Het Lange Vlak, ca 20 ha totaal, waarvan 16 ha met naaldbos, is gelegen net boven de Zeeweg naar Bergen aan Zee. Klik op beeld voor uitvergroting.

Emiel Oost

In de Natura-2000 gebieden Schoorlse Duinen en het Noordhollands Duinreservaat zijn in de afgelopen drie jaar twee stukken duinbos met dennen gekapt. In 2020-2021 kapte Staatsbosbeheer het Dr. Van Steinsbos van 7,6 hectare. Zeer recent, in november 2023, begon waterleidingbedrijf PWN met de kap van een dennenbos van 16 hectare bij het Lange Vlak (ten N.O. van Bergen aan Zee, gereed maart 2024). Voor een goed begrip: samen vormen deze 24,6 hectaren gekapt dennenbos ongeveer 3 procent van de in totaal meer dan 800 hectare dennenbos die ooit in dit deel van de duinen zijn aangeplant.

De argumentatie voor deze kap van terreinbeheerders Staatsbosbeheer (Schoorlse Duinen) en PWN (Noord-Hollands Duinreservaat) is dat er in deze duingebieden meer dynamiek door wind van zee moet komen. Hierdoor kan men de kwetsbare vegetatie van het zeldzame ‘grijze duin’ beter beschermen of zo nodig herstellen. Beide bospercelen lagen voordat ze gekapt werden immers dicht bij de zeereep en bestonden voornamelijk uit Corsicaanse dennen (Pinus nigra subsp. laricio). Deze (exotische) dennen zijn vanaf begin vorige eeuw juist op grote schaal  in de grotendeels (kale) duinen aangeplant om de toenmalige grote zandverstuivingen te beteugelen. En dat is goed gelukt (zie fig. 1).

Figuur 1a. Kaart uit 1908, met grote stuivende zandvlaktes (wit) en de 19e-eeuwse aanplant van dennen (groen, rechtsonder).

Figuur 1b. Kaart uit 1995, met grote percelen aangeplante dennen (donkergroen), ook tot dicht bij de kust. Van deze dennenbossen is een gedeelte in de periode 2009-2011 afgebrand (zie figuur 4).

Gevolg van de aanplant en groei van dennen dicht bij de kust is dat er steeds minder zand vanuit zee de duinen in wordt geblazen. Deze dennenbossen fungeren immers als een windscherm dat de wind afremt en zo de verspreiding van (kalkrijk) zand tegenhoudt in dit van nature kalkarme duin (zie fig. 2 en 3). En dat is vooral nadelig voor het ‘grijze duin’ ( zo genoemd naar de kleur van de mossen, grassen en kruidachtige planten die er groeien). Dit grijze duin heeft immers zeer te lijden onder de al jarenlange grote depositie van stikstof. Met als gevolg dat er een verdere verzuring van de bodem plaatsvindt die uiteindelijk tot een aluminiumvergiftiging van de daar aanwezige vegetatie kan leiden.

Figuur 2. Effect van dennenbossen die dicht bij zee staan: door de wind-afremmende werking van deze dennenbossen wordt zand van zee niet ver genoeg landinwaarts geblazen. Dit kalkrijke zand bereikt het open gebied van het Lange Vlak (60 ha) niet met als gevolg dat de bodem daar verzuurt (copyright PWN).

De kap van deze dennenbossen is niet onomstreden. Met name de Duinstichting (formeel de Stichting ter Behoud van het Schoorlse- en Noord-Kennermerduingebied) strijdt al vele jaren tegen de kap van deze dennenbossen. En ook de Fietsersbond ziet bezwaren omdat door deze bomenkap sommige fietspaden regelmatig met zand zullen onderstuiven. Schoonhouden van zand is tijdrovend en kostbaar en daarom willen de beheerders deze paden sluiten of omleggen. Beide organisaties hebben zich in de afgelopen jaren bij de rechter gemeld om hun bezwaren tegen de bomenkap te laten toetsen aan de wet. Tot nu toe heeft de rechter steeds besloten ten gunste van de bomenkap, maar er lopen op het moment nog (bodem-) procedures bij de rechtbank.

Fig 3. Effect van recente 16 ha boskap door PWN: zeewind kan nu onbelemmerd (kalkrijk-) zand veel dieper de duinen inblazen, tot ver over het grijze duin in het Lange Vlak. Verzuring wordt zo tegengegaan en de biodiversiteit neem (weer) toe. Copyright PWN.

Het kappen van bomen leidt vaak tot heftige en soms ook emotionele protesten van tegenstanders. Begrijpelijk want mensen houden van bomen en recreëren graag in bebost gebied. Maar soms is het nodig doortastend op te treden omdat er anders in de duinen unieke biotopen dreigen te verdwijnen. Dan is het beter om, zoals bij het Van Steinsbos of bij het Lange Vlak, in een keer een aangesloten stuk dennenbos te kappen. De provincie Noord-Holland heeft immers beheerders SBB en PWN de moeilijke maar belangrijke taak gegeven om de biodiversiteit van dit Natura 2000-gebied te vergroten. Om dit doel te bereiken worden allerlei, veelal meerjarige beheerprojecten opgesteld en uitgevoerd. Vaak is een goede evaluatie van de uiteindelijke resultaten van dergelijk grootschalig beheer pas na verloop van jaren mogelijk omdat volledig natuurherstel in de (droge) duinen veel tijd vergt.

De focus van tegenstanders en pers in nu vooral gericht op de grote kapprojecten, maar kap van dennen in de duinen vindt juist steeds meer op kleinschalige wijze plaats. Dit gebeurt dan in het kader van een geleidelijke bosomvorming.  Daarbij worden in een vaak dichtgegroeid en dus donker dennenbos met speciale machines individuele bomen gekapt. Die worden dan vervolgens verwijderd, waarbij omringende bomen zo veel mogelijk ontzien worden. Op die manier wordt er plaatselijk voldoende licht en ruimte gecreëerd in dichte dennenbossen zodat er ook loofbomen kunnen groeien. Hierdoor ontstaat er over de jaren heen een meer divers bosbestand met een grotere verscheidenheid aan planten- en diersoorten. En ook de gevoeligheid voor een zich snel verspreidende bosbrand neemt in deze gemengde bossen drastisch af.

Een andere belangrijke, kleinschalige beheeractiviteit betreft het (voornamelijk handmatig) afzagen van opslag van jonge dennen in heidevelden, zandvlaktes en duinvalleien. Zaden van dennen (de ‘pijnpitten’) blijven namelijk tientallen jaren kiemkrachtig en worden vaak over grote afstanden verspreid door de wind of door dieren. Daardoor vindt er op grote schaal opslag van dennen plaats, die dan z.s.m. verwijderd dienen te  worden. Op basis van deze eigenschappen zou men de Corsicaanse den, net als Amerikaanse Vogelkers en Rimpelroos, eigenlijk tot een invasieve exoot in de duinen moeten bestempelen.

Maar enkele oudere Corsicaanse  dennenopstanden zijn in de loop der jaren juist zeer rijk aan bijzondere paddestoelen en planten geworden (o.a. de dennenorchis)  en zouden daardoor, net als andere bijzondere biotopen in de duinen, meer erkenning door ecologen moeten krijgen (wellicht in de vorm van een speciaal, nieuw habitattype?). En tevens een goede bescherming van deze boslocaties door de beheerders.

Het zou in de huidige controverse tussen voor en tegenstanders wellicht helpen als de beheerders van duingebieden de tegenstanders wat meer gerust zouden kunnen stellen over de eventuele gevolgen van grootschalige bomenkap. Bijvoorbeeld door aan te kunnen geven of (beter nog) te kunnen bewijzen dat het grootschalig verwijderen van dennenopstanden daadwerkelijk leidt tot een rijkere duinnatuur. Maar dat blijkt nog niet zo eenvoudig.

Het laatste grote dennenkapproject in de Noord-Hollands duingebied dateert van 2020. Dit betreft het Dr. Van Steinsbos in de Schoorlse Duinen van Staatsbosbeheer. In hun evaluatierapport van het natuurbeheer door SBB van de Schoorlse Duinen over 2016-2022, stelt ecologisch onderzoeksbureau Tauw dat “deze boskap nog maar vrij recent is geweest en dat de ontwikkelingen hiervan nog niet volledig zichtbaar zijn, of dat het nog niet mogelijk is hier conclusies aan te verbinden” (zie: Evaluatie Natura 2000-beheerplan Schoorlse Duinen 2016-2022; oktober 2023: https://www.noord-holland.nl/Onderwerpen/Natuur/Natuurversterking_Stikstof/Natura_2000_beheerplannen

Maar wellicht kan er in dit verband lering getrokken worden uit het verbluffende natuurherstel in de duingebieden van Schoorl, nadat daar in de periode 2009-11 zo’n 280 hectare dennenbos en open duingebied door brand verloren was gegaan (zie fig. 4.). Volledig herstel duurt na brand behoorlijk lang (minimaal 10 jaar) en de betrokken duingebieden zien er daarna heel anders uit dan voorheen. Maar uiteindelijk zijn het allemaal zeer biodiverse stukken duinnatuur geworden. (NB Met behulp van de app waarneming.nl (zie onderaan dit artikel) kan men een aardig beeld krijgen van flora en fauna in dit gebied door de jaren heen).

In het genoemd evaluatierapport meldt Bureau Tauw nog het volgende : “Het gerealiseerde herstel en de netto uitbreiding van kwalificerende habitattypen na de branden zijn dus een direct gevolg van het ingezette (herstel)beheer dat dus goede perspectieven biedt voor herstel van kenmerkende habitattypen van het open duin, bijvoorbeeld na het verwijderen van bos.”  Of – met andere woorden – op basis van het natuurherstel dat is opgetreden na de branden in Schoorl is het, bij passend natuurbeheer, aannemelijk dat ook na het (grootschalig) kappen van dennenbossen goed herstel van kenmerkende habitattypen van open duin te verwachten is.

Figuur 4. Locaties van de diverse bosbranden in de Schoorlse Duinen (OBN 2013; A. Smit, Staatsbosbeheer). Bij diverse (soms aangestoken) branden zijn in de periode 2009-11 over een gebied van 280 ha grote stukken dennenbos en heidevelden verloren gegaan. Rechtsboven is goed te zien hoe dicht de brand van het dennenbos bij de bebouwing van Schoorl is gekomen, waardoor er diverse huizen ontruimd moesten worden.

Hoe nu verder?  De rechter heeft weliswaar besloten dat de kap van 16 hectare bij het Lange Vlak door mag gaan, maar daarmee is de onvrede van de tegenstanders over het kappen van dennen in de duinen natuurlijk niet verdwenen. Gezien vanuit het perspectief van de tegenstanders is het aangaan van gerechtelijke bezwaarprocedures begrijpelijk. Want vaak is dat het laatste middel dat men heeft om de, in hun ogen, ongewenste ontwikkelingen tegen te houden. Maar deze gerechtelijke procedures vragen tijd en energie van alle betrokken partijen. En ze leiden meestal niet tot structurele oplossingen of tot meer onderling begrip tussen voor- en tegenstanders.

Gezicht op het buitenduin door deels geopend bos. Foto PWN.

En dan zijn er ook nog een aantal kritische, veelal professionele natuurbeschermers die betwisten of het kappen van dennenbossen in de duinen uiteindelijk tot meer natuurwaarden gaat leiden (zie bijv. de door P.J. Keizer gestarte discussie over paddenstoelen in het Baaknolbos). Bij natuurherstelplannen worden kritische vragen gesteld welk natuurherstel men door de gekozen ingreep denkt te kunnen verwezenlijken. En ook wil men weten of dat gewenste herstel op die plek wel duurzaam te realiseren en te continueren is. Zie bijv. het artikel: Twijfel bij natuurherstelplannen heel gezond.

Daarom moet er nagedacht worden hoe de diverse belangen en verschillende visies op de toekomst van het Nederlandse duingebied bijeen gebracht kunnen worden tot een, overkoepelende langetermijnvisie. Wegkijken of het voor zich uit blijven schuiven van moeilijke, maar noodzakelijke besluiten is geen optie meer. Behoud en versterking van vitale, duurzaam beheerde duinen is immers van cruciaal belang voor ons allen. Want deze duinen fungeren niet alleen als zeewering en drinkwaterbron, ze zijn ook van onschatbare waarde als natuur- en recreatiegebied.

Uit de media

• 8 augustus 2023 Kap 13.000 bomen in duingebied mag door
• 15 augustus 2023 Massale bomenkap is juist goed voor de duinen
• 24 augustus 2023 PWN start kap in duinen: eerst twintig testbomen
• 21 november 2023 Alternatieven voor onderstuivend fietspad
• 14 januari 2024: RADIO 1 bij Dijkstra en Evenblij
• 20-januari 2024: Van den naar duin

Soorten in het Lange vlak: zie waarneming.nl en kies zelf soortsgroep en periode

Hieronder een beeld van de waargenomen meer algemene planten in het Lange Vlak, de laatste 10 jaar, waaronder het hondsviooltje. Klik op het beeld voor uitvergroting. Nb.de inventarisaties op waarneming.nl zijn verre van compleet, maar geven een goede indicatie.