is de hypothese interessant of de zwierige lijnen onderaan de pagina, waarop hun voeten staan, niet een oude – zo niet de eerste – afbeelding van duinen in ons land zijn.

Hiertegen pleiten: de ornamentele bladachtige figuren en de groene strepen. Vóór pleiten de losse, deels paraboolvormige structuren. Ook de geleidelijk oplopende lijn van links naar rechts met een steeds hoger ‘duinlandschap’ stemt tot nadenken: zo is een duinlandschap in grote lijnen opgebouwd. De patroonheilige Adelbert, ook in het Evangelieboek te zien, is een lokale Egmondse heilige. Hij staat vermeld in het kielzog van Willibrord voor het jaar 694 in de Annalen van Egmond (vanaf 1173 geschreven). In 985 werd Adelbert door de monnik Ruopert van Mettlach in een heiligenleven beschreven. In dit verhaal staan duidelijke verwijzingen naar aanlandingen van zand en dreigende zandverstuivingen die de kapel van Adelbert bedreigden (meer zeewaarts gelegen dan de Abdij, mogelijk nabij de huidige Adelbertusput in Egmond-Binnen). Adalbert, zo verhaalt Ruopert, zou een wonder hebben verricht door de dreigende zandberg in de nacht op een steenworp afstand te plaatsen. In de 10e eeuw begonnen langdurige zandverstuivingen. Tot zover de landschappelijk context.

Gemaakt in Egmond?

Door wie werden de toevoegde pagina’s nu gemaakt? Ed van der Vlist van de Koninklijke Bibliotheek berichtte me:

Rakende uw hypothese: ik houd het voor mogelijk dat de dedicatieminiaturen niet in Gent, maar in Egmond zelf zijn vervaardigd. Hiervoor pleitte ik in een lezing op 19 september [2023, red.] in het RMO. De mannelijke bevolking van het nieuwe klooster werd gerecruteerd in Gent, en zij kunnen de schilderingen heel goed niet alleen vóór, maar ook ín hun nieuwe onderkomen hebben gemaakt.

Bovenstaande kennis over zandverstuivingen (en over het heiligenleven van Adelbert) kunnen de maker dus bekend  zijn geweest.

We verwerpen onze hypothese dat dit de oudste bekende afgebeelde duinen zijn zodra vergelijkbare duin-achtige ornamenten in een heel andere context kunnen worden getoond. Wie helpt ons verder? Als de miniaturen in Egmond zijn vervaardigd, zoals Ed van der Vlist mogelijk acht, is dit een steuntje in de rug van onze gedachte. En als nabrander: ook de ondergrond van de rechterpagina met een onhandig geknielde Hildegard op bolvormige structuren hebben iets landschappelijks: zee of duin?

Het oudste bekende onmiskenbare ‘duinlandschap’ uit 1424 (van Eck) is zo wellicht bijna 500 jaar gezakt op de ranglijst (maar nog steeds nummer 2!) … Wie weet er meer beelden uit de middeleeuwen? We houden ons zeer aanbevolen.

Onze aanbeveling: bezoek ook de vaste expo over archeologie in Nederland op de bovenste verdieping.

Verder lezen

• Info van Koninklijke Bibliotheek over het Evangelieboek
• B. Bakker & R. Roos (2017) Artikel over de tot nu toe oudste afbeelding van een duinlandschap: Jan van Eyck, 1424
• R.Roos (1995) Bewogen kustlandschap, uitgave Schuyt & Co, met een uitgebreid citaat van Ruopert. Klik op onderstaand beeld voor een scan van o.a. pag 30

Ps. Een trouwe lezer uit Castricum stuurde ons een iets te fantastisch maar niettemin gewaardeerd bewijs.