Rolf Roos

Ter hoogte van Landgoed Strypemonde ligt er anno 2026 veel bos, tussen het 20e-eeuwse Breede Water (zeezijde) tot nabij de 15e-eeuwse Noorddijk aan de polderzijde. Nog maar 400 jaar geleden was het een open kustgebied (het Windgat), een door lage duinen begrensde strandvlakte  met gorsen en kreken en werden diverse dijken aangelegd die we in het boek Duinen en mensen Voorne hebben beschreven. Die bedijking vormde de basis voor ontginning tot landbouwgrond en later ook aanleg van bosgebieden (hakhout). In dit artikel ligt de focus op het bosgebied rond landhuis Strypemonde waarvan de bouw in 1937 startte.

Het landgoed Strypemonde ligt ter hoogte van het Windgat, ten zuidoosten van het Breede Water.

Er zijn sinds kort nieuwe bronnen beschikbaar; zo werd in het Regionaal Historisch Centrum in 2026 een vroege kaart van het landgoed (ca 1938) gearchiveerd die we hieronder tonen. We publiceren bovendien getypte lijsten van aanplant tussen ongeveer 1960 en 2000 van honderden verschillende boomsoorten en variëteiten. De lijsten zijn beschikbaar gesteld door de familie Van Hoey Smith en tonen wat de broers Ru (destijds de bewoner van Strypemonde) en Dick (verbonden aan Arboretrum Trompenburg in Rotterdam, eens bezit van de familie) als liefhebberij hebben aangeplant. We beperken ons tot het eigenlijke landgoed van 40 hectare. Om de rijke historie vanaf de middeleeuwen te kunnen duiden, verwijzen we naar een artikel en routebeschrijving elders. Over de veldnaam Windgat (voor het eerst vermeld in 1479) meer in een uitgebreid verhaal van Nol Freijsen. In dit artikel een oproep om na te gaan wat er van de vele aangeplante exotische bomen resteert.

Achtergrond

Over aanleg van landgoed en bos staat in de beschrijving van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed bij aanwijzing van Strypemonde tot Rijksmonument (2021) o.a.: “Nadat de buitenplaats Overburgh in 1932 door brand werd verwoest betrokken James van Hoey Smith en diens familie het bij de dan nog niet als zodanig aangelegde buitenplaats Strypemonde gelegen oorspronkelijke Pesthuis. (…) In 1937-1938 liet James op een restant van de Pietersdijk het landhuis Strijpemonde bouwen, naar ontwerp van architect J.W. Janzen, die tevens huisvriend van de familie was. Tegelijkertijd of kort hierna werd rondom het huis – wellicht deels in samenwerking met architect Janzen – een zeer ruime parkaanleg in landschapsstijl aangelegd, bestaande uit een ruime parkweide met grootschalige vijverpartij in landschapsstijl. Het uitgraven van de vijver gebeurde met kruiwagens in het kader van een werkverschaffingsproject. Het zicht vanuit het huis op de weide met vijverpartij wordt door het al eerder genoemde bos uit de periode 1800-1819 begrensd [bedoeld wordt het Windgat]. In dit bos werd een losmazig patroon van slingerpaden aangelegd en een nieuwe vijver met heuvelpartij. Een ruime in curven verlopende laan vanaf boerderij de Schaapskooi dient sindsdien als oprijlaan naar het landhuis. (…) Het gehele park werd beplant met in Nederland zeldzame uitheemse bomen en planten, waaronder bamboe, kurkeik en een pinetum in het bos ten zuidwesten van het landhuis. Omstreeks 1960 werd in het bos uit de periode 1800-1819 een laan van Metasequoia aangelegd. De onderdelen van het complex Strijpemonde staan in een fraaie landschappelijke omgeving met een grote afwisseling van gesloten en open delen.”

Vroege aanplant bij net gebouwde Strypemonde ‘coniferen op het ziekenland’, ca 1938. Privécollectie

Dan een citaat uit Ontginningen aanwijzing beschermd dorpsgezicht Voornes Duin (2017):

“Het Windgat werd uiteindelijk definitief afgesloten door nieuwe duinrepen die zich de laatste tweehonderd jaar op de voormalige strandvlakte ontwikkelden. Een deel van het Windgat heeft de oorspronkelijke functie uit de tijd van de ontginning behouden: hakhoutbos en weidegrond. Bij de aanleg van de buitenplaatsen is dit ontginningslandschap aangepast. Het geometrische lanenpatroon van het loofbos van Windgat werd deels vervangen door slingerpaden. In de jaren 1950 werden hier veel dennen geplant, waardoor het open karakter van het gebied verdween. Het landgoed kent een rijke beplanting, waaronder exotische eikensoorten en een laan met metasequoia’s (…). De exotische bomen hebben naast een natuur- ook een belangrijke cultuurhistorische waarde, omdat zij een directe connectie vormen met de Rotterdamse familie Smith. Deze bewoonde in Kralingen de buitenplaats Trompenburg, waar J. van Hoey Smith in 1928 het (nog bestaande) arboretum Trompenburg stichtte. Beheerder daarvan was zijn zoon D. van Hoey Smith.”

Een oude kaart uit 1938

Kaart van Strypemonde van vlak voor de oorlog met grasland en bossen. Het bosgebied linksboven is De Vallei en al lang geleden verkocht. Opvallend zijn de vooroorlogse veldnamen: Paardenwei (werd Vogelwei) en Gorsweiden, waarbij het woord gors mooi verwijst naar het zoute verleden. Meteen onder de Paardenwei is de Pietersdijk aangegeven (dit deel is met dennen ingeplant) en ook een dennenbos. De Noorddijk heet hier Schapendijk. Eerste en Tweede Jaagpad behoeven geen toelichting. Het Tweede Jaagpad is hernoemd tot A.J. Bootpad, naar de opzichter van destijds. In het ooit strak geometrisch aangelegde bos (Het Windgat) zien we de nieuwe slingerpaden. Bron: Regionaal Historisch Centrum, Brielle, archiefnr. 707. Klik op de kaart voor uitvergroting.

Van enkele specifieke aanplanten, zoals de nog bestaande laan met Chinese mammoetbomen (ook wel  watercypressen genoemd) is globaal bekend wanneer dit plaatsvond, nl. rond 1960, nadat een eerdere aanplant van Sitkasparren het had begeven.

Wat plantten Ru en Dick van Hoey Smith aan? Er bestaan van hun hand twee documenten, gedateerd rond 1960 (volgens de dochter van Dick, Maaike Schalij-van Hoey Smith) met een goede administratie van waar welke soort werd aangeplant. Helaas ontbreken aanplantjaren, maar dit moet geweest zijn tussen 1960 en eind jaren 90, toen Ru overleed.

Dankzij twee archiefstukken weten we in welke vakken hij welke soorten heeft aangeplant. Er is een document dat plantvakken aangeeft en wat per plantvlak is geplant, en een bomenlijst met waar welke soort is aangeplant. We treffen een indrukwekkende hoeveelheid boomsoorten uit alle hoeken van de wereld.

Wat is er over van al die aanplant?

Porseleinzwam. Foto Henk Terhell

Beeld en tekst ontleend aan: Roos & van der Wel, 2023: Duinen en mensen Voorne.

Bekend is dat Dick van Hoey Smith een passie had voor eiken: meer dan 50 soorten en variëteiten vonden hun weg naar het landgoed. Van enkele soorten zijn er karteringen waardoor we ze tot op heden terug kunnen vinden, zoals van de moseik, zie de verspreidingskaart met deze soort en bijschrift uit Duinen en mensen Voorne pag 87. Een goede inventarisatie van wat er nu nog van resteert al die aangeplante soorten ontbreekt. Op de oude lijst staan behalve Chinese moerascypressen (Metasequoia glyptostroboides) ook de Amerikaanse redwood (Sequoiadendron giganteum) en kustmammoetboom (Sequoia sempervirens). Als ze nog mochten leven kan je die niet over het hoofd zien….Deze soorten zijn klassiekers van botanische tuinen en arboreta, maar van minstens even groot belang zijn de zeer vele soorten den (Pinus) en de meer dan 50 soorten eiken. Dat laatste is in potentie een unieke collectie maar wat is er nog van over? Een antwoord op deze vraag is cultuurhistorisch van groot belang en ook is het boeiend om te zien welke van al deze exotische soorten het in het huidige (warmere, nattere, in de zomer, drogere) klimaat goed doen. Van de mediterrane moseik weten we dat die zich momenteel goed uitzaait. Daarnaast is aandacht voor mogelijke probleemsoorten relevant. Wat gaat er, bij gebrek aan natuurlijke vijanden, wellicht te hard? In de Voornse duinen zijn al problemen met diverse rassen van esdoorns, hulst, en ook wijnbes, Japanse duizendknoop en reuzenberenklauw woekeren. En het is evident dat al die exoten tot bijzondere vondsten bij andere soortgroepen moeten leiden. Zijn er al nieuwe keversoorten op gevonden? Of paddenstoelen? De laatste zijn redelijk in beeld maar zeker niet uitputtend beschreven.

Kortom: de hier gepubliceerde kaart en de documenten over de beplanting zijn een basis voor verder onderzoek. Als er veel exotisch plantmateriaal uit de vorige eeuw resteert, is de instelling van een ‘Arboretum Strypemonde’ te overwegen, wellicht als dependance van Trompenburg. Maar eerst de feiten op een rij.