![](https://duinenenmensen.nl/wp-content/uploads/2018/09/menu-hotspot-icon.svg"){kind=icon}
Hotspots
Vuulte: onkruidbenamingen in het Deltagebied, een inventarisatie
Pau Heerschap e.a.
Update 13 mei 2026
Oproep: veel wilde planten verdwijnen uit het agrarische landschap (al lijkt het Jezusbloed ontuitroeibaar), maar de oude dialectnamen van die soorten verdwijnen evenzeer. Hieronder een lijst van planten en hun namen in dialect. Maar wie weet er ook dialectnamen voor wilde planten in het duin? Mail ons. Dit lijkt ons een apart verhaal waardig: niet over ‘vuulte’ maar ook over gewenste kruiden! Zie ook de reacties onder dit artikel.
Akkerwinde ook bekend als ‘pispotjes’ en ‘wortelwinde’.
De tekst hieronder is van de hand van Pau Heerschap, en is (met toestemming) overgenomen uit Jan Zwemer & Pau Heerschap (2020): ‘Maar’ meid en knecht in het Deltagebied. Uitgave Zeeuwse Dialect Vereniging. Zie reactie onder dit artikel t.a.v. naamgeving en wat de namen ons ‘vertellen’.
Nieuw gemelde soorten n.a.v dit online bericht:
Toeters voor fluitenkruid in Zeeland (Frans Beekman: ‘Eén van mijn eerste Zeeuwse woorden was juist van deze plant.’) Krijn Tanis en Gerard Lokker stuurden beiden de lijstjes op uit E.J. van den Broecke de Man, P. Heerschap, D.K. Soldaat-Poortvliet (1988) Dialecten op Goeree-Overflakkee. Uitgave Zeeuwse Vereeniging voor Dialectonderzoek, Vlissingen. Al deze bronnen zijn verwerkt in onderstaande lijst.
Pau Heerschap: In de akkerbouw moest er natuurlijk alles aan gedaan worden om de onkruiden op het veld te bestrijden, zodat die niet het reguliere gewas zouden verstikken. Veel boerenarbeiders besteedden de meeste werktijd aan het wieden van onkruid. Men zou bijna kunnen zeggen dat het wieden de grondslag was van hun bestaan. Het is al lang geleden dat men een rij veldarbeiders in linie, als in slagorde, meestal in gebogen of kruipende houding, zich over de akkers zag voortbewegen.
Diverse hulpmiddelen stonden hen ter beschikking. Het bekendste is de schrepel (handwiedijzer), in allerlei vormen en afmetingen. Daarnaast had men de schoffel, die geduwd werd, met ijzers in diverse breedtes. Ook werd gebruik gemaakt van de hak of ‘ouweêle. Soms werd gebruik gemaakt van een industriële wiedmachine, ook met wiedijzers in verschillende breedtes.
Dagkoekoeksbloem: moet dialectnamen hebben, wie weet welke?
Bij ons thuis werden in mijn jeugd in het hof elk jaar sjalotten verbouwd. Voor het onderhouden van het sjalottenveld had mijn vader zelf op een slimme manier een wiedmachine ontworpen. Het uitgangspunt was de voorvork van een oude fiets, met het wiel, zonder banden, er nog in. Ongeveer op de plaats waar de trappers hadden gezeten werd een ijzeren bevestigingspunt vastgemaakt. Hij ontwierp dan zelf de beugels die als schoffel daaraan bevestigd konden worden. Regelmatig ging hij met zijn tekeningetjes naar de plaatselijke smid, die dan allerlei beugels smeedde: een smalle, om tussen de rijen sjalotten te kunnen wieden, een v-vormige brede, waarmee de sjalotten gerooid konden worden. De meest ingewikkelde was een klein ploegje, waarmee de grond omgeploegd werd als de sjalotten eruit waren, zodat in die aarde de sperziebonen met de groen-rode pootstok konden worden gepoot voor een tweede gewas. Tussen die rijen werd dan weer gewied met de kleine beugel. Heel nuttig, zo’n multifunctioneel apparaat.
Uit de negen regioboeken, die in de loop der jaren verschenen zijn als voorbereiding voor het supplement op het Woordenboek der Zeeuwse Dialecten, zijn de benamingen van inheemse wilde planten verzameld. Er is wel gestreefd naar volledigheid, maar of ik daarin geslaagd ben, is aan de beoordeling van de lezers. Cultuurplanten zoals de bijvoorbeeld de narcis heb ik buiten beschouwing gelaten. Toch is bij twijfelgevallen er hier en daar wel een doorgeslipt. Het lijkt mij aardig om in de toekomst daaraan in het verenigingsblad van de Zeeuwse Dialectvereniging, Nehalennia, een aparte rubriek te wijden. Onder vuulte wordt verstaan: alle wilde planten die door boeren, knechts en arbeiders regelmatig verwijderd moesten worden.
Voor de leesbaarheid zijn de regio’s genummerd: 1 West Zeeuws-Vlaanderen, 2 Hetland van Axel, 3 Oost Zeeuws-Vlaanderen, 4 Walcheren, 5 Zuid-Beveland, 6 Noord-Beveland,7 Tholen en St. Philipsland, 8 Goeree-Overflakkee (soms vermelding van eerst de Goereese variant en daarnaast de Flakkeese), 9 Schouwen-Duiveland.
Lijst van wilde planten uit m.n. akkers en velden in de Delta met de bijbehorende dialectnamen
Nummers verwijzen naar de kaart
| Akker-ereprijs | veugeldèrm 1, 6, ‘oenderd(j)èrm 3 |
| Akkerkool | Sluuse vuulte, dauwkôôl’n 1, dauwkôôl’n 2 |
| Akkermelkdistel | melkdèstel, melkriet, melkgroen, 3, steekelmelkwied, zeumermèllukkruut 7 zoute melkwied 8, kniensôôren (G) 8, stekelmelkwied (O) 8, melkwied 9 |
| Akkermunt | munte, stinkers, muntepeeje 3,stienkers 7 |
| Akkerwinde | pispotjes 1, 7, 9, winde, wortelwinde, pèrrepluukes 3, moaiewinde 7 |
| Avondkoekoeksbloem | nachtlichtje 1 |
| Biezen | kerwassen 5 |
| Bindwilg | têênen 9 |
| Bitterzoet | duvelsbiiet, elfranke 1, ellefranke 4 |
| Boterbloem | beuterblomme, Sintsekruut, pinksterkruut 1, pinksterblomme 2, 5, 6, 7, bot(t)erblom(me) 3, beuterblomme 4, 5, butterbloome (G) 8, butterblomme (O) 8, 9, pinksterblomme 9 |
| Braam | kattebraemen (wilde braam) 4, |
| Brandnetel | tieng’l 1, 2, tingel 3, broejneetel 4, broeinekel 5, broenékels 6, 7,broewnekels/-netel 8, |
| Bremraap | bremroap, kloaverduuvel 7 |
| Buntgras | scheerkwasje (G) 8 |
| Dauwbraam | braem, braemdoorn 9 |
| Distel | stekel 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, distel, destel 3, ossesteekels, schaepesteekels 7 |
| Doodkruid | asgalle 1 |
| Dovenetel | witt’n tiengel 2, doaveneekel 7, (witte) temme broewnekel 7, tamme netel 8 |
| Duist | duusgors (G) 8 |
| Echt walstro | bontekeezeëten (G) (bontekees=julikever) 8, |
| Eendenkroos | ruusgrieten, brieten, griete 9 |
| Ereprijs | Blauwe/blauwe ganzemuur 8 |
| Fluitekruid | Koekoeksgroewnte/dolle peejen 8 toeters 9 |
| Gewone veldbies | Broo’ies (G) 8 |
| Grote lisdodde | Duulen (G)8 |
| Haagwinde | Pispotten 8 |
| Heermoes | Kattestaert of paerestaert8 |
| Heggerank | Witte wiegerd (G)8 |
| Herderstasje | Leepeltjeskruud 8 |
| Hondsdraf | Kruup-deur-d’n-tuun (G) 8 |
| Klaproos | Kankerblommen (G) of klaproozen 8 |
| Klein hoefblad | Hoeven ‘Hoeven doewe de boeren bedroeve’ 8 |
| Klein kruiskruid | Pluuskruud 8 |
| kleine brandnetel | hoewnderbroewnekel of kleine broewnekel (G) 8, broe(i)neekel 9 |
| Klis | klitten 4, 8, 9 |
| Knoopkruid | Rôôdbêên (O)8 |
| Kroontjeskruid (tuinwolfmelk) | vrattekreùd, koekoekskreùd 3, zulver-onger-waeter 8 |
| Kropaar | Uulekop (G) of vlekkop (0)8 |
| Kruisdistel | Schaepestekel 9 |
| Kruiskruid | sinkseblom, -kreùd, seisejoen 3, seansejuun 6 |
| Krulzuring | sulker, zuring, suursel, suusel, suusel, koekeleute 3 |
| Kweekgras | gospêêm 1, gospeejen 1, 3, strèkgos 2, hospeejen 2, 4 ,5, gospee’n, strekgras 3, 4, 7, strekhos 5, 6, kweek(e) 8 |
| Liguster | palmèkke 7 |
| Lisdodde | bezuu(r)en, plompers, sek-sigaoren 4, stienksehaoren 5, poesters 6,(grote)duulen (G), lampepoesers 8, 9, poesters 9 |
| Look | kwoailoaf 7 |
| Luzerne | melooten (G) 8 |
| Madeliefje | weiblomme 1, 2, koeieblom 2, meiblommeke(n, weiblom, poaseblom 3, koeweitje 5, koeieblomme 6, 7, 9, dui’ies (G) 8, |
| Margriet | pèreblomme 1,2, ganzeblomme 1, koeie-oahen, paereblommen 6, koei- of kalversoahe, koeieblomme 7 |
| Meidoorn | kraojebessen (bessen van de meidoorn) 5, doornèkke, meulenaersèrten 7, doorn, doornbôôm 9 |
| Melde | blauwkoppen 7, melde,(G) meijen (O) 8, meije,4 |
| Melkdistel | melkwiet 1, melkriet 2 |
| Monnikskap | kousjes en schoetjes 1 |
| Muizengerst(= kruipertje) | Jan-kruup-in/haesje-kruup-in 8 |
| Muur | goezemoeze, ‘oezemoeze 1, muur(e), roezemoes 3, oezemoes 4, groezemoeze 9 |
| Muurpeper | êêuwig leven 9 |
| Nachtschade | zwarte beijers 4, bostebeijers 5 |
| Netel | zoete netel, bloeiende tieng’l, tamme tieng’l 1, |
| Paardenbloem | pèrezêêker, melkwiet, zêêkebède 1, 2, pisseblomme 1,beddezêêker, beddepisser 2, 4, 6, 7, pisseblom, melkkreùd, melkriet 3, pissebed 4, melkriet 5, pisseblomme 5, mealkwied 6, paerezêêker 7, 9 melkwied 8, paerepisser 4, 9 |
| Paarse dovenetel | purpere(n), zoete(n) tingel 3 |
| Paddestoelen | (witte) spookebrôôd 5, Oosje Pik z’n eeten 7, hôôsjesbrôôd (G) 8 |
| Papaver | eulbolle, ulebolle,blauw maenzaed,papaover 9 |
| Perzikkruid | Jezusbloed, retse, christusbloed, christuskind 1, rotse, ruë-, roeë-, rôôdbêên, wilde wissen, smettus 3, bloedblad 6, rutte 7, rooie Jan 4, 9 |
| Pinksterbloem | koekoeksblomme 1, 2, 5, 6, koekoeksbloem 4, stieselblomme 6, schaepeblomme 9 |
| Raaigras | ‘aeverhras 7 |
| Ridder- of krulzuring | rôôdwiejken (G) 8, zuureng 9 |
| Riet(wortels) | Riejtbommels (G) 8 |
| Rood guichelheil | Rôôie ganzemuur 8 |
| Slaapbol | (wilde) pepaover 7 |
| Sleedoorn | zwarte doorn 7 |
| Smeerwortel | heneezeblad, smèrwortel, spekwortel 8 |
| Speerdistel | p(j)êrdendèstel, p(j)êrdestekel 3, ossestekel 6, 9 |
| Spies(blad)melde | male, zêêmale, melde (dezelfde namen voor de uistaande melde) 3, zout(e)meijen 4, 9 |
| St. Jakobskruiskruid | Geele stienkers 8 |
| Sterremuur | ‘oenderdèrm 1, oe(n)zemoes 4, mure 6, 7, oensmoes 7 |
| Stippelganzevoet | dauwkôôl, male, moalestekken, mêbôôm, -buëm, meibôôm, maaibôôm 3 |
| Straatgras | teùntjesgras, -gos, stroatgos 3, boagerdgors (G) 8 |
| Strandkweek | blaeuwe jan ( G) 8 |
| Trilgras | bevertjes 5, 8, 9, schuddekopjes (O) 8 |
| Varkensgras | Vèrkesgos, 1, 2, 9, v(j)êrkesgras, -gos 3,vèrekesgos 4,verkenshos 5, vearkesgos, vearkeséten 6 |
| Varkenskers | v(j)êrkeskaas,- kazze, -kizze, -kers 3 |
| Veenwortel | lôôie wilgen 8 |
| Veldbeemdgras | zweunegos 1, pluumgos1,2, pluumhos 4, 5, vèrrekesgras 8 |
| Veldbies | (gewone) brôô’ies (G) 7 |
| Vlier | klasspinthout 7, vleere 8, 9, vliender 4 |
| Vogelwikke | wikke 9 |
| Voorjaarshelmbloem | puutebloomen (G) 8 |
| Vossenstaart | duust 1, 2, 4, 5, 6, ‘oazehras 7 |
| Weegbree | wegaorsblad, wegblaoren 1, ribbe, ribbel, ribberblad, rubberblad, weversblad 3, weekeblaeren 4, (smalle weegbree hongetongen, smal weegblad, (G) 8, grote weegbree kattetongen, brêêdweegblad 8, weegeblaeren 9 |
| Wilde haver, Oot | ôot, wilden ‘aver 1, oat, ôôt, wild’oaver, ôôite 3, wilden’aever 4 |
| Wilde mosterd | zempe 1, zemp 5, |
| Wilde peen | wilde koejepee 8, wilde pee 9 |
| Wilde zuring | pèrezurkel 1 |
| Windhalm | pleùmgras, -gors 3 |
| Witte dovenetel | Temme broewneekel/tamme neetel 8 |
| Witte klaver | stêênkloavers 6 |
| Witte krodde | dubbeltjeskruud, dubbeltjesvuulte, Judaskruut 1,dubbeltjevuulte 2, dubbelt(j)es, dubbelt(s)jeskreùd, witte wijven, pakkèt(s)jes 3, dubbeltjeskruud 4, stêênkruud, Witte Jan, Jantje witteblomme 6 |
| Wolfsmelk | kraontjesvuulte 1, krôôntjeskruud 4, 5, zulver-on(g)der-waeter 6, 8 |
| Zandzegge | haogtegors of rêêpen (G) 8 |
| Zilte rus | aertgors 9 |
| Zwaluwtong | boeka-, boekwitwinde 3, |
| Zwarte nachtschade | allebes, bôômbes, zwarte jenevers 1, bostebeiers 2, 3, bostebeze(n), boste baaiers 3, koordedan(g)sers 6, zwarte keezen 7, bostappel 9 |
Aparte lijst voor bomen
| nl | dialect |
| berk | Bèrkebaom |
| braamstruik | Braem bos |
| den | Denne(baom) |
| haag van meidoorns | Doornhegge |
| eik | Eike(baom) |
| els | Elze(baom) |
| haag | Haegbeuke |
| hazelnoot | Haeze(I)neute(baom) |
| lep | lepebaom |
| kers | Keerzebaom (Goeree) |
| kastanje | Kerstanjebaom |
| coniteer | Konniefeere |
| prunus | Japanse kers(e) |
| knotwilg | Kopbaom |
| linde | Lindebaom |
| mispel | Mispelbaom |
| moerbei | Moerbeezebaom (Goeree) |
| walnoot | Okke)neutebaom |
| olm | Olmen(baom) |
| buxus | Palmhegge |
| perzik | Pirksebaom/perzukkeboam |
| pruim | Pruumebaom |
| Spar | Sparre |
| vlier | Vlêêrebaom of spuitehout |
| wilg | Wilgebaom |
In het fraaie overzicht van Jan Zwemer en Paul Heerschap vallen voor de plantenliefhebber een aantal zaken op waarvan ik er enkele aanstip. De schoonheid van sommige woorden zal menigeen opvallen (‘nachtlichtje’ voor avondkoekoeksbloem, of ‘Jezusbloed’ voor perzikkruid, vanwege de rode vlekken op de bladeren) en soms laten namen ook een verrassend ecologisch inzicht zien, zoals ‘wortelwinde’ voor akkerwinde, want wilde wortels stonden er zeer vaak vlak bij.
Dan die veelheid aan soorten in het oude boerenland. Onkruidbestrijding, zaadselectie en overbemesting hebben de meeste uit de huidige akkers verdreven. Soorten van schralere, zandige milieus als wilde peen en zandzegge zal je tegenwoordig zelden in akkerland aantreffen. Echt bijzonder is het fotogenieke trilgras, tegenwoordig een bedreigde wilde grassoort van de Rode Lijst. Typisch voor de delta is een bremraapsoort, de klavervreter, en het is mooi dat deze staat vermeld (ook nu alleen nog in natuurgebieden en onbemeste dijken). Ook margrietjes waren destijds een mooi regionaal accent. Soorten die veel op schrale schurvelingen van Ouddorp stonden zoals gewone veldbies zijn ook present.
Aan de andere kant ontbreken een aantal toch wel heel bekende veldbloemen die met nader onderzoek een plekje in de lijst verdienen zoals akkerdistel en pinksterbloem. Verder ook minder bekende als wilde postelein en doornappel. Of grassoorten als veldbeemdgras en goudhaver, glashaver en dravik.
Kleine correcties in de lijst zijn nodig bij soortsnamen als muizengerst (= kruipertje) en bindwilg (=schietwilg?), terwijl naast de naam van akker-ereprijs de naam van de grote ereprijs niet zou misstaan want is in de delta zeer algemeen, ook in huidige boerenland en heeft opvallend grote bloemen (meer dan 1 cm breed). Dit geldt ook voor de opgenomen stippelganzevoet, die vaak zal worden verward met de nog algemenere melganzevoet.
Een vraag die zich tenslotte opdringt is of de soorten met de meeste lokale namen ook het meest algemene zijn. Loop de lijst eens langs en soms klopt het!
ereprijs Blaeuwe ganzemuur
echt walstro bontekeeseten of voer
ik stuur je een lijstje met namen van Goeree