Onafhankelijk, gratis en welluidend

Jaargang 1, sinds november 2026, onregelmatig periodiek

Het geluid van onze Bokkepolder-huisraaf

Ingezonden brieven kunnen als reactie worden geplaatst.

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

Nog beschikbare nummers:

De Bokkepolder Gazet nr. 1, 01112026: Lezer! Gegroet!
De Bokkepolder Gazet nr. 2, 02112026: Beste ambtenaar (1)
De Bokkepolder Gazet nr. 3, 03112026: Dag lief konijntje
De Bokkepolder Gazet nr. 4, 05112026: Beste ambtenaar (2)
De Bokkepolder Gazet nr. 5, 07112026: Hallo parasiet

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

De Bokkkepolder, 200 jaar geleden: kaart van D. Gevers, 1827

Dankzij vele liefhebbers is er documentatie over historie, bewoners, bloemen en beesten van onze polder. Vele artikelen over ons poldertje verzamelen we op de archiefsite www.duinenenmensen.nl

Wilt u inlezen of iets naslaan? Dat kan in Dossier Bokkepolder.

Blijf blij via de Bokkepolder Gazet

Met onze groet, Anneke Brouwer & Rolf Roos

 

 

Ontwerp logo: Machiel van Wijngaarden (toomanywords.nl)

1 november 2026

Beste Menno,

Begin augustus stuurde  je een mail waarin je om een reactie vraagt op je ‘Eindrapport. Kevers in Voorne’s Duin: de stand na 40 jaar milieuverandering‘. Het bevat de verrassende conclusie dat de kevers qua soortenaantal in het Voornse kustlandschap ca 20% zijn vooruitgegaan. Geweldig! Is het echt waar, hoe komt het en wat betekent dat? Dat zijn de vragen die we ons stellen. Ik begin met mijn grote waardering. Voor niet alleen het monnikenwerk (in twee perioden met een tussentijd van 40 jaar vele dagen kevers zoeken en determineren!), maar vooral voor het streven: een trend in een gebied (duinen van Voorne) beschrijven is zachtjes uitgedrukt een uitdaging. Maar een ‘jeugdwerk’ herhalen en conclusies trekken uit de tellingen en metingen, dat kan echter niet vaak genoeg gebeuren.

Hoewel het eerste woord ‘Eindrapport’ de indruk wekt dat je klaar bent, lees ik dat de deur voor aanvulling open staat en er meer publicaties volgen. Ik zal mijn reactie geven in briefvorm, prettig 19e-eeuws, maar wel meteen online en openbaar. Schot voor de boeg: je aanbevelingen voor terreinbeheerders vond ik wat te snel geformuleerd; ik zou graag eerst de hele analyse die je belooft, willen lezen. Over de relatie met die ‘milieuverandering’ in je titel kom ik met diverse aanvullingen en suggesties. Ik maak naast deze brief een aparte bijlage met mogelijk nuttige details. Naast je fraaie Eindrapport ontving ik een tabel met de veel te bescheiden naam ‘Beknopte lijst Coleoptera Voorne‘, die ik voor onze lezers ook online heb gezet.  Deze prachttabel van 31 pagina’s toont het verbijsterende aantal van 1408 soorten kevers van de ruim 4000 soorten in ons land. Van hoeveel van die soorten is de ecologie een beetje bekend? Ik  stel de vragen als halfwetende plantenkenner.

2023 – 2026

Je tekst nodigde me allereerst uit je conclusies te vergelijken met wat je in 2023 hebt gepubliceerd in Duinen en mensen Voorne. Ook dat stuk was een keverfeest: door de veelheid aan soorten, de bewegingen in de tijd en het landschap en je schot voor de boeg: “Zo zijn al 355 keversoorten gevonden die in de jaren 1980 niet werden aangetroffen. De totale lijst bedraagt nu [in 2023, red.] 1115 soorten.” We zijn drie jaar verder en er liggen bijna 300 kevertjes meer op tafel… Ik hoopte in je eindrapport nu meer te lezen over de fraaie schijnbok, maar niet elke soort die in 2023 centraal stond keerde prominent terug in je Eindrapport. Unieke soorten als het pillenkevertje miste ik in ‘2026’ ook.

Korte stand van zaken in 2023, opgenomen in Duinen en mensen Voorne. Klik op het beeld om de pdf te lezen.

Trends

Het is ons als terreinkenners bekend dat elke gebiedsafgrenzing, elk ander ecosysteem, elke andere soortgroep, elk ander tijdvak en elke andere methode (en eigenlijk ook elke andere waarnemer) een (deels) ander verhaal gaat opleveren. Het is de prettige intellectuele uitdaging om binnen al deze beperkingen toch een aardige hoofdlijn te destilleren. Ik kijk nu al uit naar een verder uitgewerkte analyse van trends bij liefst alle soorten uit jouw lijst van 1408 waarvan voldoende over ecologie en milieu-eisen bekend  is. Alle bijzonderheden mogen in de etalage, net als de soorten waar je een trend bij denkt te ontwaren.

Het is altijd boeiend als de klaagzang over (landelijke) neergang van natuurwaarden lokaal of regionaal niet aantoonbaar blijkt. Dat rolt nu ook uit je stuk, met diverse nuanceringen en slagen om de arm: de Voornse duinkevers gaat het eigenlijk voor de wind. Ik citeer uit je Eindrapport:

(…) het aantal soorten dat is toegenomen is veel groter dan het aantal soorten dat is afgenomen. Dit bevestigt de eerdere analyses op de totale dataset. Daarnaast lijken er bij de toenames en afnames andere ecologische groepen een rol te spelen. Zo vallen er bij de toenames vooral soorten op van vochtige bossen en oevers (bv. Carabus granulatus, Bembidion articulatum, B. assimile en Heterocerus fenestratus), soorten van mest (bv. Onthophagus similis, Aphodius sphacelatus) en dood hout (bv. Valgus hemipterus, Cerylon ferrugineum), zuidelijke en continentale soorten (bv. de Oedemera-soorten en Valgus hemipterus) en soorten van eutrofe wateren (Peltodytes caesus, Noterus clavicornis, Hydroporus planus). Bij de afgenomen soorten lijken het vooral veel kevers van open duinterreinen (Panagaeus bipustulatus, Broscus cephalotes, Gronops lunatus) en lieveheersbeestjes (Coccinella undecimpunctata, Chilocorus renipustulatus en Adalia bipunctata) te zijn.

Samenvattend kunnen we dus zeggen dat er in de tussenliggende ca. 4 decennia veel veranderd is in de keverfauna van Voorne. De totale diversiteit lijkt met zeker 20% te zijn toegenomen, en die toename is deels veroorzaakt door de vestiging of uitbreiding van soorten en soortgroepen die profiteren van klimaatverandering en stikstofdepositie, en in mindere mate ook van dood hout en mest. Daarentegen is een kleiner aantal soorten en soortgroepen ook achteruitgegaan. Met name soorten van schrale, voedselarme terreinen zoals strandvlaktes en stuifzand lijken verdwenen te zijn of zeldzamer te zijn geworden.

Hoewel je goed vergelijkingsmateriaal met andere duingebieden lijkt te missen, zitten de duinen van Voorne net als bij de flora ook met de kevers aan de top van wat in natuurgebieden in ons land mogelijk is. Er komt zeer binnenkort een rapportage uit over de Keverfauna van de Kennemerduinen (van Vorst e.a., in Ned. Faunistische Mededelingen) waar het illustere aantal van 1100 soorten wordt gerapporteerd, waarvan 10% kenmerkend voor het duin. Interessant vergelijkingsmateriaal: gebied vergelijkbaar van grootte, ook kalkrijk, mooi gezonereerd, maar met een minpunt: decennia lang verdroging die recent fraai is hersteld. Heb je op Voorne meer moeras en waterminnaars?

Milieuveranderingen

Ik zou graag zien dat je de relatie van de veranderingen bij de kevers met milieuveranderingen verder uitdiept. Het curieuze is dat je het woord ‘milieuverandering’ in de titel hebt staan maar dat het in de tekst nauwelijks meer voorkomt. Een goed beeld van wat er zich op Voorne in 40 jaar allemaal heeft voltrokken is onontbeerlijk, zowel t.a.v. milieudruk, veranderingen in beheer, natuurlijke veranderingen die zich hoe dan ook voltrekken zoals successie en bosvorming, ophoping van biomassa en veroudering, komen en gaan van soms beeld- of structuurbepalende andere soorten, grote veranderingen in en voor de zeereep en de opslibbing waardoor opnieuw gorzen zijn ontstaan waar je weer fraaie nieuwe soorten hebt ontdekt.

Ik hoop dat dat een vervolgrapportage kan uitmonden in een fraai overzicht van meest waarschijnlijke verklaringen bij al die soorten die (fors) voor- of achteruitgingen. Je meldt nu reeds dat “klimaatverandering en stikstofdepositie en in mindere mate ook dood hout en mest” van belang zijn maar ik zou onderbouwing willen zien van het relatieve belang van deze factoren. En als dat overzicht er is, is het goed om het ook over beheer te hebben. Ik geef hieronder een aantal handreikingen en ideeën, en als ze niet uit Duinen en mensen Voorne komen vermeld ik dat.

Stikstof en mest

Via de lucht is er zeker sprake van invloed maar die lijkt mij relatief beperkt. Het is in ieder geval relevant voor schralere en deels ontkalkte duingraslanden zoals de Heveringen. Camiel Aggenbach vind ik hierin ter zake kundig. Hij schreef in 2022 dit stuk over Voorne met als conclusie: “Op basis van de huidige deposities  op Voorne en het kalkrijke uitgangsmilieu schatten we in dat diverse duinvegetaties onder druk staan (graslanden, duinvalleien), al is de situatie niet zo ernstig als in het binnenland. Voor bos en struweel is bevordering van een versnelde successie en aanwas van struiken en bomen waarschijnlijk. De omvang van vergrassing van duingraslanden is thans niet goed in beeld.” Een ander verhaal van Theo Briggeman en Piet Mout over o.a. herstelbeheer is te waarderen als een poging tot overzicht maar verdient een update door een expert. Sommige terreinbeheerders (en zeker de vorige directeur van het Zuid-Hollands Landschap) riepen te makkelijk dat alle dichtgroeien door stikstof kwam terwijl natuurlijk successie en/of te weinig beheer cruciaal zijn. Soms is er met relatief snel beschikbaar geld en te weinig onderbouwing gewoon schade aangericht in het kader van ‘herstelbeheer’. Zie deze verzuchting van deze wat oudere natuurbeschermer.

Eutrofiëring (vermesting) van duinwateren memoreer je als verklarende factor voor de toename van sommige keversoorten, dat vond ik bijzonder en ook plausibel. De reden voor de eutrofiëring is zoals bekend niet de atmosferische stikstofdruk maar de door de ‘natuur’ gedeponeerde mest (ganzen, aalscholvers en lepelaars) en in kleinere poelen ook door badend of drinkend vee. Er zijn daarnaast nog steeds schitterende geïsoleerde heldere poelen zonder veel bemestingsdruk met vele fonteinkruiden en kranswieren. Ik ben benieuwd naar de specifieke keverfauna aldaar.

Nog iets over poep en pies want die spelen in mijn ogen lokaal ook zeker een rol, maar die is nog niet goed onderkend. Kijk maar naar de laanbeuken op Mildenburg met op ca 40 centimeter hoogte ware pislijnen van de passerende honden. Mest geeft ook lokaal ook brandnetels, denk aan hondenuitlaatparadijs de Heveringen (ik mag vast niets onaardigs zeggen van de kuddes recreatiepaarden) . Houden bepaalde keversoorten, net als sommige dagvlinders, van brandnetels? Voor (sommige) kevers is mest grosso modo een feest toch? Is het zo dat hoe meer soorten grazers er zijn, hoe meer soorten kevers we kunnen verwachten? Weer een mogelijke reden voor meer soorten en dat stip je ook aan. Er lopen trouwens periodiek ook schapen, o.a. op de gorzen van de Slikken van Voorne en op de Heveringen. Neem in dit verband ook nog het ree mee: 40 jaar terug net gearriveerd. Nu plenty aanwezig en mede ‘oorzaak’ van de afschuwelijke verhekking van Voornse landgoederen. Maar dat is voor kevers een zijstraat. Hoewel: ingehekte grotere deelgebieden zonder grazers, reeën en ruiters zijn soms goed vergelijkingsmateriaal voor als we effecten van dierlijke mest willen laten zien.

Zoet en zout en nieuwe leefgebieden

Het officiele en plausibele verhaal (sinds Adriani & van der Maarel (1968) in het klassieke Voorne in de branding) is dat er de laatste decennia door de beide Maasvlaktes en de Deltawerken minder zout in de duinen van Voorne zou neerkomen, waardoor een cruciale stressfactor zou ontbreken die boomgroei kan beperken etc. Vreemd is dat ik nergens meetgegevens ben tegengekomen die dit ondersteunen, ook niet in de meest recente Natuurvisie van Natuurmonumenten (2006). Soorten die verzoeting indiceren zijn er wel (minder Deens lepelblad, mogelijk meer grote boterbloem) maar als bewijsvoering vind ik het dun om vanuit enkele aangetroffen plantensoorten de abiotiek vast te stellen. Ondertussen wordt de versnelde successie naar bos hier wel aan opgehangen (plus drie andere factoren: stikstof, minder beheer en klimaat).

Belangrijke verzoeting, zichtbaar in de vegetatie, is opgetreden in alle oevergebieden langs het Oostvoornse Meer (ondanks dat dit zelf brak is). Op het (voormalige!) Groene Stand’  is op de schelprijke banken, die rond 1960 nog vrij in zee lagen een lange smalle strook ontstaan (geen begrazing, wel maaibeheer) met de allermooiste duinvalleivegetaties van ons land. De overmaat aan kalk lijkt alle fosfaat te binden waardoor extra stikstof niet tot expressie komt, en er wordt goed gemaaid. Ook het Parnassiavlak e.o. en Hoekje Jans behoren nu tot de floristische top van Voorne terwijl dat 40 jaar terug gebieden waren met een duidelijk zilte karakter, wat jij ook in je kevers terugzag.

Het autostrand met vele pioniersoorten verdween. Meer zout hebben we ook dankzij aangroei ten westen van de Brielse Gatdam. Het heet officieel (met het oog op de vogels) de Slikken van Voorne, maar vooral de gorzen zijn voor flora en kleine fauna interessant. Welke vegetaties het betreft en in welk tempo het is ontstaan, is goed gedocumenteerd door Rijkswaterstaat in openbare stukken.

Zuur

Je memoreert afname van kevers van zure wateren, maar ik weet niet waar die watertjes op Voorne liggen en zou dat graag willen weten. Op Voorne zijn er vrijwel geen echt zure habitats; zwakzuur is de toplaag van de Kleine Heveringen en wellicht een enkele oude koeienpit. Bijna alle oudere licht zure plekken met dophei, pijpenstrootje en struikheide zijn verdwenen (door verrommeling, aanleg van parkeerterrein etc).

Verzuring komt m.i. lokaal wel in duinvalleien voor, wat zich vooral uit in de naar mijn idee soms sterke toename van de indicatieve grote wederik. Zie o.a de Gamandervallei en ook delen van het Groene Strand en de Eerste Zanderij. Waar toestroom is van basenrijke kwel blijft het systeem lang in stand, zie mijn analyse van de Eerste Zanderij, een plek waar de flora eerder vooruit dan achteruit is gegaan. Zeer basenrijke valleien als voorheen de zeer rijke Muggenorchisvallei zijn evenwel ontkalkt geraakt. (Zo kan elke duinvallei weer een ander verhaal vertellen… Neem nou het Vliegveld…is nota bene opgehoogd in 1937 toen er nog vliegtuigjes vertrokken, zo las ik bij Sipkes, terwijl we dachten met een intacte primaire duinvallei van doen te hebben).

Biotische processen en beheer

Grotere veranderingen die jij ook noemt: meer struweel en bos en veroudering van landinwaarts gelegen valleien. Structuren veranderen maar dit wordt slecht gekwantificeerd, deels ook een gevolg van lastige indelingskwesties; onderscheid maar eens laag struweel van hoog struweel, en hoeveel grasland mag dat bevatten? Ook beheersingrepen worden zeer slecht bijgehouden: we zien ze, soms lijken ze logisch, maar rapportages inclusief nulmetingen ontbreken (m.n. Zuid-Hollands Landschap waar ze een ouderwetse wetenschappelijke adviescommissie wel kunnen gebruiken). Vlinderkenners zien in delen van Natuurmonumenten (de Pan/Stekelhoek) bepaald geen vooruitgang na ingrepen; slakkenkenners spreken zelfs van kaalslag. Hoe doen kevers het in die grote stukken die afgeplagd zijn? Ik ben benieuwd of je op basis van je analyses iets daarover kunt zeggen, mocht je een onderzoeksroute precies in zo’n landschap met ingreep hebben liggen. En werkt begrazing positief op de keverfauna, ook los van het aanbod van mest?

Een bijzondere nieuw proces van de laatste 40 jaar met effecten op de structuur van het bos, is de enorme toename van maretakken op Voorne. Bekend als ‘halfparasiet’ blijken ze in het dit duin wel degelijk dodelijk: zie de vele stervende abelen en populieren in bv. het Van Itersonbos. Zijn er aan maretakken gebonden kevers? Ook de korstmosflora en mycoflora veranderen, mede onder invloed van de luchtkwaliteit en natuurlijke successie. Geen idee hoe dit doorwerkt op de kevers. Ik lees graag wat jij weet.

Sommige keversoorten zullen een duidelijke binding hebben met specifieke planten. Van Heerden (proefvlakkenonderzoek genoemd in Duinen en mensen Voorne, hier uitgebreider) ziet meer groot heksenkruid, bosandoorn, robertskruid en wilde kardinaalsmuts, maar ook: minder dagkoekoeksbloem, drienerfmuur en heggenrank. Grappig is dat niettemin het heggenranklieveheersbeestje, redelijk algemeen bij mij op Goeree, zeer recent ook op Voorne is aangetroffen. In waarneming.nl is de eerste uit 2026. Je lijst van 1408 soorten blijkt hier compleet.

Dat brengt me op een -incomplete- lijst van plantensoorten die er recent (veel) meer zijn, o.a. echte en gulden sleutelbloem,  bolletjeskers, steenanjer, muskuskruid, welriekende agrimonie, blauwe knoop (zeer veel op merkwaardig opgehoogde delen van het Groene Strand). Zijn er ook meer bijbehorende kevers?

Onder nieuwe woekeraars (met al dan niet interessant kevers?) noem ik: reuzenbereklauw, Japanse wijnbes, Japanse duizendknoop, gewone esdoorn, hulst, dijkviltbraam en veelbloemige roos. In ons boek uit 2023 meld je: ”Ook opvallend zijn inheemse keversoorten die zich uitbreiden dankzij aanpassing aan invasieve uitheemse planten. Een nieuwe verschijning is bijvoorbeeld het vroeger in ons land zeldzame meeldauwlieveheersbeestje (Halyzia sedecimguttata). Eind 20e eeuw voegde deze soort de steeds algemener wordende esdoorn toe aan het portfolio van boomsoorten waar zij op leeft (vooral es en berk), en die verandering heeft geleid tot een sterke toename; de soort is nu algemeen. Op Voorne is hij, net als elders in het duingebied, een van de meest voorkomende lieveheersbeestjes in de binnenduinbossen.” Kan je dat ook meenemen en uitwerken in je definitieve rapport?

Keverorchis, foto Ronald van Wijk

In Duinen en mensen Voorne staan, tenslotte, vele plantensoorten die er echt minder zijn. Ik ontkom er niet aan om de keverorchis aan te stippen, een ingetogen, groengeel bloeiende orchidee: voor mij 30 jaar geleden een zeer gewone Voornse plant, nu met een lampje te zoeken. Welke kever heeft hier iets mee?

In mijn vragen en kanttekeningen heb ik enige milieuveranderingen in de brede zin van het woord aangestipt. Tenslotte memoreer ik hier een tweetal ruimtelijke zaken die populaties zullen beïnvloeden. Voorne is al vrij lang geen eiland meer en het aantal verbindingen en vooral de hoeveelheid transportbewegingen ernaartoe zijn ongetwijfeld in 40 jaar enorm toegenomen. Het gesleep van ons mensen met spullen en landbouwproducten kan niet zonder gevolgen zijn geweest voor de Voornse keverfauna. Welke…. dat lees ik graag bij jou.

Veel succes met de afronding en ik verheug op berichten in de landelijke media.

Met vriendelijke groet,

Rolf Roos

PS. Nabrandertje over waterkevers. In je boek Darwin in de stad uit 2025, vat je de desastreuze effecten samen van zonnepanelen (waarop waterkevers zich te pletter zouden vliegen) op aangrenzende wateren. Uitgerekend op Voorne heb je een mooie toetslocatie: naast het water van de Tenellaplas (door diverse personen bemonsterd) ligt het bezoekerscentrum op het dak waarvan diverse panelen liggen. Kom je toe aan een microanalyse van deze praktijksituatie? Ik hoop dat de panelen ‘onschuldig’ zijn, maar dat moet dan wel blijken uit de aquatische keverfauna. Zie bijgaande foto uit Duinen en mensen Voorne van Henk Terhell.

Nico van der Wel

In het Regionaal Historisch Centrum in Brielle is sinds kort een nieuw deel uit de familiearchieven van de familie Van Hoey Smith ondergebracht. Daarin ook stukken die licht werpen op de verkoop van duinterreinen in 1938. Het was de tweede grote overdracht van de NV Voorne’s Duin, na de schenking van honderden hectares aan Natuurmonumenten in 1927.

Begin jacht ca 1930 met o.a. James van Hoey Smith en zijn vrouw. Wie weet meer namen op deze foto uit ca 1930?  Bron Streekarchief

Eerst: wat was de NV Voorne’s Duin? Het bedrijf werd gesticht in 1903, toen de Rotterdamse havenondernemer William Smith zich voegde in de lange rij particuliere bezitters van het Voornse duingebied (zie Duinen en mensen Voorne p34 en p54). De familie Smith was enkele decennia daarvoor al op Voorne ‘aangeland’ om er te jagen. Als rechtgeaard ondernemer hield William Smith zijn nieuwe bezit als privébezit maar bracht het onder in de Naamloze Vennootschap Maatschappij tot exploitatie van onroerende goederen “Voorne’s Duin”, gevestigd te Rotterdam. Deze exploitatiemaatschappij was er een van velen in ons land die natuurgebieden ‘beheerden’ en er revenuen uit inde (uit jachtrechten, riet- en houtverkoop bijvoorbeeld). De NVVD ging voortvarend van start met allerlei duinlandbouw, een grote zandverkoop (voor de trambaan Oostvoorne-Brielle) en andere activiteiten. Dat liep op niets uit en na 1920 sloeg de NVVD een nieuwe koers in onder leiding van James van Hoey Smith, zoon van William Smith.

Uitnodiging opening vliegveld in 1930. Het vliegveldje op het strand van Oostvoorne was er eerder dan een goede ontsluitingsweg voor autoverkeer (RHCVPGO).

Schenking

Om te beginnen schonk de NV Voorne’s Duin in 1927 ruim 700 hectare aan de Vereniging Natuurmonumenten, ruwweg het zuidelijke deel van het duingebied. Landgoed Olaertsduyn bleef daarbuiten evenals de toekomstige plek van landgoed Strypemonde. Met de rest – twee zgn. ‘exploitatiegebieden’ nabij Rockanje (140 ha) en Oostvoorne (270 ha) – deed men o.a. een poging om particulieren te interesseren voor de aankoop van duinterreinen om er een villa op te bouwen. Ook nam de NVVD deel aan de stichting van een vliegveld op het strand van Oostvoorne en een golfbaan in de Heveringen. Dit leidde bij Rockanje tot enkele kleinere landgoederen maar plannen voor twee hotels aan het strand aldaar strandden, o.a. doordat het waterschap het niet zag zitten (DM Voorne p56). Een uitspraak van de Raad van State in 1938 beslechtte het geschil tussen de NV Voorne’s Duin en het Hoogheemraadschap van Voorne stopte men met de exploitatiegebieden. De duinterreinen gingen in de verkoop.

Verkoop

Op 4 juli 1938 was er een ‘Gecombineerde Vergadering van Commissarissen en Aandeelhouders’ van de NVVD in Rotterdam, Boompjes 76; dit pand was het kantoor van de firma P. van Es & Co, de rederij van de familie van Hoey Smith. Aanwezig ware alle commissarissen, vertegenwoordigd waren alle aandeelhouders. Helaas ontbreekt een namenlijst, dus het vereist een extra duik in weer een ander archief om de betrokkenen op naam te brengen. In het mooie schuinschrift van directeur F.H.G. van Iterson somt het verslag de verkopen op:

  • 400 hectare duinen, strand en bouw- en cultuurgronden (in de duinen) inclusief ‘wegen, golfbaan, vliegveld etc.’ en inclusief leningen aan pachters en opstallen; de koper is Administratiefonds Rotterdam. Het betreft het exploitatiegebied Oostvoorne (enkele terreinen uitgezonderd) en het volledige exploitatiegebied Rockanje. Eén algemeen servituut is van kracht namelijk een verbod op waterwinning ‘anders dan ten behoeve van eigen gebruik’. Verkoopsom: ƒ 406.770,04.
  • 4 hectare duin aan de ‘Vereeniging voor Gezondheidskoloniën’ – verkoopsom: ƒ 8000; de hectareprijs van 2000 gulden wijst op een waardevoller stuk grond dan de eerdergenoemde ‘bouw- en cultuurgronden’ die voor 1500 gulden van de hand gingen. Het kan ook zijn dat het Administratiefonds, waar James van Hoey Smith ook bij betrokken was, een kwantumkorting kreeg.
  • verder vijf kleine percelen variërend van 0,75 tot 1,25 hectare voor een totaalbedrag van ƒ 14.600. De hectareprijs lag bij vier van de vijf op 1500 tot 2500 gulden, maar mr. Ph.A.J. Mees uit Rotterdam kocht blijkbaar een topkavel en betaalde voor zijn 0,75 hectare 7000 gulden.

De verkoop van duinterreinen aan het Administratiefonds meldden we al in Duinen en mensen Voorne (p58), alleen met een hoger bedrag nl. ƒ 465.000. Het ‘Administratiefonds Rotterdam’ beheerde en exploiteerde de nalatenschap van de havenondernemer W.S. Burger, en stelde vanaf 1923 met de revenuen de Stichting Volkskracht in staat maatschappelijke en culturele activiteiten te ondersteunen (Volkskracht bestaat nog steeds). Het terrein ging later grotendeels over naar het Zuid-Hollands Landschap. Olaertsduyn en Strypemonde (incl. het Breede Water) bleven in bezit van de NVVD. In een vervolgvergadering op 28 juni 1939 wordt gemeld dat alle geplande verkopen daadwerkelijk zijn doorgegaan.

Uit de notulen van 4 juli 1938, deel van de beschrijving van het duinterrein dat naar het Administratiefonds Rotterdam ging. Keurig schuinschrift van de directeur van de NV Voorne’s Duin, F.H.G. van Iterson (RHCVPGO).

Ph.A.J. Mees, meester in de rechten, is waarschijnlijk de bankier Jacob Mees (1907-1993). Waar zijn perceel lag is uit de notulen niet op te maken. Tot op heden is het landgoed ‘De Kleine Duintjes’ tussen het Kreekpad en het Waterbospad in bezit van de familie Mees maar de oorspronkelijke aankoop daarvan dateert van vlak na de oorlog. Tot op heden is dit landgoed via een stichting in gebruik bij de familie Mees. Of dit landgoed aansluit bij het in 1938 aangekochte perceel is niet duidelijk. De Mees die het landgoed rond 1950 kocht lijkt een ander dan Jacob Mees – zie dit korte verhaal op de site levendlandgoed.nl.

Van Iterson en Warbout

Na de oorlog werkte Marinus Warbout op Voorne als ‘rentmeester’ (beheerder) van zowel het Administratiefonds, de afgeslankte NVVD als Natuurmonumenten. Dit verslag maakt duidelijk hoe die personele unie tot stand is gekomen. Onderdeel van de verkoop was namelijk dat de dienstverbanden van directeur F.H.G. van Iterson en zijn assistent Warbout bij de NVVD werden overgenomen door het Administratiefonds. Beiden bleven ook hun normale werkzaamheden verrichten voor de afgeslankte NVVD die daarvoor jaarlijks een vergoeding betaalde aan het Administratiefonds. Van Iterson was actief in het verzet en overleed in 1945, vlak voor de bevrijding, in kamp Uhlzen in Duitsland. Na de oorlog volgde Warbout van Iterson op, waarschijnlijk onder dezelfde voorwaarden. Toen de verschillende duineigenaren, later ook het Zuid-Hollands Landschap, langzamerhand het natuurbeheer steeds meer in eigen hand namen, legde hij zijn functies neer, aldus zijn overlijdensbericht in de Nieuwe Brielsche Courant in 1967 (zie hiernaast, klik voor vergroting.)

 

 

Rolf Roos

Deze foto uit ca 1965 dook op in het streekarchief met de -te- lange naam (Regionaal Historisch Centrum Voorne-Putten en Goeree-Overflakkee). Het toont ’t Lichie bij ’t Plaatje, de opgang van de Kwade Hoek, Goedereede. De foto uit ca 1965 is van Gerrit van Eck en toont laag-begroeide, half open duinen net voor de grote ophoging in het kader van de Deltawerken rond 1970. Rechts de Bokkepolder. Wat zou het goed zijn voor de natuur als het woekerende bos op de zeereep van nu wordt verwijderd ten gunste van struweel en duingrasland. Zie er onder de foto uit 2026. Zicht op de Bokkepolder is ruim verleden tijd, maar laat de wind en het licht maar heersen hier en verruigd gras, braam en woekerende esdoorn mag wijken voor bloemen en zangvogels.

Al dat bos en stro is ook niet zonder risico. Een felle brand op 3 augustus 2026, net aan de voet van het duin hier, was dreigend (en vlot geblust door supersnelle brandweer). Maar ruim als beheerder het ruigt en opslag wel op! Als de verkoolde resten van bomen hier zouden worden geruimd is het zo weer mooi. Zie slotfoto.

1965 streekarchief

2026

Het bankje vlak bij ’t Lichie waar de brand begon is zelf net niet verbrand bij de duinbrand van 2026. Verbrande bosschages zijn nog niet opgeruimd. Gras groeit al weer weelderig, maar het meest algemeen is nu de stinkende gouwe (met gele papaverachtige bloemen) waarvan de zaden goed tegen branden lijken te kunnen. De hond is onschuldig. Oktober 2026.

Rolf Roos

(update 26 oktober 2026)

Taal doet er toe. Landschapstaal, de woorden die we geven aan de directe wereld om ons heen, verraadt waar we mee bezig zijn, wie over het gebruik van het land beslist en laat verwantschappen zien, bijvoorbeeld met de Friese taal van ‘de overkant’.  Het boek  ‘Aastermiede & Wachthuusplak’ van Arjen Kok toont en verklaart de veldnamen van duin en polder op Terschelling. Een eye-opener. Oude relaties met de wal liggen na eeuwen nog verankerd in de duintaal. En welk Waddeneiland kent er nu drie dialecten? Ook via de taal komt het landschap tot leven.

Ik was eerder op Terschelling en kende de weg al een beetje. Niet in juni, want sinds het vrije weiden van vee van het 19e-eeuwse ‘Oerol’ is vervangen door een cultuurfenomeen, mijd ik de hoogtijdagen. Hoogzomer zag ik bloeiende hei en klokjesgentianen en heel veel cranberries in het duin, de stuivende Noordsvaarder met prachtige duinbloemen laat in het najaar en de Boschplaat, nat, woest en donker in de winter. Volstrekt unieke bloemetjes als de draadgentiaan stonden bij duizenden op het Groene Strand ten noorden van West. En veel meeuwen natuurlijk, want Wadden. Maar van de lokale Schellinger taal had ik geen weet. Schande natuurlijk, want ik hielp als uitgever mee aan de geboorte van een boekje over Veldnamen op Texel (Bruin & Van der Spek, 2011) en wat is leuker dan de taal van het ene eiland met die van het andere te vergelijken?

Toen ik het dikke boek van Arjen Kok opensloeg, las ik het met een hoofd vol vragen. Werd het duin op Terschelling anders gebruikt door bewoners en eigenaren dan op Texel of op de wal en waar blijkt dat uit? Waren er veel oude woorden overgeleverd, waren er ook typische duinwoorden? Wat was er nog als middeleeuws herkenbaar, Fries etc.? Ik kreeg niet overal antwoord op, maar enkele mooie lijnen waren er wel uit te destilleren.

Het plezierige van het boek van Kok zijn allereerst de vele kaartjes: kleurenkaartjes voor wat in het heden nog gebruikt wordt als veldnaam (al staat dat niet duidelijk in het boek) en zwart-wit foto’s uit 1943 met daarop namen uit het verleden, met forse overlap tussen beide. Veldnamen worden zo goed mogelijk verklaard. Helaas ontbreekt een eerste vermelding (kaart of schriftelijke bron). Wat ook ontbreekt is een overzichtje van namen die niet meer worden gebruikt en die, bij doorlezen van de tekst, wel op oudere kaarten blijken te staan zoals ‘Grafelijkheidswildernis’ (daterend uit de tijd dat een Graafschap het hier voor het zeggen had) of ‘sien’, een uit het duin stromend water dat een verrassende overeenkomst heeft met eenzelfde woord ‘cie’, tot voor kort in gebruik in mijn woonplaats, Castricum. Wat verdwijnt is soms even veelzeggend over cultuur en landschap(sgebruik) als dat wat de eindstreep van het heden haalt.

Veldnamen variëren, ook op eenzelfde plek

Er is, zeker als je personen ter plekke spreekt zoals Arjen Kok ook deed, altijd wel wat onenigheid over hoe een plek wordt aangeduid, maar dat hoort bij een levend fenomeen als taal. En verklaringen zijn soms niet eenduidig. Bijv. ‘Doodemanskisten’ (voor een gelijknamig meertje, nu in bos gelegen) waarvoor vele verklaringen de ronde doen.

Hoe iets wordt genoemd, is bovendien een weerspiegeling van een bepaalde tijd, lokale cultuur, bepaalde bezits- en eigendomsverhoudingen etc. Heel prettig in dit boek is de vermelding van allerlei variaties, gevolg van drie taalvariëteiten; in het westen en oosten worden respectievelijk het Westers en Aasters gesproken, terwijl in het midden Midslands (of Meslonzers) de voertaal is. Een taalkundig raadsel? Kok vermeldt de oorsprong van deze dialecten niet en ook niet hun relatie met de Friese taal, terwijl vele Friese woorden in de veldnamen in het oog springen (bei, kobbe, lon etc), maar dan doorspekt met allerlei Hollands. Volgens Wikipedia is het Midslands van Hollandse oorsprong, en te vergelijken met het stadsfries, terwijl oost en west een Friese origine kennen. Een fantastisch fenomeen dat ongetwijfeld te maken heeft met de ontstaansgeschiedenis (zie slotalinea) en mate van isolatie van oude gemeenschappen. Nog niet zo lang geleden waren er inwoners die een leven lang niet meer dan 1 of 2 keer naar de West gingen. Dat helpt lokale taalvorming op weg! Het Aasters is het meest prominent aanwezig met bijzondere veldnamen, bv. in ‘Tordunen’ dat verwijst naar een plek waar plaggen werden gestoken (Aasters tor = plag).

Dialecten Terschelling (Arjen Kok, 2007 pag 11.)

Dialecten Terschelling (Arjen Kok, 2007 pag 11.)

Fries en dialect

Enkele zeer oude, in oorsprong Friese, middeleeuwse plaatsnamen met de uitgang ‘um’ (d.w.z. heem) komen terug in veldnamen die nu nog gebruikt worden zoals Stattum, Schittrum. Verdwenen plaatsen uit de middeleeuwen zijn Allum, Hierum, Stortum, en Wolmerum. De meeste verdwenen door de zee of door ontvolking in tijden van armoe, maar de langs het duin gelegen plaatsen Stattum, en Schittrum mogelijk deels door overstuiving. Formerum, Landerum en Kinnum bestaan nog.

De verspreiding van (Friese) namen in de kustregio is soms frappant. Zo zijn, doorgaans in de polder, voor grasland voorkomende namen: fin (nat hooiland) en miede (weide), lokaal terug te vinden tot in Noord-Holland benoorden het IJ: ven, venne of made. De lange arm van de Friese taal als oude verwijzing naar een veel uitgestrekter invloedsgebied rond het jaar 750 (tot de Maasmonding), is ook in het zuidelijker duin van Noord-Holland te zien door namen als kroft (of krocht, d.w.z. veld), kluft (helling), en rijs of riezen (kruipwilg).

Mooie, deels Friese, benamingen van flora die genoemd worden in veldnamen op Terschelling zijn:

  • Beietakken voor duindoorn
  • Beike voor cranberry
  • Hopriezen voor gagel
  • Pidde: waterbies
  • Riezen of rijs, bv in Rijsplak betekent kruipwilg

En twee aan Latijn ontleende namen zijn Tiva (= poeltje, verbastering van Typha = lisdodde) en Centaurisplak: naar duizendguldenkruid (Centaurium) dat hier werd geoogst en als kruid of pruimtabak werd verkocht.

Ook de fauna (althans de vogels, andere groepen ontbreken) is in veldnamen aanwezig, uit Terschellinger dialect of het Fries. Griltjeplak (genoemd naar de strandplevier), Katuulplak (naar ransuil), Uleplak. Kobekule (meeuwen vallei), en Bonte liuwe plak (Aasters voor scholekster).

 Plaatsnamen Terschelling (ontleend aan Arjen Kok, 2007 pag.17.)

Plaatsnamen Terschelling (ontleend aan Arjen Kok, 2007 pag.17.)

Regionale accenten

Enkele lokale aanduidingen in het Terschellingse duin, die op Texel niet of in een andere vorm voorkomen zijn:

  • Plak: vallei (op Texel: vlak)
  • Pol(le): laagte, vallei
  • Kuil: laagte, vallei (schaars ook op Texel)

En andersom: Op Terschelling weinig of niet, maar op Texel en in de Kop van Noord-Holland veel: nol, bol, vlak voor resp. (laag) duin en vallei. Plak en vlak worden op het vasteland weer deels vervangen door ‘pan’ en ‘veld’ , zeker als het in cultuur is gebracht. (Zie Frits David Zeiler, 1995).

Gebruik(ers) en taal

Rita’s Duin is schildvorming

Curieus en  veelzeggend is op Terschelling een viertal verwijzingen naar veldonderzoek van enkele van de vele natuurliefhebbers en -kenners: LU plak (toen de WUR nog LU heette) en het veel oudere Studentenplak (van voor 1870), het Meesterplak, naar Meester J.C. Meyer (1798-1890) die hier onderzoek deed. En een heel recente: Rita’s Duin, vernoemd naar Rita Ketner (korstmossenonderzoek) , een geste van de Terschellingse plantenkenner Georg Visser en tevens vette knipoog naar de letters RD op betonnen plaatjes van de Rijks Driekhoeksmeting, bovenop Rita’s Duin.

Voor het duin is een aantal groepen interessant om nader te analyseren: namen die te maken hebben met maritieme geschiedenis, duinvastlegging, jacht, oorlog & militaire verdediging en tenslotte agrarisch gebruik en bebossing. We geven voorbeelden per categorie en gaan uit van de -aanvechtbare- hypothese dat naarmate er meer namen van een bepaald gebruik resteren dit gebruik lokaal van groter belang is geweest.

Maritieme namen

Overzien we de prachtige collectie namen die Kok beschrijft dan zijn er twee subgroepen van namen die ‘maritiem’ van aard zijn. Allereerst namen die verwijzen naar bakens en andere navigatiemiddelen voor vissers en/of scheepvaart. De mooiste is het Kooltjesduin (Kôltsedune): een voormalige stookplaats, een vuurboet ten noorden van West, waar tot op heden soms houtskool bloot stuift. Daarnaast treffen we van west om de noord naar oost namen als: Kaepsdune, Seinpaeldune (2x), Kaapje, Kaapsdune en op het puntje: het nog steeds bestaande baken de Noordkaap en de Noordkaapdune.

De tweede subgroep is minstens zo boeiend: verwijzingen met een maritiem-geografische achtergrond aan west- en oostpunt. Allereerst Noordsvaarder. Uiteraard wel genoemd in het boek maar niet verklaard, want te voor de hand liggend? Een bijzonder, fraaie collectie namen bevindt zich op en rond de Boschplaat, ooit een losse zandplaat die met het eiland vergroeide. Op de oude grens herinnert nu de naam ‘ Koggegronden’ aan het middeleeuwse Coggediep dat de plaat van Terschelling destijds scheidde van de Bosplaat; hierdoor voeren tot in de late middeleeuwen de schepen (deels koggen). Ook uit oude tijden stamt de naam Kamperzand (nu een deel van de Boschplaat maar ooit een synoniem) verwijzend naar het oude stadje Kampen (en mogelijk de herkomst van de naamgevende kaartentekenaar). Ook de Borndune, duincomplex ter hoogte van paal 33, verwijst naar een laatmiddeleeuwse situatie toen het Friese riviertje de Borne via de Middelzee afwaterde. Oude relaties met de wal liggen na eeuwen nog verankert in de duintaal. Dan de Boschplaat zelf: het woord ‘plaat’ is helder over haar oorsprong: de zee. Dat de Boschplaat vroeger bebost zou zijn is een misverstand. ‘Bos’ is ook een oude benaming voor ‘verhoging in het landschap’ .

Duinvastlegging

Met behulp van takkenschermen gemaakte stuifdijken heten op Terschelling ‘rug’ en ’scherm’, soms met de naam van een voorman of opzichter voor stuifdijk. De bekendste en langste is de tussen 1931 en 1937 aangelegde Derk Hoekstra Stuifdijk, ook wel de De Scherm genoemd, die de Boschplaat met Terschelling verbond, bijna 9 km lang. Het was de bedoeling om de kwelder om te vormen tot cultuurland. Een poging die is verijdeld door landelijke natuurbeschermers als Victor Westhoff en Hans Gorter. Dat scheelt de samenleving een kostbaar ‘ontpolderingsproces’ want als er ergens weer natuurontwikkeling (jaren 90-nu) had mogen plaatsvinden dan was het wel hier. Het was en is een van de meest waardevolle natuurgebieden van Nederland, maar draagt die kroon in relatieve stilte. De met stuifdijken omringde Kroonpolders in het oosten zijn vernoemd naar Rijkswaterstaatsman Symen Kroon (ook op Vlieland), nu zijn ze geheel natuurgebieden. In dezelfde categorie valt Cupido’s polder bij paal 27 (naar Cor Cupido).

Een zeer exacte veldnaam en qua datering veelzeggend in Kok’s boek is Het Dijkje (1911-1996). Het ligt in het Groene strand ten noorden van West. In 1911 aangelegd voor agrarische doeleinden om het zeewater te keren. In 1996 weggegraven om bij springvloed weer zout water in de natuur te laten komen.

Jachtnamen

Ook op Terschelling werd gejaagd, voor broodwinning en plezier. Zo komen we namen tegen als Sypie’s plak (naar jager Sijbrand Stobbe 1927-1991) en een Fazantenwei zal ongetwijfeld met het telen of uitzetten van deze dieren te maken hebben. Twee duinnamen (Kooibosjes en Ouwe kooisdune) verwijzen naar de verdwenen eendenkooien in het duin (de meeste lagen in kwelder en polder).

Oorlogsnamen, militaire kustverdediging

Twee namen resteren uit begin 20e eeuw, rond Eerste Wereldoorlog. Het Fort en het Soldatenpad. In vergelijking tot Texel zijn er relatief veel veldnamen uit de Tweede Wereldoorlog op de hedendaagse kaart beland: Punthoofd (grootste bunker op de hoogste top bij Formerum aan zee), 3HM (bunkerstelling), 4H, 10H (Duitse observatiepost), De Tiger (bunkerstelling), het Engelse kerkhof (aangelegd door Inselkommandant Klett), Wasserman (ook op Schiermonnikoog), de Schietbaan, Soade plakje (4 wallen met zoden tot 2 m hoog nu nog zichtbaar waarvandaan op schietschijf werd geschoten) Ostbatterij en Bunkerdune (2x). Een goede verklaring voor de hogere frequentie van ‘oorlogsnamen’ op Terschelling in vergelijking tot Texel is er niet. Op Texel is zeer hard gevochten in de nadagen van de oorlog (opstand der Georgiërs), dus zou je er eerder meer dan minder namen verwachten. Of wilde men er snel zand over?

Agrarisch gebruik en bebossing

Op het grensvlak van jacht en agrarisch gebruik treffen we de veldnaam Knienepark: tot 1931(!) in gebruik geweest voor het fokken van konijnen. Konijnenparken (of konijnenwarandes) waren vanaf de middeleeuwen bekend maar dit is mogelijk een van de weinige die de 20e eeuw haalde.

Vergeleken bij het volledig (en soms in grote kavels) verpachte duin van Texel treffen we relatief weinig veldnamen die naar boeren of agrarische activiteit in het duin verwijzen. Van het Waterplak beschrijft Kok dat het in 1919 -1920 in cultuur gebracht en bemest is met slakkenmeel, kalizout en chilisalpeter. Klare agrarische namen zijn een kort rijtje: Schuur van van Leunen (bij hooilandje in duin), Foppeplak, mogelijk vernoemd naar pachter Foppe Smitz (1773-1858) , Muzeplak naar de ontginners familie Muyskes, Middelkamer (bouwland van boeren uit West), Geitenwei en Jauk syn Lôn (ontgonnen door Jauk Siebsen). In het Wachthuusplak stond een schuur waar boeren konden schuilen die op Groede (buitendijkse kwelder) jongvee gingen weiden.

De verklaring voor het geringe aantal veldnamen die met agrarisch gebruik samenhangen (en de behoefte om er een persoonsnaam aan te verbinden) is dat tot 1900 het recht van Oerol (overal op de kwelders en in de duinen mocht het vee grazen) gold. Toen Oerol werd afgeschaft mochten de boeren duinveldjes ontginnen, als compensatie wat weer nieuwe( maar vrij recente) namen tot gevolg had.

 Vindplaatsen cranberries Terschelling (Arjen Kok, 2007, pag 47.)

Vindplaatsen cranberries Terschelling (Arjen Kok, 2007, pag 47.)

Maar er is een heel ander type agrarisch gebruik springt er op Terschelling juist weer uit: Cranberrynamen. Hier ooit gevonden in de 19e eeuw en al beschreven door Holkema, 1870. Toen men doorkreeg dat er geld mee te verdienen was (ook in de vorm van pacht voor het Staatsbos) vulde het valleienlandschap zich met teelten en verwijzingen naar de rode heidebes.

Grote veenbes of cranberry: bloem en bes

Het is een bonte parade van namen. Roverskule (plek waar cranberries werden geroofd), Tonskule (waar een ton cranberries te oogsten was), Strafkamp (niet leuk om hier cranberries te oogsten), Bessenschuur, Kasperplak (hier werd de familie Kasper betrapt op illegaal oogsten van cranberries). Aan het agrarische gebruik van cranberryteelt en bebossing wijdt Arjen Kok aparte paragraven. Zo is er een fraai overzicht van cranberrypachters sinds 1886. Helaas blijft onvermeld wat Staatsbos er voor beurde en wat het nu nog opbrengt. De economie dicteert ook hier (vaak) de taal.

Bebossing, vanaf begin 20e eeuw, is ook in het taallandschap terug te vinden met o.a. de Longway (naar een liedje uit de jaren ’20; de lange, voor bosaanleg noodzakelijke weg), BB-bosje (naar namen bosaanplanters Breed en Beer), het TEM-pad (bij bosje waar hout werd gehakt voor Terschellinger Energie Maatschappij) en Kwekerij (voor de jonge boompjes die later het duin in gingen). Opvallend is dat veel bosschages niet naar bebossing of een boomsoort zijn genoemd. Met enkele uitzonderingen natuurlijk: Apebosje (grap) en Boomkes Lôn (waar elzen werden geplant). Donkere bos en Montanenkop (naar de bergden, Pinus montana).

Tot slot

De plaatsnaam Terschelling is zelf afgeleid van Schylge (of in het Fries Skylge) d.w.z. een zandplaat, (Schelling) die in de middeleeuwen verheelde met een middeleeuws waddeneiland: het al in 8e eeuw genoemde Wexalia, ook Wuxalia of Wecsile (dat samenvalt met het oostelijke deel van het huidige waddeneiland (behalve de later weer aangeheelde Boschplaat). Wellicht komen hier de oudste bewoners vandaan en is dit ook de bron van het (Friese) dialect het Aasters? Kortom: een heerlijk boek voor duin- en taalliefhebbers.

Arjen Kok (2007) Aastermiede & Wachthuusplak – Veldnamen op Terschelling in duin en polder.
ISBN 9789023242949, 204 pag
Te verkrijgen o.a. via boekhandels op het eiland: Funke in West Terschelling en Rosenberg te Midsland

scan cover arjen kok

Ook op deze site over Terschelling o.a.:
Vergeten meesters van Terschelling
Over zaadverspreiding van cranberries in zeer natte winters; de jutter van 1845 ontmaskerd?

Rolf Roos

  • Met dank aan Frans Beekman, Annelies Breen, Geert Faasse, Nico Lievaart, Maaike, Lenie en Kommer Tanis (jr. jr.) en Jan & Corrie van Splunter .
  • 18 oktober 2025,  updates 14 maart, 24 oktober en 2 november 2026. 
  • Aanvullingen altijd welkom.

“Het komt namelijk in de zomer nogal eens voor dat er mensen zijn die zeggen bij hun vee te komen kijken en dat dan later blijkt dat ze er niet eens vee hebben. Er zit hier ergens iemand die ze zo wijs maakt. ” (Opzichter Jan Vlietland, 1966)

De analyse van historisch gebruik zoals beweiding is onmisbaar om de huidige situatie van een natuurgebied te begrijpen. Interessant in dit licht is een tamelijk onnozele passage uit de ‘PAS Gebiedsanalyse Duinen Goeree & Kwade Hoek 2017’ (rijksoverheid, hier online te vinden): “De jonge delen van Duinen Goeree & Kwade Hoek (de jonge duinenrij en de Kwade Hoek) zijn dermate jong dat deze geen historisch gebruik hebben.”   In richtinggevende documenten hoort men de plank niet mis te slaan. Hieronder, ter aanvulling, een historisch-ecologische analyse van een oud gebruik. Kent u meer bronnen? Laat het ons weten.

Rond 1900 stond er, behalve in de polder, ook vee in bijna elk duin- of gors van het voormalige eiland Goeree. Ook Cees Sipkes maakt in 1928 gewag van ‘veel veeteelt in de duinen’.  Het buitendijkse land was vanouds bezit van het waterschap of de staat, maar het werd uitgebaat (verpacht) of, later, in beheer gegeven aan terreinbeheerders. Op het gors stonden melkkoeien, jongvee en af en toe een stier. Ook paarden, die je in de avondzon vanaf het duin kon zien rondrennen. Het vee was van aanwonenden (tot ca 1950 had bijna iedereen in de duinrand wel een koe of varken), kleine veeboeren langs het duin of uit de polder. Soms kwamen er over water aangevoerde dieren voor zomerbeweiding. Uit bovenstaand citaat blijkt dat de boswachter in 1966 niet helemaal scherp had wie wel en niet boer was op het gors, en dat lag, zoals zal blijken, niet aan hem.

Want hoe ging dat met de beweiding op de Kwade Hoek, wie waren er eigenaren en pachters, wie waren er onderpachters? We focussen ons op de periode 1945-1975 en een conflict dat toen speelde, maar vermelden eerst de oudere gegevens. We onderzoeken oude teksten, kaarten en foto’s en spreken direct betrokkenen. Dat zijn o.a. bewoners van de Oostdijkseweg: Jan van Splunter (geb. 1940) en Annelies Breen (1942), die  de jaren 50 – 70 actief hebben meegemaakt. Ook komen we meer te weten over de eerste boer op het gors na de oorlog, Kommer Tanis (bijgenaamd Kommer de Brommer sr.), via Maaike, de vrouw van boer Kommer de Brommer jr. Ook hàar zoon Kommer (jr. jr., veehouder) en dochter Lenie (van de bloemenwinkel de Korenbloem uit Goedereede) maken ons verder wegwijs. We putten verder uit schriftelijke bronnen, o.a. uit het Beheersplan 1971 (zie hiervoor ook het inleidend artikel op deze site) en gebruiken divers kaartmateriaal. Diverse koeienwachters passeren de revue en ook heibel over de pacht en de aantallen stuks vee waar zelfs de directeur van Natuurmonumenten zich nog mee bemoeit. Vreemdste bijvangst bij al dit speurwerk: een door koeien uitgelopen stuifgat in de zeereep werd een ook nu nog zichtbaar ‘koeiengat’. En we vonden in het gors een oude (vooroorlogse) veedrenkput terug, en wel een zeer grote met opgeworpen wallen rondom. Nodig als zoet water voor het rondzwervende vee? Daarover meer in een apart artikel.

Uitzicht op de gorzen en strandweide rond 1965. Links boven kleine stipjes: koeien.

Wat weten we van voor de oorlog?

Uit 1851 zijn veilingstukken bekend waarin een onderhoudsplicht van de zeereep wordt vermeld plus een verbod op beweiding ca 70 meter (100 ellen) “van den buitenrand der zeeduinen” en “nimmer paarden of eenig vee”. Of er echt al vee liep is niet bekend  Waarschijnlijk wel in de duinen, maar niet op strand of het smalle gors van die tijd.

Uit het einde van de 19e eeuw (Wentholt, 1912) weten we dat het gors na 1879 tussen de toenmalige strekdammen ontstond en begroeid was. Het heette toen nog niet ‘Kwade Hoek’. Anno 1912 verpachtte het Rijk, de eigenaar, het stuk gors tussen Havenhoofd (paal 4) en de huidige opgang van de Kwade Hoek (paal 8) voor fl. 200 per jaar, voor beweiding. Zie verder ons artikel over het ontstaan van de Kwade Hoek als natuurgebied.

We hebben tot nu toe weinig andere bronnen over beweiding tot 1945. Zeker is dat er toen wel koeien liepen, zo meldt Cees Sipkes in ongepubliceerd manuscript, 1928: veel veeteelt in de duinen en  Kees Hana toen hij in 1938 op de fiets richting Kwade Hoek reed:

Topografische kaart met landschap Kwade Hoek ca 1935 toen Kees Hana het bezocht: alleen gors (groen strand) en geen duinen. Klik op kaart voor uitvergroting.

“Het landschap van de buitenste duinrichels doet opvallend sterk denken aan de Muy op Texel, alleen het groote meer ontbreekt hier. Als je niet zoo duidelijk den Voornschen wal aan de overzijde van het Goereesche Gat zag, zou je kunnen denken op Noordvaarder, Vliehors of Onrust verzeild geraakt te zijn. Wat een strandvlakte! Even naar zee loopen is een heele wandeling. Maar wat is dat daar nu in de verte? Een kudde schapen? Het lijkt wel zoo, doch wanneer de dieren wat dichterbij komen, zien we ineens, dat het allemaal koeien zijn, die hier grazen op het breede, begroeide strand; een jongen houdt de kudde zoo’n beetje bij elkaar.”

Opvallend is dat Hana alleen spreekt van een ‘breed’ en ‘begroeid’ strand en niet van duinen.

Prof. Th. Weevers, kenner van de duinnatuur van Goeree, maakt in een publicatie uit 1940 gewag van ‘sterke beweiding’, maar specificeert dit helaas niet.

“In de laatste jaren beginnen deze plassen vol te stuiven en zijn ’s zomers bijna droog, de vegetatie begint daardoor sterk te veranderen, iets waaraan ook de sterke beweiding door koeien schuldig is”.

Uit de oorlogsjaren zelf  weten we tenslotte via een verslag van boswachter Arie Blokland dat er toen geen vee op het gors was, er geen mensen mochten komen en de vogels het gebied meer in bezit namen.

Koeienwachters

Net ontdekt in streekarchief: koeienwachter en vee aan Groenedijk bij Ouddorp, 1959 van fotograaf Gert van Eck

Voor de oorlog waren koeienwachters (kinderen, maar ook volwassenen) op Goeree een bekend fenomeen. Zie ook de waarneming van Kees Hana, 1938, een jongen hield de koeien bij elkaar. Kinderarbeid was nog gewoon, en mocht je niet te slim zijn uitgevallen of gewoon pech hebben dan was het bewaken van de koeien ook voor een ouder iemand een aardig baantje, zij het met een minimale verdienste. Zie de foto gemaakt in de nabijgelegen Oostduinen. Het beweidingsgebied kan zeker over de toen nog lage zeereep doorgelopen hebben naar de destijds kleinere Kwade Hoek richting Havenhoofd, maar van voor de oorlog hebben we daar geen beelden van. In grote delen van de  duinen vindt stopzetting van de beweiding in de vijftiger en zestiger jaren plaats, behalve in de Westduinen, de Vuurtorenvallei en de Kwade Hoek. De Oost-en Middelduinen zullen mede daardoor verruigen; thans zijn  ze weer beweid.

Ook in  de oorlog waren er veehouders op de Kwade Hoek. De vader van Kommer Tanis (‘de kluve’) uit Havenhoofd die in de oorlog op de Kwade Hoek kwam, vertelde aan zijn zoon Kommer  dat de vee- of paardenhouders daar voor de Duitsers plaggen moesten steken om de bunkers mee af te dekken, 1943  of 1944. “Die boeren hadden daar weinig zin in en deden een wedstrijdje gedaan wie het minste plaggen tegelijk op de kar kon laden. Toen een boer  nog maar een enkele plag meenam toen was het hommeles met de Duitsers. ” (interview met Kommer Tanis dd. 16 januari 2026).

Naoorlogse bronnen

Een archiefstuk uit 1947 uit het Stadsarchief van Amsterdam schept helderheid over de pachtsommen en toegekende betekenis van het gors van de Kwade Hoek.  Vogelkenner van der Kloot, (bestuurslid Stichting Natuurmonument de Beer die zich decennia over o.a. de Kwade Hoek ontfermde), achtte in een advies aan zijn bestuur de botanische waarden laag ’ten gevolge van de intensieve beweiding’, wellicht had hij Weevers, 1940, slecht gelezen want Weevers meldt vele bijzondere planten. Elders schrijft van de Kloot dat deze pachtsom ‘zeer laag’ is en men wellicht het oostelijk deel alleen hoefde te verpachten (en de rest tot ‘Natuurmonument’ bestempelen d.w.z. zonder beweiding. Dit is later (jaren ’70?) ook gebeurd.

Uit: Van de Kloot, 1947. Overzicht van de eigendoms- en beheersverhoudingen in het duingebied van het eiland Goeree. SAA 999-2639

Een tweede passage schetst de scheve verdeling van lusten en lasten van de na de oorlog ook door koeien begraasde particuliere duinen in bezit bij de familie (Jacob) Breen. Ze deden en faciliteerden alles wat maar een beetje geld opbracht: beweiding, jacht, kamperen en zandafgraven.

We lezen verder in  een verslag uit 1957 van de NJN (Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie) dat er ‘wilde paarden’ spartelden in de meertjes die waren ontstaan. Hoe wild was deze noordwestelijke uithoek van Goeree? Of werd het gors zelfs gecultiveerd en behekt voordat vanaf ca 1975 het natuurbeheer de boventoon ging voeren bij de nieuwe beheerder, Natuurmonumenten? Uit 1961 hebben we de beschikking over een doorwrocht verhaal van Westhoff e.a.. We citeren wat hij over beweiding zegt, duidelijk met een opvallend positieve toon, geheel anders dan bij Weevers voor de oorlog en van der Kloot in 1947 (pag.56):

Beweiding Kwade Hoek rond 1965; het vee is van Kommer de Brommer sr. en jr. en werd gemolken nabij ‘Haveneind’ (Havenhoofd). We kijken noordwaarts richting lage duintjes die het gors van de zee afschermen. Een niet herkenbare figuur, mogelijk Kommer de Brommer jr., lijkt het vee oostwaarts richting melkplek bij Haveneind te drijven.

“De Kwade Hoek, aan de noordkust van Goeree langs het Haringvliet gelegen, behoort tot het terreintype dat men wel aanduidt als “groene stranden”. (..) Evenwijdig aan de kust strekken zich een aantal lage, smalle, onderbroken duinrichels uit, waartussen min of meer vochtige, langgerekte duinvalleien liggen, die op onregelmatige tijden nog door de vloed worden bereikt. Aan de landzijde wordt dit geheel tenslotte afgesloten door een hoger oprijzende duinenrij, die als zeewering fungeert. Het gebied wordt in uiteenlopende intensiteit matig tot licht door vee beweid. Vermoedelijk is dit in zoverre een stabiliserende factor, dat het vee, door de vegetatie en het oppervlak der lage duintjes te storen, deze verhindert verder op te groeien, zodat de valleien niet van de zee worden afgesloten. Uit het oogpunt van het voortbestaan van de botanische betekenis van het gebied is dit een positieve invloed.”

Bakker et al melden in hun duinvalleien-rapport uit 1979:

“In 1967 adviseerde het Biologisch Station “Weevers Duin” zelfs een uitbreiding van de beweiding: “In het gebied van de Kwade Hoek vindt beweiding plaats met jongvee; (tot 1967 melkvee op het schor) ± 100 stuks. Niet in het hele gebied (v.n.l. in het oostelijk deel). Voorgesteld wordt een iets groter aantal te laten grazen in het gehele terrein”.

“Momenteel (red.: 1979) wordt het oostelijk deel (Groene Strand) beweid met ongeveer 50 stuks melkvee, gedurende het gehele seizoen op één zelfde gedeelte, binnen afrastering. Vroeger schaarde men het vee op een klein deel in, men liet dit “afgrazen” en verplaatste het vee vervolgens naar een ander terreingedeelte.”

Kaartbeelden

De topografische kaart van vlak na de oorlog toont een landschap, ogenschijnlijk zonder hekken. Gors, duin en dijk gingen in elkaar over. Let op enkele details, waarvan we sommige zullen bespreken: het kleine uitsteeksel van het duin richting zee, het ‘slurfje’ tussen een paal 7 en 8 en de rechte slootjes in twee kreken op het gors. Strekdammen uit ca 1830 zijn niet meer aangegeven, maar waren toen nog wel voor de weinige recreanten, stropers en de boswachter zichtbaar. Vlakbij de ‘lantaarn’ (’t Lichie van Moosje’) is met een rood puntje de rond 1978 onder de nieuwe zeereep verdwenen duinboerderij van Moosje Hoek te vinden met een klein door elzen omzoomd huiskaveltje, naast de ongetwijfeld toen zeer bloemrijke graasgronden van het Plaatje (met daarin nog dijkputten uit ca 1715). Het Plaatje is nu deels parkeerplaats. Bos was afwezig.  Vrijwel de hele Bokkepolder bestond uit grasland (met weidevogels en orchideeën) en akkerland.

Topografie van de Kwade Hoek rond 1950: zeereep, ’t Plaatje (tussen paal 7 en 8) en de Bokkepolder.

Jan van  Splunter

Jan van Splunter, voorjaar 2025. Let op de voorgrond: foto van jongvee aan de duinrand.

Jan van Splunter, jager, woont al levenslang op het buurtschap Oostdijk, aan de Oostdijkse weg nabij de opgang naar de Kwade Hoek. Hij maakt ons verder wegwijs. Hij is via familie verweven met de Oostdijkse weg en de Nieuwendijk en kent het landschap en al haar bewoners van net na de oorlog. Vroeger waren er duintjes bij en op de Helmdijk, die volgens Jan zijn afgegraven in 1953 (en eerder al in de oorlog, red.). Alles was destijds open; vee liep over dijken, duinen en gors (groene strand) en er waren nauwelijks bomen. Er liepen koeien van lokale bewoners en veehouders, maar ook kwamen er per boot koeien van elders (Putten, Dordrecht). In die tijd net na de oorlog waren er koeienwachters. Jan van Splunter: “Maar er verdronk wel eens een koe, zeiden ze, en die werd dan achter een bunker van de Stellingweg geslacht en verkocht.”

Op nr. 8 langs diezelfde Nieuwendijk woonde rond 1950 Leun Temmink, waarvan het verhaal de ronde doet dat hij de dag begon met een cognacje (vieux) met een rauw ei. Hij had 3-4 koeien en was ook koeienwacht in het duin tot aan Havenhoofd. Zijn vrouw heette Lammetje (Lammechien). Leun plaagde Lammetje met de oneliner: “als je niet ….doet dan breng ik je naar de markt”. Annelies Breen herinnert zich hoe ze met een akertje (kleine melkbus voor ca 5 liter) hier als kind melk ging halen (ca 1955).

Op Nieuwendijk 12 woonde een oom van Jan, Arend van Splunter. Volgens Jan had hij al voor de oorlog 5-6 koeien terwijl zijn oom Jaap van Splunter, boerenknecht geen vee had en in het buurhuisje op nr. 14 woonde.

Uit die tijd kennen een foto van het kaal gevreten gors met slechts een enkele koe, van de hand van Kees Hana (1963)

Uit het verhaal van Jan van Splunter komt een beeld naar voren van een open landschap waar een ieder naast een hoekje eigen grond ook dijk, duin en gors benutte en diverse personen koeienwachter waren of een paar koeien hadden, steeds met een schamel inkomen. Het gors heette in de volksmond “het weiland”, aldus Kommer Hoek uit Ouddorp. Bij boswachter Jan Vlietland heet het rond 1970 ‘de grasvlakte’ of het ‘grasland’.

De eigendommen en pacht van Jacob Breen

Luchtfoto 1943. Na de oorlog was het landschap open en vrijwel boomloos. De Kwade Hoek was een smalle aangroeikust: een groen strand met slechts een enkele, onderbroken, duinenrij. De 19e-eeuwse strekdammen zijn hier al niet meer zichtbaar.

Kommer de Brommer sr en jr. ca 1955

Annelies Breen woont met haar man sinds 1988 langs de Oostdijkse weg maar komt vanaf haar tiende, 1952, veel in het gebied omdat haar vader Jaap (Jacob) Breen (1905-1983) hier 40 hectare duin en duinrand bezat, die hij weer had geërfd van zijn vader, ook een Jacob (1865-1928). Het was familiebezit geworden bij een veiling van rijksgronden in 1851. Overigens inclusief een verbod op beweiding door paarden of vee 70 meter vanaf de buitenrand der zeeduinen. Maar of dit ooit is gecontroleerd? Jacob Breen bezat 40 hectare duin: o.a. bijna de hele zeereep tot aan Havenhoofd, die grotendeels werd onteigend toen de zeereep bij de Deltawerken moest worden verhoogd. Bovendien pachtte Jacob, in aanvulling op zijn duinbezit van 40 hectare, na de oorlog het gors dat hij weer onderverhuurde aan veehouders, waaronder Kommer de Brommer sr. en jr.

Zeereep bij Kwade Hoek volgens hoogtekaart; klik op de kaart voor uitvergroting dan worden in het gors diverse sloten zichtbaar.

Jacob Breen graaf een afwateringsgreppel op het gors, ca 1965

Over haar vader, Jacob, vertelt Annelies dat hij de naoorlogse beplanting van o.a. de Stellingweg op zich nam. Hij liet zich daarbij adviseren door Cees Sipkes uit Oostvoorne die diverse exoten aanvoerde. De Stellingweg en het duin van de zeereep waren ook zijn bezit (zie ook artikel elders op deze site). Jacob heeft volgens Annelies ook eigenhandig sloten gegraven op het gors om de afwatering te verbeteren waardoor het beter begaanbaar was voor koeien (zie de slootjes op de topografische kaart hierboven en bijgaand detail van de hoogtekaart 2025 met diverse slootjes en rechte kreken). Graafwerk van meer dan een halve eeuw geleden blijft lang zichtbaar.

Melken met de hand rond 1955 op het gors bij Haveneind. Linksachter Kommer Tanis sr.

Volgens Lenie Tanis is haar grootvader Kommer Tanis (Kommer de Brommer sr.) begonnen met vee dat er vlak na de oorlog rondliep en dat hij via Jacob Breen en een Dordrechtse veeboer voor een zacht prijsje kon overnemen. “Hij wilde helemaal geen boer worden, maar startte met 20 drachtige koeien en werd vervolgens levenslang boer, na 1975 op Breengronden aan de binnenduinrand.” Kommer jr. volgde hem op (maar na ca 1973 niet meer op het gors) en zijn zoon Kommer jr. jr. is tot op heden veehouder.

Annelies vertelt weer een ander verhaal door, van haar vader, namelijk dat rond 1947 Kommer de Brommer sr. vee weidde op het gors van de Kwade Hoek en naar haar vader Jacob riep: “Het duin bij ’t Plaatje gaat er aan”. Omdat de koeien een vaste looproute hadden van het gors naar de (melk)stal (destijds hier maar later ter hoogte van Havenhoofd) was er een pad geërodeerd en een stuifgat in de duinen ontstaan: het ‘koeiengat’. Het bevond zich tussen het lichtopstand (de lantaarn) ’t Lichie van Moosje en Huize De Bult. Het bijzondere is dat de plek op de luchtfoto 1943 en op de topografische kaart 1950 goed te zien is als een ‘slurfje’. En ook ann0 2025 zit hier nog een uitstulping. Omdat het duin op Goeree oost-west is georiënteerd kan in een periode met veel zuidenwind bij een stuifgat zo’n vorm zijn ontstaan. Annelies Breen vertelt dat Jacob Breen vele jaren helm heeft geplant om het duin te behouden, zeker van 1947 tot 1972, 25 jaar lang. Dit was overigens een verplichting vanuit het waterschap.

Dat brengt ons naar februari 1953, de ramp waarbij de zeereep het hield maar delen van Goeree (ook de Bokkepolder) ‘achterom’ onder liepen via dijkdoorbraken, waarbij veel vee verdronk. Daarna wilde de overheid het duin en zeker de zeereep weer in eigen hand hebben. Eind jaren 60 volgde gedeeltelijke onteigening en daarna de kunstmatige ophoging van de zeereep, zie ook onderstaande luchtfoto met de start van de aanleg van de nieuwe zeereep ter hoogte van de huizen van Haveneind. Op een luchtfoto uit 1970 met daarop de eerste sporen van duinverzwaring bij Havenhoofd, en enkele bomkraters en vele slootjes (ter ontwatering van het gors).

Gedonder rond de verpachting 1965 -1971 1970 door de ogen van Jan Vlietland

Volgens boswachter/opzichter Jan Vlietland in 1965 doen koeien in de Parnassiavallei (ook bekend als Parnassiaslenk) het gebied daar geen goed:

” Mijn inziens is het echter wel nodig om er een wijziging in aan te brengen voor wat betreft de Parnassiavallei. Het lijkt me voor de groei van de Parnassia niet bevorderlijk wanneer die vallei voor de bloei wordt beweidt. Door de drassige bodem worden dan veel planten in de grond getrapt. Ook na de bloei is dat wel zo, maar dan is in ieder geval het zaad eraf. Ik geloof dat maaien toch de beste oplossing zal blijken te zijn. Laat ook de heer Beeftink daar zijn mening eens over geven.” (Brief van Jan Vlietland aan de Voogd, 21 november 1966)

Kattendoorn op een schor.

Moeraspaardenbloem

Deze discussie zal later in de zeventiger jaren leiden tot een oostelijk (beweid) en westelijk (onbeweid) deel, een situatie die we tot op heden (2025) aantreffen. Bovendien is melkvee geheel verdwenen en het aantal stuks jongvee tegenwoordig te laag om zeekweek en verruiging geheel terug te dringen. De vroeger beschreven ‘grasvlakte’ vol gele rolklavers en roze kattendoorns (een typische soort die het bij veel beweiding goed uithoudt, want stekelig) is vervangen door een landschapsbeeld van lage duindoornduintjes en brakke moerasplanten (een zeer zeldzame levensgemeenschap) en in de laagtes veel ‘echte’ zoutplanten met daartussen plekken die kort begraasd worden, soms wat zoeter zijn met ook veel bijzondere soorten, waaronder, sinds 2025, moeraspaardenbloem. Zie artikel op deze site.

Maar terug naar 1965 en de aansturing van de beweiding. Ook daarover heeft Jan Vlietland in de richting van zijn bestuur een noot te kraken want hij blijkt onvoldoende zicht te hebben wie er vee inschaart en wil geen koeien meer buiten rasters waardoor ze in het water terecht komen:

“Zoals ik reeds zei zou het ook goed zijn op de een of andere manier te voorkomen dat, zoals dat woensdag het geval was, dieren in het water komen, dus dat er na 1 november geen vee meer aanwezig is. Ook zou ik graag in het vervolg willen weten van wie er niet op de Kwade Hoek loopt. Het komt namelijk in de zomer nogal eens voor dat er mensen zijn die zeggen bij hun vee te komen kijken en dat dan later blijkt dat ze er niet eens vee hebben. Er zit hier ergens iemand die ze zo wijs maakt. Het beroerde is namelijk dat zo’n bezoek zich meestal uitstrekt tot de broedkolonies, wat natuurlijk voor de grote stern niet goed is. Het zou wel goed zijn als ik dan op de inscharingsdag daarbij aanwezig was, om ook de mensen persoonlijk te zien. “(Brief van Jan Vlietland aan de Voogd, 21 november 1966)

Ook uit maandverslagen 1971 (zie fragment mei) van Jan Vlietland blijkt dat de verhouding Kommer Tanis jr niet zonder zorgen is. Zo gaf Jan Vlietland geen toestemming voor het strooien van kunstmest. Maar of dat nooit gebeurd is valt niet te achterhalen. In juni maakt Jan Vlietland zich geen zorgen meer over de grasgroei voor het vee; zie fragment juni.  In augustus rapporteert hij dat er sprake is van overbeweiding en schrijft in oktober over tijdig weghalen van het vee door de boer (Tanis)  als de waterstanden in het najaar weer toenemen.

Jacob Breen en de pacht

Jacob Breen, eigenaar van de duinrand, was sinds de oorlog hoofdpachter van het gors en we komen hem dan ook tegen in het Beheersplan van Stichting de Beer over de Kwade Hoek uit 1971:

“Een deel van bet Groene Strand is verpacht aan de heer J. Breen te Goedereede. Deze heeft weer onderverpacht aan een melkveehouder te Goedereede. Deze schaart in. Het aantal stuks melkvee is vastgesteld door bet Bestuur van de Stichting in overleg met een natuurwetenschappelijke adviescommissie en de pachter in verband met de botanische waarde van bet Groene strand. (…) De onderpachter beweidt volgens advies van een natuurwetenschappelijke adviescommissie. De beweiding vindt plaats in twee fasen. Het oostelijke deel eerst, na half juli het westelijke deel.

In de richting van de zee is het Groene Strand afgesloten door een puntdraadheining. De plaats hiervan kan wisselen. Overleg hierover vindt plaats via de natuurwetenschappelijk medewerker. Het melken van het vee gebeurt aan het eind van de toegangsweg naar het Groene Strand. Normaliter wordt het Groene Strand alleen betreden door de (geregistreerde) boeren tijdens het melken en bij eventueel bezoek van de veearts tijdens het inscharen of bij andere incidentele gebeurtenissen. Bij het inscharen is de opzichter aanwezig. Het hek dat toegang geeft tot de weg naar het Groene Strand is gesloten. Een slot is niet mogelijk en onpraktisch. De boeren moeten zorg dragen voor het sluiten na toegang of vertrek.”

Vee en melkmachine nabij Haveneind, ca 1973 met op horizon de net nieuwe Haringvlietsluizen.

Tot zover de regelgeving. De praktijk moet weerbarstiger zijn geweest. In de verhalen van Maaike, Lenie en Kommer Tanis (jr. jr.) komt deels een ander verhaal naar voren. “Er werd niet gemolken bij ‘Het Zwarte Hek” (thans een ijzeren hek dat de huidige pachter Grinwis gebruikt) maar helemaal achteraan bij het Haveneind (zie foto). Eerst met de hand, later stond daar een melkmachine.” Onderhoud van de heiningen was voor de boer. De foto’s vertellen een eigen verhaal.

In deze jaren verdwijnt Stichting de Beer geleidelijk uit het zicht en wordt de directeur van Natuurmonumenten, Hessels, penvoerder, soms ook op briefpapier van de Stichting. Er is gedoe over aantallen dieren en beweidingsschema’s en het is bepaald onhandig dat er niet één enkele pachter is (J. Breen) maar verschillende onderpachters. Er lopen koeien en soms paarden van diverse boeren, genoemd worden ‘de heer Tanis’ en ‘de heer Grinwis’. In de archieven van Natuurmonumenten bij het Amsterdams Stadsarchief lezen we de brieven die tenslotte aansturen op de beëindiging van de pacht aan Jacob Breen.

Te zout, minder gras?

Eind jaren 60 was productie op gors zo hoog dat er werd gehooid. Op de trekker zitten Kommer Tanis (Kommer de Brommer jr.) en zoon Kommer; jongetje met wit overhemd: onbekend.

Uit een brief van Hessels aan ’s Rijks Domeinen (eigenaar van het gors) van 16 augustus 1974 weten we dat Jacob Breen op 16 november 1973 een brief kreeg van Stichting de Beer, waarin wordt gesteld dat het ‘weidegebied’, zoals het gors toen werd genoemd, door afsluiting van het Haringvliet ‘regelmatiger door de zee overspoeld’ is en er langer plassen blijven staan; het zoutgehalte van het grondwater is sterk gestegen.

“Een en ander heeft in ieder geval een duidelijke vermindering van de grasgroei ten gevolge gehad en onze verwachting is dat in de komende jaren de grasgroei nog verder zal afnemen. Zoals u zult begrijpen komt hierdoor minder gras voor het te weiden vee beschikbaar, zodat in de komende jaren minder stuks vee hier hun kostje kunnen ophalen.” Zie fragment uit archiefstuk 999-2634 SAA)

Door Jacob Breen wordt een regeling getroffen met Kommer de Brommer jr zodat bij binnendijks verder kon.

Op 24 juli 1974 (SAA 999-2634, zie fragment) schrijft Hessels weer een brief aan Breen met behalve een analyse een duidelijke aanzegging: na “te veel dieren” en misstanden wil hij via de Grondkamer van hoofdpachter Breen af. Op 16 aug 1974 verstuurt  Hessels aan Domeinen, de grondeigenaar,  met een analyse van de verminderde grasgroei en uitbrekend vee door meer overstroming na afsluiting van de Haringvliet. Hessels doet het verzoek aan de grondkamer tot beëindiging van het oude contract met Breen om later een nieuwe overeenkomst te sluiten met Grinwis (tot op heden de pachter, niet meer met melkvee maar alleen met jongvee). De resten van de melkinstallatie zijn nog te vinden bij opgang ‘Het Zwarte hek’. Hier staat tegenwoordig in de zomer een grote kuip met schoon leidingwater voor de pinken die in de zomer het gors begrazen.

Een handgeschreven brief van de directeur

Van een paar maanden later is er nog een document op briefpapier van Stichting de Beer (penvoerder Hessels) aan J. Breen (d.d. 9 sept 1974). In het  handgeschreven stuk gaat het over een minimum van 30 G.V.E. (red.: grootvee-eenheden – hier  wordt waarschijnlijk bedoeld: maximum) in het ‘weidegebied’ d.w.z. 100 pinken of, veel beter i.v.m. broedvogels, 20 melkkoeien. Ook wordt gesteld dat vijf paarden te veel is, drie is beter. Bovendien: alleen beweiding tussen 15 mei tot 15 oktober. Verwezen wordt naar vaste vakken en geen begrazing van een westelijk deel met o.a. ‘Parnassiavallei’ , dat tot op heden deels wordt gemaaid om het open te houden. Ook worden klachten over vertrapping gememoreerd.

In 1974 blijken er vier onderpachters te zijn in het gebied waar Jan Vlietland, opzichter in die jaren, het toezicht doet:

  • Grinwis met 72 stuks rundvee waarvan 52 melkkoeien
  • Komtebedde met 3 stuks rundvee
  • Van der Zee met 3 paarden
  • Ketting met 6 paarden

De noodzaak van beweiding ten behoeve van natuurbeheer staat niet ter discussie. Er komt daarna een regeling met Grinwis, “die van de beweiding zijn inkomen moet hebben”. Hessels concludeert: “voor het voeren van een optimaal natuurbeheer het beste zou zijn dat onze stichting zelf deze kwestie kan regelen”.  Anno 2025 loopt er nog steeds vee van Kommer Grinwis uit Ouddorp. De grote openheid, nattigheid en de korte begrazing van de jaren 60 is voorbij. In het nog steeds bij hoogwater en springtij door zeewater overstroomde gebied zijn naast kortgrazige stukken ook vele plekken met hoge zeekweek en diverse lage duintjes waar de duindoorn het volhoudt.

Conclusie uit handgeschreven brief van Hessels, 9 september 1974

 

Koeienschor Kwade Hoek 2025. Delen met dominantie van zeekweek worden afgewisseld met kreken en kortgrazige stukken. Het beeld van een strak begraasd gors uit de jaren 60 is verleden tijd. Uit vakliteratuur blijkt dat (op noordelijke kwelders) soortenrijkdom van planten bij ca 0,5 dier per hectare vooruitgaat, maar woelmuizen en insecten op o.a. zeeaster kunnen achteruitgaan en vertrapping van nesten kan een probleem zijn.

Meuleman & Joanknecht, 1980 berichten over 40 stuks melkvee rond die tijd en een positief effect op de natuur. Een algemeen artikel over effecten beweiding  op de kwelders in het noorden treft u hier. Op de Kwade Hoek, een van de weinige meer dan een eeuw lang begraasde gorzen/kwelders in ons land (ook: Ameland, Schiermonnikoog, land van Saaftinge) is helaas door de beheerder geen systematisch onderzoek opgezet (met uitgerasterde delen zonder beweiding) om de effecten te volgen. De rijkdom aan rode lijstsoorten van zoute en brakke milieus is op de Kwade Hoek echter onmiskenbaar hoog.

Zonder analyse van historisch gebruik is de huidige stand van een natuurgebied niet goed te begrijpen. De passage uit de ‘PAS Gebiedsanalyse Duinen Goeree & Kwade Hoek 2017’ (rijksoverheid, hier online te vinden): “De jonge delen van Duinen Goeree & Kwade Hoek (de jonge duinenrij en de Kwade Hoek) zijn dermate jong dat deze geen historisch gebruik hebben.”  berust niet op kennis van zaken. Zelfs in de wildste delen van de kust is de mensenhand aanwezig en is historische analyse van belang om de ecologische processen op waarde te kunnen schatten.

Bronnenlijst historie Kwade Hoek

Rolf Roos

28 september 2026, updates 25 oktober en 1 november 2026, met dank aan Wim Brinkerink.

Ter hoogte van Landgoed Strypemonde ligt anno 2026 veel bos, tussen het 20e-eeuwse Breede Water (zeezijde) tot nabij de 15e-eeuwse Noorddijk aan de polderzijde. Nog maar 400 jaar geleden was dit een open kustgebied genaamd het Windgat, een door lage duinen begrensde strandvlakte met gorsen en kreken en werden er diverse dijken aangelegd die we in het boek Duinen en mensen Voorne hebben beschreven. Die bedijking vormde de basis voor ontginning tot landbouwgrond en later ook aanleg van bosgebieden (eerst hakhout). In dit artikel ligt de focus op het bosgebied rond landhuis Strypemonde waarvan de bouw in 1937 startte.

Het landgoed Strypemonde ligt ter hoogte van het Windgat, ten zuidoosten van het Breede Water.

Er zijn sinds kort nieuwe bronnen beschikbaar; zo werd in het Regionaal Historisch Centrum in 2026 een vroege kaart van het landgoed (ca 1938) gearchiveerd die we hieronder tonen. We publiceren bovendien getypte lijsten van aanplant tussen ongeveer 1960 en 2000 van honderden verschillende boomsoorten en variëteiten. De lijsten zijn beschikbaar gesteld door de familie Van Hoey Smith en tonen wat de broers Rudolph (destijds de bewoner van Strypemonde) en Dick (J.R.P., verbonden aan Arboretrum Trompenburg in Rotterdam, eens landgoed van de familie) als liefhebberij hebben aangeplant. We beperken ons tot het eigenlijke landgoed van 40 hectare. Om de rijke historie vanaf de middeleeuwen te kunnen duiden, verwijzen we naar een artikel en routebeschrijving elders. Over de veldnaam Windgat (voor het eerst vermeld in 1479) meer in een uitgebreid verhaal van Nol Freijsen. In dit artikel de eerste reactie op onze een oproep om na te gaan wat er van de vele aangeplante exotische bomen resteert. Zie het naschrift.

Achtergrond

Over aanleg van landgoed en bos staat in de beschrijving van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed bij aanwijzing van Strypemonde tot Rijksmonument (2021) o.a.: “Nadat de buitenplaats Overburgh in 1932 door brand werd verwoest betrokken James van Hoey Smith en diens familie het bij de dan nog niet als zodanig aangelegde buitenplaats Strypemonde gelegen oorspronkelijke Pesthuis. (…) In 1937-1938 liet James op een restant van de Pietersdijk het landhuis Strijpemonde [sic] bouwen, naar ontwerp van architect J.W. Janzen, die tevens huisvriend van de familie was. Tegelijkertijd of kort hierna werd rondom het huis – wellicht deels in samenwerking met architect Janzen – een zeer ruime parkaanleg in landschapsstijl aangelegd, bestaande uit een ruime parkweide met grootschalige vijverpartij in landschapsstijl. Het uitgraven van de vijver gebeurde met kruiwagens in het kader van een werkverschaffingsproject. Het zicht vanuit het huis op de weide met vijverpartij wordt door het al eerder genoemde bos uit de periode 1800-1819 begrensd [bedoeld wordt het Windgat]. In dit bos werd een losmazig patroon van slingerpaden aangelegd en een nieuwe vijver met heuvelpartij. Een ruime in curven verlopende laan vanaf boerderij de Schaapskooi dient sindsdien als oprijlaan naar het landhuis. (…) Het gehele park werd beplant met in Nederland zeldzame uitheemse bomen en planten, waaronder bamboe, kurkeik en een pinetum in het bos ten zuidwesten van het landhuis. Omstreeks 1960 werd in het bos uit de periode 1800-1819 een laan van Metasequoia aangelegd. De onderdelen van het complex Strijpemonde [nogmaals: sic] staan in een fraaie landschappelijke omgeving met een grote afwisseling van gesloten en open delen.”

Vroege aanplant bij net gebouwde Strypemonde ‘coniferen op het ziekenland’, ca 1938. Privécollectie

Dan een citaat uit Ontginningen aanwijzing beschermd dorpsgezicht Voornes Duin (2017):

“Het Windgat werd uiteindelijk definitief afgesloten door nieuwe duinrepen die zich de laatste tweehonderd jaar op de voormalige strandvlakte ontwikkelden. Een deel van het Windgat heeft de oorspronkelijke functie uit de tijd van de ontginning behouden: hakhoutbos en weidegrond. Bij de aanleg van de buitenplaatsen is dit ontginningslandschap aangepast. Het geometrische lanenpatroon van het loofbos van Windgat werd deels vervangen door slingerpaden. In de jaren 1950 werden hier veel dennen geplant, waardoor het open karakter van het gebied verdween. Het landgoed kent een rijke beplanting, waaronder exotische eikensoorten en een laan met metasequoia’s (…). De exotische bomen hebben naast een natuur- ook een belangrijke cultuurhistorische waarde, omdat zij een directe connectie vormen met de Rotterdamse familie Smith. Deze bewoonde in Kralingen de buitenplaats Trompenburg, waar J. van Hoey Smith in 1928 het (nog bestaande) arboretum Trompenburg stichtte. Beheerder daarvan was zijn zoon D. van Hoey Smith.”

Een oude kaart uit 1938

Kaart van Strypemonde van vlak voor de oorlog met grasland en bossen. Het bosgebied linksboven is De Vallei en al lang geleden verkocht. Opvallend zijn de vooroorlogse veldnamen: Paardenwei (werd Vogelwei) en Gorsweiden, waarbij het woord gors mooi verwijst naar het zoute verleden. Meteen onder de Paardenwei is de Pietersdijk aangegeven (dit deel is met dennen ingeplant) en ook een dennenbos. De Noorddijk heet hier Schapendijk. Eerste en Tweede Jachtpad behoeven geen toelichting. Het Tweede Jachtpad is hernoemd tot A.J. Bootpad, die vele tientallen jaren werkzaam was bij de NV Voorne’s Duin en landgoed Strypemonde. In het ooit strak geometrisch aangelegde bos (Het Windgat) zien we de nieuwe slingerpaden. Bron: Regionaal Historisch Centrum, Brielle, archiefnr. 707. Klik op de kaart voor uitvergroting.

Van enkele specifieke aanplanten, zoals de nog bestaande laan met Chinese mammoetbomen (ook wel  watercypressen genoemd) is globaal bekend wanneer dit plaatsvond, nl. rond 1960, nadat een eerdere aanplant van Sitkasparren het had begeven.

Wat plantten Rudolph en Dick van Hoey Smith aan? Er bestaan van hun hand twee documenten, gedateerd rond 1960 (volgens de dochter van Dick, Maaike Schalij-van Hoey Smith) met een goede administratie van waar welke soort werd aangeplant. Helaas ontbreken aanplantjaren, maar dit moet geweest zijn tussen 1960 en eind jaren 90, toen Rudolph overleed. Dankzij deze twee archiefstukken weten we in welke vakken hij welke soorten heeft aangeplant. Er is een document dat plantvakken aangeeft en wat er per plantvlak is geplant, en een bomenlijst met waar welke soort is aangeplant. We treffen een indrukwekkende hoeveelheid boomsoorten uit alle hoeken van de wereld.

Wat is er over van al die aanplant?

Porseleinzwam. Foto Henk Terhell

Knipsel uit: Roos & van der Wel, 2023: Duinen en mensen Voorne p87

Bekend is dat Dick van Hoey Smith een passie had voor eiken: meer dan 50 soorten en variëteiten vonden hun weg naar het landgoed. Van enkele soorten zijn er karteringen waardoor we ze tot op heden terug kunnen vinden, zoals van de moseik, zie de verspreidingskaart met deze soort en bijschrift (hieronder) uit Duinen en mensen Voorne pag 87. Helaas is er geen goede inventarisatie van wat er nu nog van al die aangeplante soorten resteert. Op de oude lijst staan behalve Chinese moerascypressen (Metasequoia glyptostroboides) ook de Amerikaanse redwood (Sequoiadendron giganteum) en kustmammoetboom (Sequoia sempervirens). Als ze nog mochten leven kan je die niet over het hoofd zien…. Deze soorten zijn klassiekers van botanische tuinen en arboreta, maar van minstens even groot belang zijn de zeer vele soorten den (Pinus) en de meer dan 50 soorten eiken. In potentie vormen die een unieke collectie, maar wat is er nog van over? Een antwoord op deze vraag is cultuurhistorisch van groot belang en ook is het boeiend om te zien welke van al deze exotische soorten het in het huidige (warmere, nattere, in de zomer, drogere) klimaat goed doen. Van de mediterrane moseik weten we dat die zich momenteel goed uitzaait. Apart aandachtspunt zijn oude inheemse soorten van het in de 18e eeuw aangeplante hakhout dat tot begin 20e eeuw werd geexploiteerd. Resteert daar nog iets van? Daarnaast is aandacht voor mogelijke probleemsoorten relevant. Wat gaat er, bij gebrek aan natuurlijke vijanden, wellicht te hard? In de Voornse duinen zijn al problemen met diverse rassen van esdoorns, hulst, en ook wijnbes, Japanse duizendknoop en reuzenberenklauw woekeren. Bovendien moeten al die exoten tot bijzondere vondsten bij andere soortgroepen leiden. Zijn er nieuwe keversoorten op gevonden? Of paddenstoelen? De laatste zijn redelijk in beeld maar zeker niet uitputtend beschreven.

Kortom: de hier gepubliceerde kaart en de documenten over de beplanting en aanplant zijn een basis voor verder onderzoek. Als er veel exotisch plantmateriaal uit de vorige eeuw resteert, is de instelling van een ‘Arboretum Strypemonde’ te overwegen, wellicht als dependance van Trompenburg. Maar eerst de feiten op een rij.

22 oktober 2026 Naschrift

Bomenkenner Wim Brinkerink uit Wassenaar meldde ons  najaar 2026 dat hij actief bezig is bomen op en rond Strypemonde te inventariseren. Tot nu heeft hij 29 monumentale bomen gekarteerd, ingevoerd en gefotografeerd. Zie onderstaande kaart van de website monumentaltrees waarop ze allemaal zijn te traceren. Zijn onderzoek is niet klaar, aanvullingen zullen volgen. Hoeveel soorten van de lange lijsten van Dick van Hoey Smith zijn nog terug te vinden? Het is meer dan een handvol, maar of we 20 procent gaan halen? Wordt vervolgd.

Bomen die hij vond die ook op onderstaande kaart staan zijn o.a.:

  • Amerikaanse eik
  • Amerikaanse witte eik
  • beuk
  • Canadapopulier
  • Chinese moerascypres
  • es
  • Kaukasische vleugelnoot
  • Maclura (Osagedoorn)
  • moseik
  • Portugese (?) eik
  • reuzenzilverspar
  • Spaanse aak

    Wim Brinkerink met Maclura

  • tamme kastanje
  • witte paardenkastanje
  • zachte eik
  • zomereik
  • zwarte den
  • Zweedse lijsterbes
  • Klik op de kaart en je komt op website monumentaltrees en krijgt soorten en hun locatie te zien. Wil je zelf gaan kijken: respecteer altijd de toegangsregels!

Rob Rossel

In de Bokkepolder zijn zeven soorten vleermuizen vastgesteld. Op elke onderzochte plek langs de Nieuwendijk en achterliggende tuinen vlogen er minstens vier soorten rond. De Gewone dwergvleermuis is overal en vrijwel elke nacht aanwezig. Ook de Ruige dwergvleermuis is op alle plekken gehoord. Bij de poel (Nieuwendijk 12),  tuinen en langs de wegen rondom de polder zijn alle zeven soorten vastgesteld. In Nederland komen 17 soorten voor, waarvan we dus 7 soorten terugvinden in onze tuinen.

Grootoorvleermuis in spleet tussen stenen in bunker op erf Nieuwendijk 12. Foto Rob Rossel

Het hele rapport is hier te downloaden. Vleermuizen in de Bokkenpolder Resultaten van vleermuisonderzoek met batdetectoren, 2021–2026

Onderzoekslocaties in tuinen en erven langs de Nieuwendijk, Goedereede

Rolf Roos

Het fietspad leidt langs een vergraven, langwerpig duinterrein met een lege duinplas waar tot kort waterlelies en bijzondere fonteinkruiden bloeiden. We zijn in de duinen van Oostvoorne, en fietsen langs de Sipkesslag naar zee. Wat is hier gebeurd? Dat moet wel natuurherstel zijn. En ook niet voor de eerste keer op deze plek, hoe zit dat?

De Molenkreek, 14 oktober 2026 vanaf het westen. Op de voorgrond is gegraven tot op het schone zand; aan de overzijde is na afgraven een dikke laag schelpen aangebracht. Heeft een eerder experiment (2023) om zo watercrassula (invasieve exoot) te bestrijden gewerkt? .Want in 2026 is het op flinke schaal herhaald. We zochten tevergeefs naar een voorlichtingsbord of documentatie. Foto Henk Terhell.

De Molenkreek langs de Sipkesslag. Zo ziet een klein natuurherstelproject er doorgaans uit: flauwe oevers naar het water en deels kaal zand. Omdat we op deze site de rubriek ‘goedfout‘ onderhouden, over natuurherstelplannen die soms goed en soms fout gaan, is het aardig om eens naar dit projectje te kijken. Het is voor iedereen die er langs fietst te volgen. We toetsen projecten op basis van vier vragen: was het vooraf goed onderzocht/was het echt nodig? Juiste maatregelen getroffen? Na uitvoering goed onderzoek gedaan? En zijn informatie over natuuronderzoek vooraf, de uitvoering en resultaten op de site van beheerder te vinden? We troffen online tot onze vreugde info van ‘boswachter Mirjam’ over de Molenkreek, maar was het helder en up to date? De KNNV deed er onderzoek. Wij publiceerden eerder een slider met Molenkreek vroeger en nu, ook opgenomen in het boek Duinen en mensen Voorne, 2023.  We gaan eerst bijna een eeuw terug naar het ontstaan van de Molenkreek en hebben minstens drie graafpartijen aangetroffen. Vroeger heette dat ‘uitbaggeren’, nu ‘natuurherstel’. Maar hoe doe je dat goed?

Reageren? Dat kan altijd, graag onder aan dit bericht.

De Molenkreek op topotijdreis-1943 (kaart ws. jaren 30). De latere Vliegveldvallei is al te zien, maar nog met de oude functie. Let op het symbool voor ‘molen’. Het molentje stond echter aan de andere kant van de weg. Het aangegeven pompstation was niet voor de waterwinning, maar voor drianage, net als de molen.

Waar komt de Molenkreek vandaan? Het blijkt graafwerk van net voor de oorlog. Het historische kaartje toont dezelfde plek als de foto hierboven en toont twee watertjes links langs het pad en het symbool voor ‘molen’. In 1943 werd het ‘luchtvaartterrein’ – de huidige Vliegveldvallei – zeker niet meer gebruikt, maar de Molenkreek hangt hier wel mee samen: in de korte periode in de jaren waarin het Vliegveld wel werd gebruikt waren er altijd problemen met nattigheid. Dat heb je in laaggelegen duinterreinen. Wat doe je dan? Je graaft afwateringsslootjes en leidt het water met behulp van een molentje naar de Molenkreek, vlak daarvoor gegraven. Een mooi woord, ‘kreek’, het is ook oud (al bekend uit de 10e eeuw), maar deze ‘kreek’ waterde niet af naar zee. De afwatering van de huidige Vliegveldvallei gaat nu via een duinrelletje (met bijzondere kevers) richting Oostvoornse Meer aan de noordoostzijde. Ook voor de Molenkreek geldt nu dat als het water te hoog staat de overdaad via een duiker onder het fietspad richting het voormalige vliegveld stroomt (de omgekeerde route als destijds bedoeld).

Vrouw in Voornse klederdracht met familielid bij de molen, 1936. Privécollectie

Molen en kreek, jaren 1930. Privécollectie; klik op beeld voor vergroting.

We weten niet wanneer de molen verdween, waarschijnlijk rond 1950. Het betonnen fundament en een deel van de ijzeren opbouw is anno 2026 nog steeds te zien in de bosrand langs de kreek.

Restant van de molen met auteur, 2025

De gegraven ‘kreek’ is als langwerpige dichtgegroeide poel met riet te zien op de oudste vegetatiekaart van de duinen, van Eddy van der Maarel (van onderzoeksinstituut Weevers’ Duin) die de situatie van 1959 weergeeft.

Vegetatiekaart 1959; bij de pijl de Molenkreek, volgens de legenda stond hier destijds een vegetatie van riet en viltige basterdwederik, een moerasruigte die ontstaat na 5 -10 jaar ‘nietsdoen’.

Rond 1960 was de Molenkreek dichtgegroeid. Hij staat in beheerplannen van Zuid-Hollands Landschap staat, en wordt periodiek uitgraven voor de watervegetatie. We tonen dan ook graafwerk uit 1996, toen IJslandse pony’s in het terrein stonden. Later zijn die vervangen door Exmoors pony’s, zie het beeld van 2021. Zo komen we aan bij de huidige tijd. Als we naar openbare informatie speuren stuiten we op evaluatie uit 2005 van het natuurherstel uit 1996 (zie foto graafwerk 1996 hieronder). De evaluatie meldt herstel van bijzondere soorten: weegbreefonteinkruid, teer guichelheil en platte bies.

Intussen is in 2005 een mooie Basisnota over het Oostvoornse duinlandschap verschenen van de hand van Kees Vertegaal met een helder advies.

Dan blijkt rond 2022 de exoot watercrassula alle oevers van de Molenkreek te hebben ingenomen, duidelijk te zien op de mooie kaart van de plantenwerkgroep van KNNV Hollandse Delta. Van hen komt ook een lijst van oeverplanten met o.a. bijzondere soorten als oeverkruid, stijve moerasweegbree, dotterbloem, teer guichelheil, fraai duizendguldenkruid en ruig viooltje. Zij  concluderen: “Verwijder zo snel mogelijk alle planten in de aanvoer/overloop naar de vliegveldrel; let wel dit hele gebied is geschikt voor watercrassula en voorkom herbesmetting.”

Watercrassula is de fijne lichtgroene griebes die alles overdekt, situatie 2023

Dan doorzoeken we op zoek naar info de website van het Zuid-Hollands Landschap (ZHL). Over een project in 2023 met o.a. bekalking en aanbrengen schelpen treffen we deze informatie, over de werkzaamheden van 2026 is niets te vinden.

Alles overziend

Zoals elke duinpoel en zeker de poelen waar ook vee komt badderen en drenken (en mest deponeert) is de Molenkreek in feite een repeterend herstelproject. Van een oude ingreep (1995) vonden we een evaluatie. We misten een goede evaluatie van de watercrassula-bestrijding met bekalking e.d. door ZHL in 2023, we misten op hun site ook onderzoek vooraf, of argumentatie voor het graafwerk van 2026. Niettemin geven we het project het voordeel van de twijfel. Er is nog zoveel waternatuur op Voorne dat terugkeer van een rijke flora zeker mogelijk is. Met de fauna moet je het maar afwachten als alles wordt leeggeschept. Het eigen beheersadvies is een deel sparen, maar is hier niet opgevolgd. En hoe gaat ZHL verhinderen dat er weer watercrassula opduikt? We lezen graag bij hen hoe de natuur concreet herstelt met een link naar een onderzoeksrapportje of een kort lijstje van bijzondere soorten. Een huisecoloog kan dat zo maken. Heeft u leuke vondsten hier? Laat het ons weten.

Teer guichelheil

Ons visioen voor 2030: in het heldere water van de Molenkreek zien we kranswieren, weegbreefonteinkruid, bijzondere kevers en libellenlarven. Op de oevers keren rietorchis en teer guichelheil terug en een Voorns kleinood: de platte bies, liefst met daartussen andere kleintjes als dwergbies en fraai duizendguldenkruid. Wie het kleine niet eert ……

Openbare bronnen Molenkreek

Zie ook de website van het Zuid-Hollands Landschap en gebruik trefwoord ‘Molenkreek’. 

Project Molenkreek, gezien vanaf het oosten. Foto Henk Terhell.

Verder lezen: Vliegveld Oostvoorne op wikipedia

Theo Hagendoorn

Een artikel van Rolf Roos over natuurherstel op Voorne stelt de vraag of ingrepen in de Molenkreek goed zijn onderbouwd en uitgevoerd. In mijn bijdrage meer over de watercrassula (Crassula helmsii).

Watercrassula aan de rand van Molenkreek, 2025. Foto Theo Hagendoorn.

Watercrassula is een invasieve exoot en staat dan ook op de lijst van de Europese Unie (EU); hierop zijn 26 nieuwe planten- en diersoorten toegevoegd. Deze soorten vormen een bedreiging voor de natuur, omdat ze inheemse soorten kunnen verdringen, ziekten overbrengen of schade veroorzaken aan ecosystemen. Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) ondersteunt deze maatregel, die is bedoeld om de biodiversiteit te beschermen. Door de toevoeging aan de Unielijst is het verboden om deze soorten te houden, verhandelen, kweken, vervoeren of te importeren. Ook voortplanting en verspreiding moeten hiermee worden voorkomen. Als we naar de foto’s kijken zien we de situatie voor en na de ingreep van de Molenkreek we zien op de eerste foto de situatie van de watercrassula besmetting en op de tweede foto de situatie na de ingreep.

Molenkreek na de ingreep. 2026 Foto Henk Terhell

Wat doet watercrassula?

Watercrassula is een volledig de bodem bedekkende exoot die de lage inheemse kruiden zoals bijv. teer guigelheil zal verdrukken. Zelfs kleine stukjes van de watercrassula zijn in staat om een nieuwe vestiging te veroorzaken. Dit betekent dat als grote grazers en ook watervogels  stukjes los trappen en dit in de vacht meeslepen de watercrassula over een grote afstand verplaatst kan worden naar een nieuw gebied. In de omgeving van de Molenkreek is er een groot gebied geschikt als groeiplaats. Zo wordt het overtollige water van de Molenkreek wordt afgevoerd via de Vliegveldrel naar het Oostvoornse meer, deze rel is zeer geschikt als groeiplaats voor de watercrassula omdat de grotendeels onbegroeide, vlakke oevers  in de zomer droogvallen. Het achterliggende gebied wat in de winter grotendeels onderwater staat en direct aansluit aan de Molenkreek is minder geschikt door zijn dichte en vrij hoge begroeiing.

Koe neemt bad in Molenkreek. Foto Theo Hagendoorn

Een groot gevaar voor verspreiding zijn de grote grazers die zoals te zien is op de foto voor de Molenkreek en de watercrassula lopen en plantendelen verslepen naar andere poelen direct in de buurt. Zelfs de poel in de gamandervallei is daardoor in gevaar. Want ook daar lopen dezelfde grote grazers.

Er zijn reeds veel studies gedaan naar het bestrijden van de watercrassula zoals het afdekken van de planten door en totaal afdekken door bv zand, schelpen of zwart landbouw folie. Voor de Molenkreek heeft de beheerder het Zuid-Hollands Landschap gekozen om als test een deel van de watercrassula te bedekken door een dikke schelpenlaag. De resultaten van diverse ingrepen staan beschreven in dit rapport.

Achtergrondinfo van ministerie van LNNV:

Watercrassula, ook wel (water)naaldkruid genoemd, is een wintergroene oeverplant die ook tot een diepte van 2 meter onder water kan groeien. Oorspronkelijk komt de plant uit Australië en Nieuw-Zeeland. De plant heeft kleine vlezige, tegenover elkaar staande bladen die 4-15 mm lang zijn. De stengel is kruipend tot rechtopgaand en meestal wit tot rood gekleurd. De witte tot zachtroze bloemen zijn gesteeld, klein en onopvallend. Watercrassula kan groeien op diverse soorten oevers en komt in tegenstelling tot de meeste andere invasieve waterplanten ook voor in voedselarme milieus. In Nederland komt watercrassula vooral voor in poelen en vennen. De plant verspreidt zich hoofdzakelijk vegetatief. Zelfs hele kleine stengelfragmenten kunnen weer uitgroeien tot een nieuwe plant. Natuurlijke verspreiding kan passief in waterlichamen plaatsvinden, maar ook door transport door dieren. Zaadproductie lijkt zeldzaam in Europa.

Foto Theo Hagendoorn

Watercrassula kan een zeer dichte vegetatie vormen op oevers en in voedselarme wateren.In de oeverzone en ondiepe delen van relatief voedselarme wateren, zoals vennen, leemputten, zandplaten en duinplassen, worden hierdoor inheemse planten en dieren weggeconcurreerd. Watercrassula vormt drijvende matten die ervoor zorgen dat onderwaterplanten geen licht meer krijgen. Ook kunnen deze matten zorgen voor zuurstoftekort in het water.

In Nederland wordt de soort vooral aangepakt door besmette delen van het terrein te plaggen en door de watercrassula af te dekken met zwarte folie (Torensma 2017). In het buitenland worden ook regelmatig verschillende soorten herbiciden ingezet om de soort te elimineren (Van Kleef et al. 2016, Van der Loop et al. 2017). Daarnaast zijn er nog allerlei andere maatregelen uitgeprobeerd, zoals verbranden, bevriezen en verzilten. Na één groeiseizoen blijken de meeste van deze maatregelen niet in staat watercrassula te elimineren. Eliminatie van watercrassula blijkt alleen kansrijk indien de besmette locatie nog klein is, er zeer schoon wordt gewerkt en een ruim voldoende groot oppervlak wordt aangepakt. Als niet aan deze voorwaarden kan worden voldaan, dan is de kans groot dat watercrassula zich vanuit achtergebleven fragmenten en zaden opnieuw zal vestigen. Ook blijft vaak de kans bestaan dat watercrassula zich opnieuw in het terrein vestigt. In veel gevallen is eliminatie dus niet te realiseren of niet duurzaam.

Terug naar de vraag is de ingreep Goed of Fout? De ingreep om de watercrassula te bestrijden is niet alleen goed maar zelfs verplicht. Nu gaat het afhangen van de opvolging, de Watercrassula groeide tot de struikenrand en is daar moeilijk te verwijderen en daarom is het noodzakelijk om komend jaar zeer precies te gaan zoeken naar mogelijk achter gebleven planten delen en ook met er voorkomen worden dat er losse delen naar de vliegveldrel verplaatst worden als er weer water wordt afgevoerd.

Slotopmerking van het Zuid Hollands Landschap (Menno van Lopik)

” We hebben ook zeker niet de illusie dat de soort nu weg is en weg blijft. We proberen nu de groeiomstandigheden zo slecht mogelijk te maken voor de crassula en de verspreiding zo goed mogelijk tegen te gaan. Door de kalk, de verwijdering van de massa en het secuur controleren/bijhouden gaan we nu de soort in toom houden.”

Bronnen:

Rolf Roos, 2026: Natuurherstel in de Molenkreek langs de Sipkesslag, Oostvoorne: best goed

Factsheet- Watercrassula Nederlands Voedsel en Warenautoriteit Ministerie van landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur

Factsheet watercrassula

Stichting Bargerveen

EU Lijst invasieve Exoten

Natuurvereniging Hollandse delta (KNNV): PWG-2022-01 inventarisatie Watercrasula Molenkreek ZHL

 

Rolf Roos 

Update 13 oktober 2026, verscheen eerder 14 april 2023

Dit artikel bevat een vraag en een wens. De vraag luidt: pakken we het in Nederland wel goed aan met de vele grote ingrepen in natuurgebieden? De wens betreft openbaarheid. Op Voorne hebben we beheerders als Natuurmonumenten en Zuid-Holland Landschap gevraagd hun plannen openbaar te maken en daar wordt slechts in bescheiden mate op gereageerd. Er zijn er ook maar weinig wetenschappelijk verantwoorde evaluaties van natuurherstelplannen.  Dit geldt niet alleen hier maar overal langs de kust. Mail ons als u een website van een beheerder ziet met een goed onderbouwd en ook goed gevalueerd natuurherstelplan. Wat is goed? Lees dit artikel voor wat input.

In natuurgebieden zien we tegenwoordig overal graafwerk. Lokaal is daar soms fikse weerstand tegen maar, zegt de beheerder, het is ten behoeve van natuur. Althans dat is de bedoeling. Bomen worden geruimd, bodems geplagd of afgegraven, meestal met de beste bedoelingen. Vergraste hei en dichtgegroeide duinen, daar willen we toch vanaf? Het duin moet toch weer stuiven? Is er niet teveel bos in het open duin? Terechte vragen. Natuurherstel verdient natuurlijk onze steun want veel natuur is kwetsbaar en bedreigd, maar soms ontkom je niet aan de indruk dat er veel geld is vrijgekomen (bijv. voor stikstofmaatregelen) en dat dat geld dan snel moet worden uitgegeven. Of dat er andere doelen in het spel zijn (bijv. verhoging van de zeereep) die worden verpakt als natuurherstel. En de moderne mantra’ meer dynamiek is goed’ waarvan beleidsplannen bol staan is natuurlijk quatsch. Je zou maar een oud rustig bos zijn, een hoogveen of een oud duingrasland met mooie humeuze bodem…hoed u voor weinigwetende maar veelbelovende aanpakkers…

Veldgentiaan, recent verdwenen van Voorne…zal het reddingsplan van 2022 helpen? Foto: Theo Baas

Niet zelden pakt een project ondanks de vaak niet kleinzerige uitvoering  en gebrek aan vooronderzoek na vijf jaar toch nog goed uit voor de natuur. Natuur is flexibel en er is altijd wel een soorts die op een verrassende manier acte de presence geeft. Maar de vraag blijft hoe we kunnen voorkomen dat de bestaande natuur (en de cultuurhistorie) slachtoffer wordt van te voortvarende herstelplannen.

Het is natuurlijk niet allemaal kommer en kwel. Projecten op bv. Voorne die goed gingen en ook deels openbaar gedocumenteerd zijn:

  • De Eerste Zanderij.
  • Herstelplannen Natuurmonumenten de Pan en Stekelhoek: soorten van droge duinen namen toe en er kwamen meer vogels van open duin.
  • De Leyse: aantoonbare toename van diverse Rode Lijstsoorten (zie: Duinen en mensen Voorne).

Maar we hebben ook een lijstje minder geslaagde projecten. En soms gaat het goed fout.

Welke waarden hebben we, wat vinden we van belang?

Wanneer vind je iets goed? Elk afweging begint met nadenken over wat je van waarde vindt. In dit stuk wegen we vier waarden: de natuur (als soortenrijkdom), aardkundige waarden (duinvormen, speciale landschapsvormen, belangrijke processen in heden of verleden) de cultuurhistorie (elementen die tekenend zijn of waren in verband met benutting van het landschap) en archeologische waarden in de bodem. Voorne is erg arm aan archeologie maar ook recente vondsten zijn relevant. Wat bijvoorbeeld te denken van het gegeven dat uitgerekend een archeoloog ons hielp het raadsel van de Duitse lis bij bunkers op te lossen? Denk a.u.b. breed en probeer de eigen waarden(schaal) onder ogen te zien. En gaten in de eigen kennis, want die zijn er altijd.

2023: Inspectiepad Duinen van Oostvoorne. Welke natuurwaarden waren hier vóór de ingrepen? Hoe gaat men dit duin open houden? Richting zeereep staat bovendien nog veel struikgewas dus dichtgroeien is een kwestie van (korte) tijd.

Tip: mocht je een project voorbereiden en op meer dan de helft van onderstaande vragen geen antwoord hebben:  verzamel eerst meer kennis en denk nog even na.

Bezin voor je begint: waarom willen we ingrijpen en overleggen we dat goed?

Kennis verzamelen en heldere doelen formuleren zijn de allereerste stappen. Verzamel daartoe zoveel mogelijk gegevens over de plek en de geschiedenis en neem dat mee in je plan. Laat onderzoekers/vrijwilligers/aanwonenden meedenken, neem alle soortsgroepen mee en kondig je plan online aan zodat mensen kunnen reageren. Vragen om over na te denken:

  • Welke natuur wil men eigenlijk en is dat haalbaar op die plek?
  • Welke (andere) natuur moet wijken? Zet daarbij alle bekende literatuur en natuurdata over je gebied op een rij. Bijvoorbeeld: in het geval van de Duinen van  Oostvoorne was veel over slakken bekend maar is dat meegenomen bij de planvorming (en daarna)? zie Boesveld et al. (2009 en 2018) en dit online artikel.
  • Is er meer van belang dan alleen natuurwaarden? Bijv. cultuurhistorie, aardkundige waarden, bijzondere processen, bijzondere bomen waar mensen aan gehechrt zijn etc.
  • Kennen we de neveneffecten op bestaande natuur van de beoogde ingrepen?
  • Zijn de motieven  en doelen expliciet en helder verwoord?
  • Is er een afweging van voor- en nadelen?
  • Overleggen we over onze a.s. plannen met overheden, buren en betrokkenen?

Ga dus uit van huidige natuur- en cultuurhistorische waarden en noem dit de uitgangssituatie (nulsituatie). Dit is je denkkader bij monitoring en de evaluatie nadat je de ingreep gedaan hebt. Juich niet te snel, want als je meteen na de ingreep kijkt, dan maak je het jezelf erg gemakkelijk. Na kaalslag is er altijd winst! Blik terug op wat er was, anders is de vergelijking vals.

Het plan: waar willen we ingrijpen, waarin gaat het mes?

Ken je de historie van de plek en de bestaande levende have? Beperk het grote graafwerk zoveel als mogelijk, lever maatwerk, want graafmachines kunnen bij goed gebruik heel veel, maar bij haastwerk wordt het een ravage. Onderzoek van vrijwilligers kan alleen als het serieuze monitoring met een wetenschappelijke basis is. Maak ook een goed plan voor beheer-na-ingrijpen. Neem in je plan alvast een evaluatie mee, zodat je een vernietigend rapport van de (lokale) Rekenkamer vóór bent. Toetsvragen  om over na te denken:

  • Kennen we de uitgangssituatie?
  • Hebben we de bodem en de vochtvoorziening in beeld?
  • Zijn er soorten van de Rode Lijst dan wel anderszins beschermwaardige soorten (groot en klein)?
  • Groeien er bijzondere ‘autochtone’ bomen en andere houtachtigen?
  • Is er historisch wetenschappelijk onderzoek van die plek?
  • Verkennen we via openbare databases welke soorten er de laatste 10 jaar voorkwamen?
  • Doen we zelf onderzoek vooraf, vóór de ingreep, en leggen we dit goed vast?
  • Zijn er externe en onafhankelijke deskundigen betrokken?
  • Kijken we verder dan alleen naar flora en vogels (die staan voor slechts ca 5% van de aanwezig biodiversiteit)?

Uitvoering: zorg voor wat er staat

Goede aannemers, projectbewaking ter plekke, werk tot op de vierkante meter vastgelegd?

  • Hoe willen we ingrijpen?
  • Hoe voorkomen we schade aan terreinen die er net naast liggen?
  • Komt er veel koolstofdioxide vrij door bodemroering en/of afvoer van biomassa?
  • Hoe zorgen we dat er minimale schade aan de bodem optreedt?
  • Zijn er (individuele) bomen die beschermd dienen te worden, hoe doen we dat?
  • Is er zorgvuldige planning van de ingreep, geen haastwerk & altijd in de winter?
  • Hoe te handelen bij onverwachte vondsten, zowel cultuurhistorische elementen als bijzondere soorten?
  • Hoe duurzaam (en lokaal) verwerken we vrijgekomen grond en biomassa?

Beschadigde duingraslanden kunnen herstellen maar als het om zeer zeldzame graslanden gaat zoals hier op de Kleine Heveringen, moet je beschadiging zoveel mogelijk vermijden. Elke verruwing van de bodem geeft instroom van ongewenste planten. Je spreidt het bedje voor soms invasieve exoten.

Nazorg

Bij graafwerk, dat vaak tonnen kost, mag een investering in professioneel onderzoek niet ontbreken. Doe degelijk onderzoek dat wetenschappelijke toets kan doorstaan. Bedenk dat ook als de uitgangssituatie niet of niet goed is vastgelegd, na kaalsslag altijd nieuwe natuur volgt. Maar of dat ‘herstel’ is?

  • Hoe is de zorg voor het gebied na de ingreep georganiseerd?
  • Wie gaat het beheren, en hoe?
  • Worden de concrete doelen ook onderzocht en vergeleken met de situatie van voor de ingreep? Rapportage na 1, 6 en 12 jaar?
  • Als er sprake is van herstel vanwege milieuproblemen: wanneer moet er opnieuw worden ingegrepen en kan de natuur dat echt aan?

Kortom, er zijn bij forse ingrepen veel onvermijdelijke vragen. Maar met stevig denkwerk, rustige projectvoorbereiding en bekwame begeleiding tijdens uitvoering is veel mogelijk. De aannemers die dit kunnen zijn er! Maar a.u.b. niet bezuinigen op goed (voor)onderzoek of goed opgezette en geformuleerde plannen.

Zonder onderzoek vooraf en na uitvoering van een project is graven, kappen etc in de duinen niet verantwoord.

Flora-onderzoek Kleine Heveringen, 2022.

 

Nico van der Wel

Update oktober 2026

groen strand Schiermonnikoog vanaf zeewering

Groen strand op Schiermonnikoog gezien vanaf de zeewering

Zeker tot 1940 had Voorne eeuwenlang een groen strand: een begroeid stuk strand tegen de duinvoet aan. Het kan ontstaan op brede stranden die aangroeien. Bekende voorbeelden van nu zijn te vinden op Goeree en Schiermonnikoog (zie de foto onderaan). Anders dan het huidige Groene Strand van Oostvoorne – dat niet meer aan zee ligt – was het groene strand van Rockanje een ‘echt’ groen strand. Het lag in een lange smalle strook van Rockanje tot Oostvoorne tegen de buitenduinen aan.

Nieuw in deze update: een heel precieze beschrijving van het groene strand van aardwetenschapper Jan Lorié uit 1892, en een analyse van de beelden van topotijdreis uit de vorige eeuw. En: hoorde de inmiddels verdwenen Groene Punt er ook bij?

Typisch voor groene stranden is dat er zoute invloed is doordat het zeewater soms nog de duinvoet bereikt. Maar er is ook een grote zoete invloed door de zoetwaterbel in de hoge zeewering en door regenbuien, zeker als de branding ver weg is. In zeer brede stranden (zoals op de Hors op Texel en op Goeree) kunnen er aan de duinvoet vegetaties van zoete duinvalleien ontstaan. Parnassia op het strand! In dat ‘groene’ zat vroeger enige economische waarde. De duinen werden in het groeiseizoen beweid met vee van boeren uit de polders, en zo gauw op een nieuwe plek fris groen opdook greep men zijn kans, ook als dat op het strand was.

‘Het groene of begroeide strand’ op Voorne

In 1816 wordt in Brielle de Voornse nalatenschap van Sibilla Maria de Thoms geveild. Zij was de weduwe van Helenus van Leyden (†1794), ambachtsheer van Oostvoorne en van Rockanje en van nog een paar Voornse ambachten. Sibilla was dan ook ‘vrouwe van Oostvoorne’ enz. (nog wat titels). Tot de nalatenschap behoort het hele duin van Voorne. Helenus en zijn vader Diederik waren duineigenaren van buiten Voorne, en begonnen rond 1760 met de verpachting van kleine duinpercelen, het begin van de typisch Voornse duinboerderijtjes (‘duinhuisjes’).

‘Perceel 21’ in de veilingakte betreft de duinen en Heveringen van Rockanje. Die zijn in totaal ‘664 Morgen 212 roeden’ groot (ruim 600 hectare), “met allen de daartoe behorende Gronden wegen en uitpaden – waarbij ook volgt het zoogenaamd Groene of begroeide strand, bekend volgens de daarvan uitgegeven Erfpagtbrief door den Heer Hoofdadministrateur van ’s Lands Domeinen de dato 13 Maart 1815, den 19e April 1815 ter Griffie van de Rechtbank te Brielle geaccepteert welke acceptatie den 6e Mei daaraan volgend alzoo is geregistreerd.”

Daar is het groene strand. Blijkbaar onderdeel van de duinen van Rockanje, en blijkbaar eigendom van Domeinen, d.w.z. de Staten van Holland. Dit terrein is in erfpacht bij genoemde Sibilla, weduwe Van Leyden. Opvallend is dat de erfpachtovereenkomst is afgesloten in 1815 terwijl Sibilla stierf in 1814. Sinds het overlijden van haar man in 1794 nam de Brielse notaris Hugo van Andel haar zaken op Voorne waar, en het lijkt erop dat ze sindsdien niet meer zelf op Voorne is geweest, ondanks het mooie ‘Huis te Voorne’ plus landgoed (Mildenburg) dat haar schoonvader en haar echtgenoot hadden laten aanleggen. Onder auspiciën van notaris Van Andel verzorgden twee opzichters de exploitatie van hakhoutbossen onder Rockanje en Oostvoorne. Waarschijnlijk zat Hugo van Andel ook achter de (eeuwigdurende) erfpacht van het Windgat in 1808 aan een aantal notabelen, die er een hakhoutbos gingen exploiteren. In 1815 regelde hij ongetwijfeld de verpachting van het ‘groene of begroeide strand’.

“Als zekere Gronden gelegen tusschen Oostvoorne en Rockangien bestaande in Duinen en zogenaamde Groene Landen, te zamen volgens gedane opmeeting eene uitgestrektheid hebbende van 360 morgen, 351 Voornsche roeden, (..) met alle active en passieve Regten Geregtigheiden, Lasten en Servituten, daartoe van ouds behoord hebbenden en nog behorende belast volgens die Erfpagtbrief met een jaarlijksche Erfpagt van 60 Guldens ’s Jaars ten behoeven van ’s Lands Domeinen.”

Volgens de veilingakte van de nalatenschap ligt het groene strand tussen de toenmalige Westplaat en de Olaertsduinen. Het beslaat een flink oppervlak: 360 morgen is meer dan 300 hectare. De nalatenschap bevat geen kaart. Tijdens de veiling verwerven Bastiaan Jacob Verhey en Johannes van der Minne, Brielse notabelen, samen de duingebieden van Rockanje en Oostvoorne én ze nemen de eeuwigdurende erfpacht van het groene strand over.

Veel ouder dan 1816

Hoe oud de strook groen strand is, is niet goed vast te stellen. Het verschijnt voor het eerst op de kaart in 1712, op een kaart van de kaartenmaker Gideon van Rest. Er speelde in die tijd een kwestie tussen de particuliere duinbezitters in Rockanje en de Staten van Holland. Dat ging over de grens tussen het particuliere duin aan de ene kant, en het strand, het begroeide strand en de Westplaat aan de andere. Als de kust aangroeide, en dat was hier het geval, dan viel het nieuwe land toe aan de overheid. De opmetingen van Gideon van Rest waren waarschijnlijk bedoeld om de besprekingen over begrenzingen verder te helpen, zo wordt duidelijk in zijn toelichting (rechtsonder op de kaart). Het begroeide strand is volgens Van Rest iets meer dan 100 hectare. In het Nationaal Archief liggen een aantal stukken uit de 17e en 18e eeuw over deze ‘grensgeschillen’ die een en ander nog kunnen ophelderen. Je bent nooit uitgezocht, elk nieuwe gegeven levert weer nieuwe vragen op. Iets voor later.

Kaart van Gideon van Rest (1712) uit het Nationaal Archief. Een speciale weergave van duinen, strand en de toenmalige Westplaat nabij Rockanje. Het groene strand is de lichtgroene strook langs de duinvoet. Klik voor vergroting.

Het groene strand van Rockanje op de kaart van Cruquius, 1733. Klik voor vergroting

Interessant is overigens dat het groene strand ontbreekt op de kaart van Van Dijck (1697) maar die kaart had dan ook een ander doel. Zijn kaart is tot de invoering van het kadaster rond 1830 gebruikt als basis voor grondverkopen en -verpachtingen. Heveringen, duinen, stranden en Westplaat staan er wel op maar zijn niet precies opgemeten, althans die opmetingen staan niet op de kaart. Op de kaart van Cruquius uit 1733 staat het groene strand weer wel, zie hiernaast.

We kunnen aannemen dat het groene strand van 1816 is ontstaan uit dat van 1712/1733, na een flinke aangroei. De beschrijving van de ligging in de veilingakte uit 1816 spoort redelijk met de ligging van het kleinere (smallere?) begroeide strand op de kaart van Van Rest. Het ‘begraasde strand’ is op zijn breedst achter de St Pietersdijk en het Windgat, precies op de grens van de ‘Ollaartsduijnen’ en de ‘Kiesduijnen’. Naar het noorden toe loopt een smalle strook door tot voor de duinen van Oostvoorne (de ‘Graefflijcheyts Duijnen’). De erfpachtbrief heb ik tijdens een bezoek aan het Nationaal Archief niet boven water kunnen krijgen, ondanks de duidelijke specificaties in de veilingakte.

Vervolg 1827

Opvallend is dat het groene strand niet lang daarna ontbreekt in het eerste kadaster (1832, de kaarten van Voorne zijn van rond 1820). De begraasde delen van het strand zijn ‘strand’, met een zeer lage grondbelasting van ƒ0,25 – een kwartje – per hectare. De duinkaarten van Gevers van Endegeest uit 1828 zijn gebaseerd op het kadaster-in-aanbouw en ook daarop ontbreekt het groene strand, terwijl Gevers in het journaal van zijn reis langs de Nederlandse en Vlaamse kust er wel over schrijft. Hij bezoekt Voorne op 22 september 1827. Hij gaat per koets over het strand en door de duinen. Ter hoogte van het Windgat ontmoet hij Johannes van der Minne en Willem Hoijer. De laatste is één van de pachters van het Windgat, dan een net aangelegd hakhoutbos. Van der Minne vertelt aan Gevers dat begrazen van het groene strand tegenvalt, o.a. door het stuivende zand. Hij en zijn compaan Verhey overwegen om te stoppen met het betalen van de erfpacht, en zo het terrein terug te laten vallen aan Domeinen. Zover komt het niet. Als het eerste kadaster opgemaakt wordt, zijn de twee mannen nog steeds in bezit van het hele duin van Rockanje en Oostvoorne, om er later de Quackse (Kwakse) duinen (nu de Punt) aan toe te voegen. Waarschijnlijk is rond 1840 de eeuwigdurende erfpacht overgegaan in eigendom. Op topografische kaarten rond 1900 (zie topotijdreis) is ter hoogte van het huidige Windgat ook het ‘Groene Strand’ te zien, maar dat ligt westelijker en loopt niet meer door tot Oostvoorne.

Beschrijving anno 1888

In 1892 doet de Nederlandse aardwetenschapper Jan Lorié verslag van een bezoek aan Voorne en Goeree in de zomer van 1888. Hij treft ter hoogte van Rockanje een groen en begraasd strand aan. Helaas ontbreekt een kaart, maar zijn beschrijving is precies: “Achter deze duinen strekt zich een buitengewoon breed strand uit, dat het uiteinde van de Haringvliet-estuarium vormt. Dit strand draagt de karakteristieke naam “Groene Strand” en er grazen koeien en paarden. Men kan er drie parallelle zones onderscheiden: de eerste begint aan de voet van de hoofdduinen en heeft een breedte van ongeveer 300 m; dit was het eigenlijke weiland, hoewel het nogal schraal was. De grond was er zeer vlak en werd slechts zelden overstroomd; er waren plassen met volkomen zoet water, hetzij regenwater, hetzij water uit de duinen. Deze lange vallei volgt de voet van de duinen tot aan de monding van de Brielse Maas, waarvandaan bij hoog getij water erin kan stromen. De tweede zone bestaat uit echte, zij het rudimentaire duinen; ze hebben een hoogte van 0,5 tot 1 m en zijn bedekt met verspreide helmplanten; ze zijn dus al bestand tegen stormen in de winter. Voor deze zone hebben we een breedte van 550 tot 600 m vastgesteld. Vervolgens komt het echte gewone strand, dat slechts een breedte van 20 m had, althans op het moment van ons bezoek.”

Topotijdreis toont daarna tot 1944 twee kaarten met ditzelfde groene strand er nog op, ongeveer van paal 5 tot paal 7 (1892-1910 en 1911-1942). In 1943 verschijnt op de plek van dat eeuwenoude groene strand ‘ineens’ het Breede Water en een gebied met duintjes (nu Paardenwei, Schapenwei) dat er blijkbaar overheen is gegroeid. De jaartallen op topotijdreis lopen altijd jaren achter, feitelijk is die nieuwe situatie na 1920 ontstaan toen het Breede Water ontstond, geholpen door werkzaamheden van de duineigenaar NV Voorne’s Duin. Tot ongeveer 1940 leidde deze en andere kustwerken tussen Rockanje en de westpunt van Voorne tot een flinke kustaangroei. Op de punt van Voorne, in de 19e eeuw nog de Zeehondenplaat geheten, ontstond een nieuwe duinenrij met daarachter opnieuw een groen strand, tussen paal 9 en 11: de Groene Punt. Dit is op topotijdreis vaagjes te zien vanaf 1943 en pas echt vanaf 1963. Dat het er in 1935 al lag blijkt uit onderstaand kaartje van Hofker uit 1935.

De Groene Punt verdween door de Deltawerken. Sindsdien heeft Voorne geen echt ‘groen strand’ meer. Hoewel: bij Rockanje was het voorbij maar bij Oostvoorne leidde aangroei tot een deels begroeid en breed ‘autostrand’ dat nog decennia mooie pionierbegroeiingen kende met bitterling en duizenguldenkruiden.

Kaartje van de punt van Voorne in 1935, mét groen strand. Het Breede Water ligt oostelijk daarvan. Kaart gemaakt door Hofker. Bron: Jaarboek Natuurmonumenten 1935

Rolf Roos

Met dank aan Frans Beekman

Over ontstaan en verhuizing van het ‘Olaertsduyn’ en de oudste Middeleeuwse naam voor een duin op Voorne. Dit artikel is als uitwerking te beschouwen van wat Nol Freijsen eerder schreef over oude veldnamen in de duinen en sluit direct aan op een vermelding uit 1354 waarop ook Nol zich baseerde. Nu is de veldnaam Olaertsduyn(en) alleen nog in gebruik voor het gelijknamige landgoed gelegen aan de binnenduinrand van Voorne. Maar in de 14e eeuw en daarna waren de Olaertsduynen de duinen en gorzen ten westen van Rockanje. Nu blijkt dit gebied een nog oudere naam te hebben.

Op 31 december 1354 beleent Mechtilt, vrouwe van Voorne etc., ‘de uitgors Stockaerdshil’ aan Jacop en Clays Oelaert, dat eerder aan hun vader was beleend. Scan van een transcriptie van de verkorte versie, een zgn. regest,van de oorspronkelijke oorkonde.

In 1354 staat in de inventaris van de Heren van Voorne (zie de scan hierboven) de naam ‘Oelaert’, familienaam van de naamgevers van de Olaertsduynen (ook gespeld Olaarsduynen, Olartsduynen, Oolaertsduyne, maar nergens in de ons bekende bronnen met een ‘Oe’, zoals vermeld in de oudste stukken). De broers Oelaert zullen, net als hun vader daarvoor, de ‘uitgors Stockaerdshil’ gaan pachten. Ze zullen er schapen hebben kunnen houden, net als later op het naastgelegen Schapengors. Wellicht konden koeien en paarden weiden op groene stranden. De hogere, droge duinen leenden zich voor de opkomende en economisch aantrekkelijke teelt van konijnen in ‘waranda’s’. Wat de gebroeders en hun erven feitelijk deden is niet bekend, wel weten we dan het gebied in 1479 opnieuw is verpacht en dan wel met verwijzing naar o.a. konijnenteelt. De konijnenteelt in de duinen van Rockanje was waarschijnlijk. marginaal want de pachtprijs was veel lager dan in Oostvoorne, zie Duinen en mensen Voorne, pag. 35.

Detail kaart Koutter 1608 met ‘Oolaertsduyne’ ter hoogte van ‘Stuyffacker’; de dijk met vele wielen (letter H) is de vrijwel onzichtbaar geworden Rockangse Heyndijk. Het woord Stuifakker eindigde aan de andere kant van deze dijk. Van het Swyn resteert de ‘Swinse dreef’

De naam ‘uitgors’ toont wel dat er hier, ten westen van Rockanje, geen hoge duinen lagen, laat staan een zeewerende duinenrij. Het lag open naar zee met begraasbare schorren (gorzen, groene stranden) en lage duinen en duintjes. Er waren wateren, bij Rockanje Swyn genoemd. Na 1354 heet dit gebied ‘Olaertsduynen’, en deze naam duikt daarna o.a. op in 1479 (een nieuwe verpachting) en 1608 (kaart van Kouter). Nu liggen hier het Waterbos en het Gemeenteduin (tot aan Stekelhoek).

Dan wordt de naam ‘Olaertsduynen’ in de loop van de 17e eeuw hergebruikt, waarschijnlijk door de toenmalige duineigenaren, de familie van Wassenaar van Opdam, als ‘Nieuwe Olaertsduynen’ voor de lage, landinwaarts gelegen duinen nabij Stuifakker en aan de rand van de Noorddijk tot en met wat destijds ‘Meente Weijer’ heette (de ’gemeenschappelijk vijver’, een restant van een wiel (dijkdoorbraak) uit 1570). Dat grondeigenaren oudere namen voor hun bezit toeeigenen is van alle tijden. De Meente Weijer ligt ongeveer ter hoogte van het huidige landgoed Olaertsduyn. De naam ‘Meente Weijer’ resoneert alleen nog in naam van een pand aan de westzijde van het landgoed.

Tot zover de omzwervingen van Olaertsduyn. Westelijk van Rockanje verdween de naam van de kaart, maar hij overleefde uiteindelijk in het nieuwe landgoed, als Jachthuis gesticht rond 1910 door reder, duineigenaar en jager William Smith.

Uitgors Stockaerdshil

Ontleend aan A.A. Beekman (1905-1907) : Het dijk- en waterschapsrecht in Nederland vóór 1795, deel 1. M. Nijhoff, Groningen

In de pachtovereenkomst uit 1354 over de bovenstaande belening door Mechtild, Vrouwe van o.a. Voorne, draagt het beleende gebied de naam ‘Stockaerdshil’. We staan stil bij deze naam want dit is de oudste veldnaam uit het Voornse kustlandschap tot nu toe. De naam is de combinatie van een persoonsnaam ‘Stockaerd’ en het woord ‘hil’.  De naam ‘Stockaert’ is als (zeldzame) familienaam bekend uit Vlaanderen, niet uit de Delta.

Het tweede deel van deze oude veldnaam, ‘hil’, is een landschappelijke aanduiding, ook o.a. bekend van ‘Preekhil’ in de huidige Preekhilpolder op Goeree. Volgens historisch geograaf Frans Beekman kan ‘hil’ duiden op een bescheiden hoogte in een gors, vroeger ook wel ‘stelle’ of ‘stelberg’ genoemd, d.w.z. een hoogwatervluchtplaats voor grazende schapen. Maar ‘hil’ kan ook ‘duin’ betekenen en zo werd het vroeger wel in Vlaanderen en Zeeland gebruikt. Hoe het in de overeenkomst van 1354 wordt bedoeld is niet uit te maken. We houden het voorlopig op ‘duin en gors van Stockaerd’.

Oproep. De wisselwerking tussen Heren van Voorne met Vlaanderen was in die tijd intensief. Ook vaklui en geestelijken kwamen in de 12e en 13e eeuw in het opkomende Brielle (met naastgelegen Maerlant). Denk aan aan de dichter Jacob van Maerlant (uit Brugge afkomstig). In de 13e en 14e eeuw waren abdijen uit Vlaanderen, naast lokale burgers, de aannemers van de eerste bedijkingen. Als iemand de naam ‘Stockaerd’ in deze Vlaamse context nog tegenkomt…laat het ons weten. Ook oude veldnamen voor de duinen als er een bron (kaart, oorkonde etc) bekend is: laat het ons weten.

Kaart van Voorne uit 1661 van Nicolaas Stampioen. De naam Olaertsduynen is dan al noordwaarts en richting de binnenduinrand verplaatst: de huidige locatie. Klik op kaart voor uitvergroting

Achterboek Bloeiende duinen: online achtergronden bij het gelijknamige boek

Marijke J. Drees en Anton van Haperen

[red: artikel is een uitgebreide versie van een hoofdstuk in Bloeiende Duinen en verscheen eerder 26 juli 2017]

Het gaat niet goed met het konijn. In heel Europa niet, maar in onze duinen wordt hij extra gemist. Een goede aanleiding om eens terug te kijken naar de jaren dat konijnen zeer talrijk waren. Zo talrijk dat Jac. P. Thijsse in 1943 schreef[i]:

“De duinen hebben van de konijnen niets dan schade, en wel zeer grote schade ook. Om hun aantrekkelijke eigenschappen zouden we wel graag een beperkt aantal kunnen toelaten, laat ons zeggen één paar voor elke tien hektaren, maar eer je het weet, is dat ééne paar uitgegroeid tot duizenden, die dag en nacht eten. Daar is de groeikracht van het duin niet tegen bestand. Wanneer wij echt mooie, rijk begroeide duinen willen hebben, dan moeten de konijnen worden uitgeroeid …”

In dit essay zullen we onderzoeken of hij gelijk heeft.

Geschiedenis

Dat konijnen in 1943 zo talrijk waren, heeft een voorgeschiedenis. Mensen hebben veel bijgedragen aan het succes van het konijn. Vóór de laatste ijstijd kwamen tot de Loire, halverwege Frankrijk, konijnen voor. In de ijstijd trokken de dieren zich terug tot diep in het Iberisch schiereiland. Toen het weer warmer werd in Europa trok het konijn weer naar het noorden en bereikte het ergens tussen 20.000 en 1000 voor Christus opnieuw de Loire. Er zijn geen bronnen uit die tijd die ons kunnen vertellen of mensen bij deze verspreiding betrokken waren.

De Romeinen maakten kennis met konijnen in Spanje. Ze vielen zo goed in de smaak dat de Romeinen er een aantal mee naar Italië namen om te fokken. De schrijver Varro beschrijft omwalde veldjes, Leporaria genaamd, waar mensen konijnen hielden. Alleen, konijnen laten zich niet gemakkelijk tegenhouden door enkel een wal. Ze zijn tenslotte goede gravers. Ontsnapte konijnen vormden het begin van een wilde konijnenpopulatie in Italië.

Overigens waren er ook toen al problemen:

“Geen schadelijk dier kan gevonden worden op de Balearen: zelfs de konijnen daar, zo wordt gezegd, zijn niet inheems, maar de populatie is afkomstig van een mannetje en vrouwtjes, die door iemand van Spanje zijn mee genomen. Deze populatie was feitelijk zo talrijk, dat ze zelfs huizen en bomen omwierpen door eronder te graven.” (Strabo, (III.5.2). De bewoners smeekten om hulp bij keizer Augustus en vroegen hem om nieuw land. Hij stuurde echter legionairs met fretten om de konijnen te bestrijden.

Tamme konijnen

Het konijn als huisdier is ontstaan in de Zuid-Franse kloosters. De monniken begonnen rassen te fokken in andere kleuren en typen. Uitgangspunt waren de vijf natuurlijke variaties in bontkleur: wildkleur, grijs, zwart, wit en zilvergrijs. Op een afbeelding uit een getijdenboek door Simon Bening (1483-1561) staan tamme konijnen in meerdere kleuren.

Tamme konijnen. Uit: Getijdenboek Atelier Simon Bening, ca. 1510

Volgens Anthonie van Leeuwenhoek was de wildkleur dominant en kruiste men zelfs bewust tamme konijnen met wilde om die kleur te krijgen.Bovendien smaakte het vlees van wilde konijnen ook nog eens beter, omdat het minder vet was. Lemnius (1505) schrijft dat het magere konijnenvlees goed is voor de gezondheid.

Alle tamme konijnen, ook de vele laboratoriumkonijnen in Europa en daarbuiten, behoren tot dezelfde soort als het wilde Europese konijn. Verderop zal blijken dat daardoor het wilde konijn kwetsbaar is voor epidemieën die bij gekweekte konijnen zijn ontstaan.

Naar de duinen

Aan het begin van de Middeleeuwen was het verspreidingsgebied van het wilde konijn nog beperkt tot aan de Loire. In de Lage Landen kwamen konijnen toen nog niet voor. Omdat het vlees zo geliefd was, heeft de mens een handje geholpen met de verspreiding. Edelen en monniken schonken elkaar konijnen om uit te zetten in zogenaamde warandes. Zo kwam het konijn vanuit Frankrijk naar het noorden en verspreidde het zich vanaf de dertiende eeuw over heel West-Europa.

Warandes

Wilde konijnen werden uitgewisseld en gehouden voor het vlees, en vanaf 1400 wordt de bonthandel steeds belangrijker. In de Middeleeuwen en vroegmoderne tijd waren warandes voor de bewoners van de duinstreken wat de Leporaria voor de Romeinen waren. Namelijk gebieden waar edelen konijnen gingen uitzetten die ze als kleinvee hielden voor het vlees en het bont. Aanvankelijk waren de warandes kleine afgegrensde ruimte, later werden zij groter. Soms waren zij omgeven door een wal, maar vaak bestond de grens alleen maar op papier en werd deze afgebakend met simpele voorzieningen als een paal, een hoeksteen of een struik of boom.

Kaart met verpachte warandes op Walcheren 1753, ontleend aan p.142, van Haperen, 2009, detail.

Je vond warandes op zandgronden zoals de Veluwe, de Utrechtse Heuvelrug, in Noord-Brabant en Limburg. In Vlaanderen werden konijnen bij kastelen gehouden. De warandes bestonden uit een wildpark met een konijnenmotte, de benaming voor een kunstmatige nestelheuvel. Ook bij deze konijnen werden soms kleurslagen gefokt, omdat dan het bont meer waard was. Maar het bleven wilde dieren, met veel bewegingsvrijheid en natuurlijk gedrag.

Overal in het duingebied van Nederland en Vlaanderen, inclusief de Waddeneilanden, kwamen warandes voor. In Holland en grote delen van Zeeland had zelfs het hele duingebied die functie gekregen. Het woord warande stond oorspronkelijk voor het alleenrecht de jacht op één of enkele diersoorten uit te oefenen. Dit recht was in Holland op alle woeste gronden voorbehouden aan de graaf. Aanvankelijk had deze vaak een conijn jagher in dienst, maar later werden de warandes, vaak ook wildernissen genoemd, voor veel geld verpacht. In 1297 verhuurde de graaf de duinen van de Maas tot Zijpe en het Gooi aan duinmeijers – duinpachters – voor het commercieel houden van konijnen.[ii] Deze duinmeijers ondernamen van alles om zoveel mogelijk konijnen te krijgen. Waren er veel konijnen, dan maakte de duinmeijer nieuwe gangen in de heuvels, waar de grotere jongen prompt gebruik van maakten. Hij bestreed roofdieren en roofvogels en voerde de konijnen in de winter bij. Hierdoor stierven in de winter minder konijnen waardoor er nog meer gevangen konden worden. De duinmeijers gingen zo drastisch te werk dat kort na 1400 de vos was uitgeroeid in de duinen. Dat het (vlees van) het konijn status had, blijkt uit het verzoek van de hoogleraren van de net opgerichte Universiteit van Leiden eind 16e eeuw, die meenden dat zij ook recht hadden op hofkonijnen (die vroeger aan het graafschap en na 1568 de Staten van Holland waren voorbehouden).

Konijnen vangen

De duinmeijers vingen de konijnen met fretten. Zij lieten een fret (of een bunzing) in de konijnenburcht binnensluipen, waarna de konijnen via de andere pijpen naar buiten vluchtten. Daar liepen ze dan in netten die over de uitgang gespannen waren. Af en toe werden fretten speciaal getraind om de konijnen zelf uit de burchten te halen.

Naast de fret zetten ze ook spaniëls, of greyhounds in, die de opgejaagde konijnen verder opjoegen naar opgespannen netten. Soms werden ook duiven aan een touwtje in de konijnenholen gelaten om met hun klapperende vleugels de konijnen uit hun hol te jagen.

‘Warrener’ met hond en net. Uit: Sheail (1971)

Het bont

In de Romeinse tijd, en ook gedurende de Middeleeuwen was niet alleen het vlees van konijn geliefd, maar ook hun bont. In de Lage Landen was er een heel economisch netwerk, waarin de warandes in de duinen een grote rol speelden. In een kouder klimaat krijgen konijnen een dikkere vacht. Het bont uit de Lage Landen was daardoor van een betere kwaliteit dan dat uit Spanje en Portugal. De duinen, Texel en Vlieland leverden veel konijnenvellen. Amsterdam was een belangrijke doorvoerhaven en Vlaanderen het belangrijkste centrum voor verwerking. De Vlamingen maakten lange mantels, buishoeden en bedspreien.

De laatste keer dat in Europa op industriële schaal konijnenvellen werden gelooid was in de sneeuwwinter van 1944-1945. Doordat de aanvoer van allerlei materiaal via de lucht stagneerde, beschikten de geallieerde troepen tijdens het Ardennenoffensief over ontoereikende winterkleding. In aller ijl werden tonnen konijnenvellen verwerkt tot korte vesten, met lange mouwen, gesloten met houten knopen.[iii]

Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw had je in elke stad wel een vellenopkoper. Naast oud papier, lompen en metalen kocht hij ook konijnenvellen op, meestal van mensen die voor de kerst een paar konijnen slachtten. Hij bewerkte de vellen en verkocht ze weer door.[iv]

Tom Manders, alias Dorus, zong daarover:

“Wie heeft ‘r nog lompen en ouwe metalen
Verkoop ze gauw want de prijzen dalen
Er geeft niemand zo’n hoge prijs as ik
Voor uw oud koper, uw ijzer en uw blik
Ik kom het voor niks van uw zoldertje af halen
Uw ouwe lompen en ouwe metalen

Wie heeft er nog lompen en ouwe metalen?
Mooie haze- en konijnevellen!
Wie heeft er nog lompen en ouwe metalen?”

Het konijn raakt algemeen verbreid

Dankzij de grote inzet van de duinmeijers konden konijnen in de duinen zo talrijk worden. De warande heeft ook bijgedragen aan de succesvolle vestiging van het konijn in Nederland. In of na de zestiende eeuw vestigden de konijnen zich in gebieden die aan de warandes grensden. Dit kon gebeuren, omdat het landschap veranderde. De (kleinschalige) landbouw breidde uit, er was bos gekapt en roofdieren en roofvogels werden overal meer vervolgd. Dit alles maakte de overlevingskansen van het konijn buiten warandes aanzienlijk groter.

Van de 16e tot de 19e eeuw verspreidden konijnen zich over alle zandgronden [v]. In 1588 was het konijn in Nederland al zo gewoon dat historici de oude naam ‘Caninefaten’, de naam van een stam die zich in de eerste eeuw na Christus in het rivierengebied vestigde, per abuis vertaalden als konijnenvreters[vi].

Geblokte honden

Meer konijnen buiten de warandes betekende ook meer overlast voor de aangrenzende landbouw. De konijnen vraten aan de gewassen en daar waren de boeren niet blij mee.

De maatschappelijke verhoudingen waren zo dat de eigenaar van het wild, de graaf en later zijn rechtsopvolgers, zoals bijvoorbeeld de Prins van Oranje en de Staten van Holland en Zeeland, de landbouwers beperkingen kon opleggen, zodat het moeilijker werd om de konijnen te vangen. Zo moesten de honden van de boeren ‘geblokt’ worden met een zwaar blok, zodat ze niet snel konden lopen. Van hun katten moesten ze de oren afsnijden, want dan wilden die niet meer in de zandholen kruipen.

Er waren wel uitzonderingen. Zo kreeg in 1453 een inwoner van Haagambacht toestemming van het Hof van Holland alle konijnen die uit de heerlijkheid Westerbeek op zijn land kwamen, te vangen en dood te slaan.[vii] En op Goeree moest de pas aangetreden en toen 19-jarige gravin Maria van Bourgondië in 1477 toezeggen de konijnenvangst alleen nog uit te oefenen ‘in de rechte wildernissen van den duijnen’. Daarbuiten waren de grondgebruikers voortaan gerechtigd de konijnen ‘te stoppen ende verdriven’. In 1661 besloot de overheid de duinen van Bergen te ‘depopuleren’ van konijnen, en in 1698 kwam men in Vlaanderen gedeeltelijk terug op de strenge jachtbeperkingen om zeedoorbraken te voorkomen.[viii] Maar op andere plaatsen maakte de mens actief het landschap geschikt voor konijnen. Zowel op Schouwen als op Goeree was in de eerste helft van de 17e eeuw een te ruige grasmat van delen van de duinen aanleiding om deze op bescheiden schaal met runderen te gaan begrazen, zodat zij weer meer geschikt werden als leefgebied voor konijnen.

Detail van gegraven ruggen in oude warande, Wijk aan Zee; Foto Rienk Slings

Op de Zeeuwse en Zuidhollandse eilanden zou het tot het midden van de 18e eeuw duren voordat er gestopt werd met de verhuren van de warandes voor de konijnenvangst.

Zijn konijnen exoten?

Zoals gezegd zijn de konijnen niet uit zichzelf naar de lage landen gekomen. Ze zijn door mensen overgebracht en hebben zich vanuit de warandes over heel West-Europa verspreid. Zijn het daarom exoten? Je noemt een dier een exoot als het zich buiten zijn oorspronkelijke omgeving bevindt, en daar alleen maar met hulp van de mens heeft kunnen komen. Konijnen hebben zich na de eerste introducties verder verspreid. In de Middeleeuwen was het tempo van verspreiding in Nederland nog laag. Maar door boskap, roofdierbestrijding en de kleinschalige landbouw werd het landschap steeds geschikter voor het konijn. Je kunt ervan uitgaan dat de veranderingen van het milieu het konijn na 1500 de kans zouden hebben geboden om zich vanuit Zuid-Frankrijk ook spontaan over West-Europa te verspreiden. Wij vinden het konijn daarom geen exoot.

Het konijn verliest zijn status

De maatschappij veranderde, en mensen gingen konijnen minder waarderen.

Jacht en stroperij

Detail konijnenheining bij Castricum

Jac. P. Thijsse was de volgeling van een school die wortelt in de tweede helft van de 18e eeuw. In die tijd veranderde de maatschappelijke positie van het konijn. Dit had deels te maken met het feit dat de konijnenvangst minder ging opbrengen. Daarnaast veranderden ook de opvattingen over de vangst van de konijnen in waranden, die op dat moment nog de status had van een heerlijk recht dat aan enkelen was voorbehouden. Voor de volgelingen van de Verlichting waren dit achterlijke uitwassen van conservatisme. Dit komt duidelijk tot uiting in de geschriften van Jan Kops (1765-1849), die het tweede deel van zijn ‘Staat van Holland’s duinen en ontwerp tot vruchtbaarmaking van dezelve’ begint met een 25 pagina’s tellend hoofdstuk over de ‘Noodzakelijkheid van eene volkomen uitroejing der Konijnen’.

De verandering in maatschappelijke verhoudingen tijdens de de Bataafse Republiek en de Franse tijd (1795-1813) leidde er onder andere toe dat men er naar streefde het jachtrecht niet meer te beperken tot enkele geprivilegieerde groepen. Ook werden regels opgesteld ter bescherming van de positie van de grondgebruiker. Na 1813 – het begin van het Koninkrijk der Nederlanden – werden de veranderde verhoudingen voortgezet. De Jachtwet van 1814 beoogde in de allereerste plaats het weer op peil brengen van de wildstand, die tijdens de Franse overheersing sterk geleden had.

Het konijn is jachtwild, ook al is het schadelijk voor de landbouw. De grondgebruiker – zeg maar de boer – krijgt het recht om het konijn te bestrijden op eigen grond, maar niet daarbuiten. Er waren nog wel conflicten als de konijnen huisden in bossen naast de landbouwgronden en de boseigenaar of jager het konijn niet wilde bestrijden.[ix]

Restant konijnenheining bij Egmond (wal, beplant met meidoornhaag daarna sloot.

Naast jagers en boeren werd het konijn ook bejaagd door mensen die geen rechten op de grond hadden: stropers. In het algemeen met middelen die geen geluid maken: strikken, lange honden. Later stroopten de meest brutalen ook met lichtbakken: met de lamp op het geweer. Stropen was illegaal, maar in de dorpen aan de binnenduinrand heel gebruikelijk. De stroper hoorde erbij. In de grote kerststal in de katholieke kerk van De Zilk staat bij de aanbidders van het Kind ook een stroper met een konijn over zijn schouder. In 1987 waren er in Egmond aan Zee nog tientallen stropers[x].

Van blauwzuur tot klem

Er veranderde meer met de ideeën van de Verlichting, eind 18e eeuw. De woeste gronden moesten in productie gebracht. Overal op zandgronden en zandverstuivingen werden bossen geplant, Daarbij was het konijn een sta-in-de-weg. Konijnen eten de kiemplanten van bomen en struiken, en houden zo bebossing tegen. Vooral in de 19e eeuw werden voor de bestrijding alle soorten middelen gebruikt. Bij de bebossing op de Waddeneilanden werd blauwzuurgas ingezet, holen werden uitgegraven – ’de konijnen werden gedolven’ – en ook werd het konijn met lange honden, fretten, strikken en klemmen bestreden.[xi]

Zo namen de beheerders van de Amsterdamse Waterleidingduinen en het Noordhollands Duinreservaat de jacht op konijnen in eigen hand, omdat de jagers onvoldoende konijnen schoten. Het argument was dat het konijn de opslag van bos – het ontkiemen van jonge bomen en struiken – tegenhield.[xii] Op Walcheren (duinen Oranjezon) was iets vergelijkbaars aan de hand. De pachter van de jacht werd aan de kant gezet en op een gegeven moment waren niet minder dan twintig personen betrokken bij de bestrijding van konijnen.

Om verstuiving tegen te gaan werd helm geplant en werden op stuifplekken takken uitgelegd. De bezorgdheid over verstuiving van de kustduinen was groot. Zo bestond er in de provincie Noord-Holland tot 1988 een provinciale Duinverordening, die beheerders verplichtte te allen tijde het stuiven van het duin tegen te gaan.

Konijnenziekten

Myxomatose

In de jaren vijftig van de 20e eeuw sloeg myxomatose in Nederland toe. Zieke konijnen waren doof en blind. Van dichtbij kon je zien dat hun ogen dichtzaten. Dat kwam omdat alle slijmvliezen ontstoken waren, ook die van de binnenkant van hun oogleden. De doofheid was het gevolg van de opgezwollen gehoorgangen, die daardoor verstopt raakten. Als je heel dicht bij zo’n ziek konijn kwam kon je het zelfs horen ademhalen door zijn ontstoken neus.

Het myxomatose virus heerst nog steeds. Het aantal zieke konijnen nam geleidelijk af en ze stierven ook lang niet allemaal meer een vroegtijdige myxomatosedood.

Waar kwam de myxomatose zo plotseling vandaan? Het virus, dat tot de familie van de pokkenvirussen behoort , komt van oorsprong voor bij een Amerikaans katoenstaartkonijn, en wel het Braziliaanse konijn (Sylvagus brasiliensis). Als dit konijn besmet raakt met myxomatose, ondervindt het daar weinig hinder van. Het krijgt een wond achter het oor, die ook weer verdwijnt, en daar blijft het bij. Maar net zoals het AIDS-virus apen nauwelijks ziek maakt maar voor de mens juist heel gevaarlijk is, zo doet myxomatose een Braziliaans konijn vrijwel geen kwaad, maar zijn Europese neef des te meer.

De grote oversteek

Hoe komt een Europees konijn aan een Amerikaans virus? Eind 19e eeuw werkten onderzoekers in een kliniek in Montevideo met laboratoriumkonijnen, Europese konijnen dus. In 1896 kregen deze konijnen een tot dan toe onbekende dodelijke ziekte. De Braziliaanse konijnen bleken de besmettingsbron, ook al werden zij zelf niet ziek. Steeds opnieuw brak de ziekte uit bij in gevangenschap gehouden Europese konijnen. In 1918 kwam dr Aragao uit Rio de Janeiro op het idee om de ziekte te gaan gebruiken om konijnenplagen te bestrijden. Zoals het wetenschappers betaamt, werd er veel en lang over dit idee gediscussieerd, maar werd het voorlopig niet uitgevoerd. Pas halverwege de 20e eeuw werden de eerste zieke konijnen naar Europa en Australië overgebracht met als doel konijnen te besmetten. De introductie van het virus zou grote gevolgen hebben voor de konijnenstand én voor het landschap.

Myxomatose in Nederland

In Europa zag men konijnen nog steeds als een plaag voor de bosbouw en de landbouw. Een Franse arts die vond dat de konijnen in zijn tuin teveel schade toebrachten besmette op 14 juni 1952 een aantal konijnen met het virus uit Rio de Janeiro. Hij liet ze los op zijn ommuurde landgoed en al snel waren vrijwel alle konijnen dood.

Na de besmetting in Frankrijk verscheen het virus al snel in Nederland en België. De eerste zieke konijnen werden gesignaleerd in september 1953. Van Koersveld[xiii] beschrijft hoe weldra een zwarte handel in zieke konijnen ontstond, om de konijnen nu eindelijk eens goed te bestrijden. De tuinders waren het gegraaf, gegraas en geknaag aan hun mooie groenten meer dan zat. En vooral de dorpelingen in en achter de duinen hadden het helemaal gehad met de zandwolken vanuit de kaalgegraasde duinen. En zo bereikte de myxomatose, langs natuurlijke weg of wellicht geholpen door de mens, in oktober 1957, als laatste van de Waddeneilanden[xiv] , Schiermonnikoog.

Virus zwakker, konijn sterker

Bij de eerste myxomatosegolf, begin jaren ’50, overleefden maar enkele konijnen de ziekte. De meeste waren binnen drie weken dood. Na enkele jaren was de sterfte lager, nog ‘maar’ tussen 50 en 95%. Maar in 1980 kon je op een zomerse namiddag in de duinen weer overal konijnen zien zitten, zowel zieke als gezonde. De zieken herstelden vaak van de myxomatose en het aantal konijnen nam nauwelijks meer af. Het virus was er dus nog wel, maar had nog maar weinig effect. Het virus was zwakker geworden, én de genetische weerstand van de konijnen nam toe. Daarnaast krijgen jonge konijnen ook nog eens afweerstoffen mee met de melk van hun moeder, als die de ziekte heeft overleefd. Hierdoor doorstaan ze in de eerste herfst de ziekte beter. En zoals wij maar één keer waterpokken of mazelen kunnen krijgen, zo blijven ook konijnen de rest van hun leven immuun als ze eenmaal myxomatose hebben gehad. Alles bij elkaar gunstige ontwikkelingen voor de konijnen. Toch waren er in 1990 nog steeds niet zoveel konijnen als vóór de myxomatose, toen alweer een nieuwe ziekte opdook.

Een nieuwe konijnenziekte: VHS

Sinds de jaren ’90 is het konijnenbestand op veel plaatsen gedecimeerd door een nieuwe virusziekte: VHS (Viraal Hemorragisch Syndroom) genoemd. Deze ziekte is een echte killer. Er zijn mensen die hebben gezien dat konijnen plotseling dood neervielen, soms met het eten nog in de bek. Een konijn met VHS maakt het niet lang. Binnen 2 tot 4 dagen na besmetting is het dood. Aan de buitenkant zie je vrijwel niets, hooguit wat bloed aan neus of anus, maar aan de binnenkant des te meer. Het virus veroorzaakt inwendige bloedingen (haemorragie = bloeding). De bloedingen tasten de lever aan, die lichter van kleur wordt en een gemarmerde tekening krijgt. De milt is vergroot en de longen vertonen veel kleine rode haardjes, ontstaan door kleine bloedpropjes. VHS komt alleen voor bij het Europese konijn. De epidemie heeft zich vanuit tamme konijnenhouderij in Italië over heel Europa verspreid. Omdat de ziekte voor het eerst in China is beschreven noemen de Duitsers het de ‘Chinaseuge’, de Chinese epidemie.

VHS in de duinen

In januari 1990 werden de eerste dode konijnen in Nederland onderzocht vanwege de ongewone symptomen. In de jaren daarna kwamen uit steeds meer delen van het land berichten over de ‘geheimzinnige konijnenziekte’[xv] . VHS bleek een veel ernstiger epidemie dan zich aanvankelijk liet aanzien. De ziekte verspreidde zich weliswaar niet zo snel als in de jaren vijftig de myxomatose, maar waar de konijnenstand omlaag ging herstelde ze zich niet. Overigens staat niet vast of VHS wel steeds de oorzaak van de achteruitgang was. Dat komt omdat er nauwelijks zieke of dode konijnen werden gevonden. Zieke dieren kruipen weg in hun hol en bovendien nemen vossen de karkassen mee en verstoppen ze.In het eerste jaar van een uitbraak valt VHS ook minder op omdat het niet meteen alle populaties bereikt. Op sommige plekken sloeg de ziekte groepen konijnen over. Maar doordat de epidemie jaarlijks uitbrak (en nog steeds uitbreekt) is tussen 1990 en 2003 de konijnenstand uiteindelijk tot 10% uitgedund[xvi].

VHS besmettelijker dan myxomatose

VHS en myxomatose verschillen niet alleen in ziektebeeld, maar ook in de wijze van verspreiding en epidemievorming.

Konijnen nemen het VHS-virus op via hun mond of neus bij direct contact met besmette soortgenoten, of doordat ze ruiken aan keutels van besmette dieren. In konijnenkeutels kan het virus lange tijd in leven blijven. Ook vlooien en muggen kunnen het virus overbrengen. En zelfs dode konijnen zijn besmettelijk. Al met al veel meer besmettingsmogelijkheden dan bij myxomatose. De epidemie treedt jaarlijks op, meestal aan het eind van het voortplantingsseizoen, als het aantal vatbare konijnen hoog is[xvii]. Is een gebied eenmaal besmet, dan blijft deze besmetting ook nog bij een zeer lage konijnenstand aanwezig. Het is niet bekend of zich een zwakkere vorm van het virus zal ontwikkelen. Omdat de verspreiding vooral via de keutels gaat, is er minder voordeel voor het virus als zijn gastheer, het konijn, langer ziek is. Dit in tegenstelling tot myxomatose.

Misschien dat de heftigheid van de ziekte niet achteruit gaat, maar wel het percentage sterfgevallen (de mortaliteit). In Spanje werd in 1995 geconstateerd [xviii] dat de mortaliteit bij de jaarlijkse epidemie nu 30% is, tegen 55-75 % bij de eerste epidemie. Ondanks de vele besmettingsmogelijkheden leidde de ziekte nooit tot 100 % sterfte. De verklaring ligt bij de jonge konijnen. Zij worden in hun eerste twee levensmaanden niet erg ziek. Het virus vermenigvuldigt zich bij hen wel, maar dit leidt niet tot bloedingen[xix]. Verder krijgen de jongen van een besmette moeder via de moedermelk antistoffen mee. Deze passieve immuniteit verliezen ze echter weer als ze niet tijdens of kort na het spenen aan het virus worden blootgesteld. Gebeurt dat wel, dan zijn ze voor de rest van hun leven immuun.

De van moeder op kind overgedragen immuniteit kan wel tot een lagere sterfte leiden, maar er ontstaat zo geen volledig immune populatie. Niet iedere moeder is immers besmet, en dus krijgt lang niet elk jong een voorraadje afweerstoffen mee met zijn geboorte.

Een nieuwe variant: VHS2

Net zoals myxomatose zal VHS nog lang blijven. Inmiddels is er een nieuwe variant opgedoken, die ook jonge konijnen ziek maakt. Jammer genoeg wordt er in Nederland geen onderzoek gedaan, niet naar het virus, en niet naar de weerstand van de konijnen.

Planten

Door konijnen gedomineerd landschap, Koningshof, Haarlem

Het bijna geheel verdwijnen van de konijnen als gevolg van de myxomatose had grote invloed op de ecosystemen van de zandgronden en de duinen. Het landschap veranderde enorm, veel planten kwamen tot bloei, en struiken konden zich ontwikkelen. Konijnen eten ook jonge struiken, dit in tegenstelling tot schapen en koeien. Zij eten niet alleen bladeren, maar knagen ook aan stammetjes. Met name in duingraslanden kunnen ze systematisch alle jonge duindoornzaailingen afknagen. Daardoor is hun invloed groot. Hoewel we ons wel eens afvragen of ze de struiken echt opeten, of alleen de takken en stengel afbijten. In 1979 en 1980 zag de eerste auteur bij de rand van duindoorns en kruipwilgen vaak afgebeten takjes liggen. Bijten ze alleen om hun tanden te slijpen? Of hebben ze een klein hapje genomen en laten ze de rest liggen?

Veel van de meidoorns in de duinen stammen uit 1954, het eerste jaar na de myxomatose.. Meidoorns zijn mooie struiken, maar Jan van Groenendael (1982) noemt het een ‘Crataegus-savanne’. In Voornes Duin wil men liever ‘grazige natte duinvegetaties, droge duingraslanden en zandverstuivingen’. Dat is tegenwoordig de breed gedeelde opvatting onder de duinbeheerders. Ze waarderen juist de plekken met kaal zand, de korte en open en soortenrijke vegetatie. Konijnen grazen op sommige plaatsen veel intensiever dan op andere, waardoor er een kleinschalig mozaïek ontstaat, met veel randen en afwisseling. En natuurlijk graven ze, waarbij de bodem wordt losgemaakt, en het gele zand weer bovenop komt te liggen.

Behalve de afwezigheid van de konijnen is er nog een belangrijke oorzaak voor de verandering van de vegetatie in de duinen, nl. de vermesting: de neerslag van een overmaat aan stikstof uit de lucht. Dat leidt tot sterke plantengroei, het dichtgroeien van de duinen met hoge grassen. Juist nu worden de konijnen daarom zeer gemist.

(De toename van struweel is niet alleen negatief. Het heeft geleid tot een toename van de nachtegaal. Dat is een vraag voor het beleid: wat wil je met het duin?).

Conclusie

Had Thijsse gelijk? Hij vond dat de duinen beter af waren met minder konijnen. Hij wilde ‘rijke, begroeide duinen’ en daarmee bedoelde hij duinen met struweel en loofbos. Konijnen houden de ontwikkeling van struweel tegen. Zo bezien had Thijsse gelijk. Thijsse heeft de toename van stikstof uit de lucht niet voorzien. Daardoor ontstaat er niet altijd struweel, maar ook dichte grasmatten komen voor. Daarbinnen kunnen geen andere planten kiemen, het is arm aan soorten.

Duinbeheerders hebben tegenwoordig andere idealen: niet struweel en loofbos, maar duingraslanden met korte vegetatie. Dat ideaal is bijna niet te verwezenlijken zonder konijnen.

[i] Thijsse,J.P., 1943. Onze Duinen.Heemschut serie. Allert de Lange.

[ii]Lauwerier, R.C.G.M. & J.T.Zeiler, 2000. Wishful thinking en de introductie van het konijn in de Lage Landen. Westerheem 49(4):133-137.

[iii] http://users.telenet.be/joosdr/eeuwvaneyck2.htm :

[iv] Maaike Kroesbergen, Met het schietlood in de aanslag, 2006

[v] Rijk,J.H. de, 1988. Geschiedenis van het konijn Oryctolagus cuniculus in Nederland. Lutra 31(2):101-131

[vi] De eerste die dat doet is de geschiedschrijver Hadrianus Junius in zijn ‘Batavia’ in 1588.

[vii] Rentenaar,R., 1978. De vroegste geschiedenis van het konijn in Holland en Zeeland. Holland 10:2-16.

[viii] Tack,G., P.van den Bremt & M.Hermy, 1993. Bossen van Vlaanderen. Uitg. Davidsfonds, Leuven

[ix] Pelzers,E. & J.Thissen, 1985. Over konijnenplagen in Midden- en Zuid-Limburg 1860-1920. Natuurhistorisch Maandblad 74(9):143-146.

[x] Bakker, Th. & J.M.Drees, 1988. Stroperij op konijnen vanuit Egmond aan Zee. Duin 1988 (4):84-88.

[xi] Boodt,P., 1934. De bebossching op de Noordzee-eilanden V. Nederlandsch Bosbouw –Tijdschrift 7 nr.10 pp.369-377

[xii] Mond.med.Leo van Breukelen

[xiii] Van Koersveld, 1955

[xiv] Mörzer Bruins, 1959, intern RIVON verslag

[xv] Siebenga, 1991

[xvi] Drees, niet gepubl.

[xvii] Mutze, 2002

[xviii] Villafuerte et al., 1995

[xix] Lenghaus en Munro, 1994

Verder lezen

Adriani (red.) 1980. Ontdek de duinen. Nederlandse landschappen. Uitgave van IVN in samenwerking met de VARA en PWN.

Commissie Advies Duinbeheer. Stuk nr. 154. Invloed van hoge konijnenstand op bepaalde duinvegetaties.

Dam, P.J.E.M.van, 2000. De rol van de warande. Geschiedenis van de inburgering van het konijn. Jaarboek Ecologische Geschiedenis 2000 (5):59-84.

Dam, P.J.E.M.van, 2001. De Hollandse konijnentuin. De vorming van een kunstmatig ecosysteem in de duinen 1300-1600. Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 27(3):321-336.

Dam, P.J.E.M.van, 2002. Het Hollandse duinkonijn in kaart. Hist.Geogr.Tijdschrift 20(3):48-52.

Dam, P.J.E.M.van, 2010. Leidse professoren eisen hofkonijnen. Een nieuwe betekenis voor een oud emolument in vroegmodern Holland. Boergondie voorbij 287-302.

Dam, P.J.E.M.van, 2010. Rabbits swimming across borders: micro-environmental infrastructures and macro-environmental change in early modern Holland. In: S.C.Bruce (ed.). Ecologies and Economies in Medieval and Early Modern Europe. Studies in Environmental History for R.C.Hoffmann. Pp. 63-91.

Drees, Marijke en Jasja Dekker, 2009. Het konijn in de Noord-Hollandse duin. Tussen Duin en Dijk 8(3) :16-19.

Feen, P.J.van der, 1963. Hoe en wanneer zijn wilde konijnen in Europa verspreid geraakt? Biologische Jaarboek Dodonaea 31:237-243.

Haperen, Anton M.M., 2009.Een wereld van verschil, landschap en plantngroei van de duinen op de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden. KNNV Uitgeverij, Zeist.

Jan van Groenendael, René Boot, Dick van Dorp en Jos Rijntjes, 1982. Vestiging van meidoornstruweel in Duingrasland. De Levende Natuur 84 (1): 11-18.

Mulder, J.L., 2000. De vos in Meijendel en Berkheide. Verslag van onderzoek 1997-2000. Duinwaterbedrijf Zuid-Holland, Katwijk.

LINK

http://www.westhoek.be/nieuws/57282/konijnenwarande-van-de-duinenabdij-gevonden

 

 

Rolf Roos

Jac. P. Thijsse (1865-1945) had de reputatie van beminnelijk mens, vriendelijk en diplomatiek. Het is dan opvallend dat hij in een brief uit 1941 aanwezig in het Regionaal Historisch Centrum te Brielle stevig uitpakt. Het betreft de voorgenomen waterwinning door de gemeente Brielle in de duinen van Voorne.  In die tijd was waterwinning nog een gemeentelijke taak. Het speelt in het begin van de oorlogsjaren. Hij somt enkele argumenten op en sluit af met de volgende slotzin: “Het zou belachelijk zijn met dit perspectief voor oogen,  overbodige en ongewenschte onrust te brengen in het Voornse duin.” Die conclusie spoorde goed met de intenties van de duineigenaren: de Vereniging Natuurmonumenten, NV Voorne’s Duin en het Rotterdamse Administratiefonds, dat net voor de oorlog het duin van Oostvoorne grotendeels had verworven. En wat ook opvalt: natuurbeschermers van die tijd ondersteunen de al voor de oorlog voorgenomen afsluiting van de Brielse Maas (wat pas zou gebeuren in 1950). De reden: er zou een zoetwatergebied  ontstaan, ook bruikbaar voor waterwinning die dan niet in de duinen meer nodig zou zijn. 

Restant waterwinkanaal bij het Quackjeswater

‘Voorne’ stond bij natuurbeschermers al voor de oorlog in zeer hoog aanzien vanwege de vogelrijkdom en de ongekende natte duinen. Terwijl er al wel drinkwater gewonnen werd, nabij het Quackjeswater (vanaf 1896) en in het Kaapduin (vanaf 1924). Die uit Quackjeswater en omgeving werkte met een waterwinkanaal (prise d’eau) en voorzag Hellevoetsluis, later ook Nieuwenhoorn en Nieuw Helvoet van drinkwater. Duineigenaar van Hoey Smith ontving hiervan de revenuen. De winning had problemen met de waterkwaliteit en werd kort na de oorlog gesloten. Het waterwinkanaal is anno 2026 deels nog zichtbaar. De winning in het Kaapduin, met winputten, liep van 1924 tot 1968 en was primair bestemd voor Brielle. Een mooie watertoren resteert.  Zie hiervoor de tekst Kaapduin en de Brielse waterwinning uit Duinen en mensen Voorne, 2023.

Extra waterwinning: ook nabij het Breede Water?

Over de gevolgen van een extra waterwinning die bij Oostvoorne zou komen, ook voor Brielle, speelde in de jaren 30 tot in de oorlog een discussie. Al in 1934 verscheen een kritisch verhaal van Hofker en van Rijsinge in het blad Natura (hier als pdf). Hofker schreef ook in 1941 en 1942 rapporten over deze waterwinning. Hofker schreef die formeel op verzoek van het Rotterdamse Administratiefonds, dat voor haar beplantingen en exploitatie vreesde. Hofker stond daarnaast op goede voet met duineigenaar James van Hoey Smith. Beiden waren ook lid van de NSB, waardoor Hofker in de oorlog tot rector van de HBS in Brielle kon worden benoemd. Ze waren beiden ook natuurbeschermer en hadden net als Natuurmonumenten (waar van Hoey Smith en Thijsse bestuurder waren) bedenkingen tegen nog een waterwinning voor Brielle nabij Oostvoorne. De gevolgen van de voorgenomen winning – zie de geplande winputten op de kaart van Hofker hieronder – zouden reiken tot aan tuindersgronden bij de Heveringen, en tot landgoed Strypemonde. Daar had James van Hoey Smith juist in 1938 een villa gebouwd met waterpartijen en erachter lag het Breede Water, jachtgebied bij uitstek.

Bijlage 2 uit rapport van Hofker, 1942, met de ligging beoogde winputten. In zijn tekst memoreert hij dat een daling van 20cm al desastreus is voor grondwaterafhankelijke planten, een inzicht dat na de oorlog door vele deskundigen zoals Ger Londo zal worden ondersteund. Klik op beeld voor uitvergroting.

En onbekende brief van Thijsse

Schilderij  Jac. P. Thijsse, Allard Pierson museum

Van Jac. P Thijsse is een brief, gedateerd 18 september 1941, opgediept uit het archief van NV Voorne’s Duin zoals aanwezig in het Regionaal Historisch Centrum. De gehele brief incl. uitleg van termen is hierachter op een aparte pagina te vinden.  Thijsse reageert op het eerdergenoemde rapport van Hofker uit 1941. Hij merkt o.a. op:

Het  rapport van Hofker heb ik met het allergrootste genoegen doorgewerkt. (…) Allereerst echter zou ik willen wijzen op het grote belang voor het duinlandschap van Voorne voor ons volk en in de eerste plaats voor de millioenenbevolking van het handels- en industriecomplex langs Merwede, Noord en Nieuwe Maas. (…) Wanneer de waterstand daalt, maakt dit rijke landschap plaats voor ontmoedigende banaliteit, zoals wij dat op zo menige plaats in de duinen van den vastenwal reeds moeten verduren en waar helaas velen reeds mee tevreden zijn. (…)

Hofker heeft in zijn rapport duidelijk aangetoond, dat de winning van het phraeatisch water (meestal genoemd, het oppervlaktewater) onvermijdelijk in zeer korte tijd ten ondergang van de helophile flora met zich brengt. Hij had erbij kunnen voegen, dat na weinige jaren de biologische veranderingen in den bodem zodanig zijn, dat bij herstel van den vroegere hydrologische toestand een terugkeer van de oorspronkelijke flora nog problematisch blijft.(…)

Alles met alles lijkt een prise d’eau (waterwinkanaal, red.) in dit geval voor Rockanje en Oostvoorne toch nog lang niet zeker. We durven ze daarom te ontraden en dat te eerder nu wij weten dat binnen enkele jaren een ingrijpende verandering te verwachten is in het regime der grote rivieren. Deze verandering is onafwijsbaar noodzakelijk in het belang van de zoetwaterwatervoorziening van het Hoogheemraadschap Rijnland en ook voor Delfland, m.a.w. voor vrijwel geheel Zuid-Holland en een deel van Noord-Holland tot aan het Noordzeekanaal. Dit is niet alleen nodig voor drinkwater, maar voor de productiviteit van het cultuurland. De plannen hiervoor zijn sinds enige jaren in bewerking en naderen hun voltooiing. Hierin is ook de begrepen de afdamming van de Brielsche Maas, benevens dammen en stuwen in het gebied van de Merwede en elders. Een van de gevolgen van deze wijzigingen is dat de Oude Maas onttrokken wordt aan de eb- en vloedbeweging en dus een zoet waterbekken gaat vormen, waaruit de eilanden voorzien kunnen worden, want voortreffelijk drinkwater voor mensch en vee en plant. Deze verandering treedt in binnen zeer korte tijd, minder dan 10 jaren.

Het zou belachelijk zijn met dit perspectief voor oogen, overbodige en ongewenschte onrust te brengen in het Voornse duin.

(Tot zover Thijsse, september 1941).  Van Thijsse is ook oudere correspondentie met James van Hoey Smith gevonden, uit 1925.

Meer kritiek

De stellingname van Hofker en Thijsse vindt haar climax in een twee pagina’s dik rapport uit mei 1942 waarvan Prof. Th. Weevers de eerste naam is in een hele rij illustere ondertekenaars. Een rapport dat als dringende oproep aan het Rijksinstituut voor Drinkwatervoorziening valt te lezen. En voor de zeer oplettende lezertjes: Thijsse noemt ‘phaeatrisch water’ geen ‘oppervlaktewater’ meer, zoals in zijn brief. De oude meester kon ook niet alles weten.

De conclusie was: dam de Brielse Maas af, dan kan Voorne worden gespaard. Of: sluit Voorne aan op de Rotterdamse Waterleiding. Maar in dat laatste had Brielle geen zin. Men onttrok nog decennia water aan het Kaapduin. Effecten op nabijgelegen Vliegveld zijn niet gerapporteerd. En die dam, die kwam. Dat het Kruiningergors en vele natuurwaarden langs de Brielse Maas hierdoor teloor zouden gaan werd nimmer een issue. Alle aandacht ging naar de beroemde natte duinen van Voorne die ook in de oorlogsjaren op aandacht van landelijke natuurbeschermers kon rekenen.

Prof. Th. Weevers, ca 1955

De ontworpen winputten (zie de kaart van Hofker) zijn nooit gerealiseerd, wellicht ook door de aanleg van de Atlantikwall. Als iets onrust gaf in duinen van die tijd was dat wel de bunkeraanleg incl. vele toegangswegen.

Nog integreren uit RHC archief 3514: Rapport Rijksinstituut voor drinkwatervoorziening, 1942 inzake een nader onderzoek naar de te verwachten invloed van een watervang in de duinen van Oostvoorne (met 7 bijlagen)

Beschikbare pdfs

Lees ook: De herontdekking van het Kruiningergors

Anneke Brouwer en Rolf Roos

Deze korte brief van 6 oktober 1925 kreeg nergens inhoudelijke aandacht.  In het boek van Hans Blom (1996) over Arboretum Trompenburg (rond 1920 was dit Rotterdamse landgoed thuishaven van de familie van Hoey Smith) wordt deze brief getoond als illustratie van de ‘nauwe contacten’ van James van Hoey Smith met ‘deskundigen als Jac. P. Thijsse’.  We geven hieronder onze transcriptie van de handgeschreven brief  van Jac. P. Thijsse, opgenomen in Hans Blom (1996) Arboretum Trompenburg, op pag. 66. Uitgave Stichting Bevordering van Volkskracht, Rotterdam. De brief speelt in de periode 1920 -1927 toen James van Hoey Smith delen van Voorne onder voorwaarden aan Natuurmonumenten schenkt, zowel James van Hoey Smith als Thijsse zijn daar bestuursleden. De overdracht ging niet zonder stevige onderhandelingen met voorzitter van Tienhoven en Thijsse was ongetwijfeld op de hoogte van de diverse perikelen.

Deze brief ontbreekt in de excel van Heimans & Thijssestichting met alle bekende correspondentie van Jac P. Thijsse, reden om deze hier te tonen en enkele punten er uit te lichten.

De brief toont:

  • vriendschappelijke omgang met familie van Hoey Smith;
  • afzegging: uitnodiging voor excursie met ‘de Ornithologische ‘ (vereniging) want Thijsse is te druk bezet; (hoe deze excursie verliep hebben we geboekstaafd in Duinen en mensen Voorne (2023), pag. 135 waarbij (in 1926) met maar liefst 130 man tegelijk op soorten werd gejaagd, zonder enige gêne beschreven door Dhr .Tijmstra in De Levende Natuur, het lijfblad van Thijsse);
  • verzuchting over het leven van een BN-er: ‘Zoo vernietigt het openbaar leven de persoonlijke vrijheid en het eigen intieme genoegen.’;
  • reactie op (eerdere en niet bewaard gebleven) brief van van Hoey Smith aan Thijsse: Hoek van Holland (bedoeld wordt hier: Natuurgebied De Beer dat verloren ging in de jaren 60 van de vorige eeuw) “is werkelijk zeer mooi, al haalt het ook nog niet bij Voorne”.

(transcriptie, spelling uit 1925 gehandhaafd)

6 Oct. 1925

Zeer geachte heer van Hoey Sm.

Ik dank u en mevr. H.S. zeer voor u zo vriendelijke uitnodiging en zou er dolgraag gevolg aan geven. Ook het program van onze Ornithologische is zeer verlokkelijk, maar helaas kan ik mij onmogelijk vrijmaken. In den laatste tijd is op zoo velerlei wijze beslag gelegd op mijn tijdruimte, dat ik nu werkelijk in verlegenheid dreig te komen. Zoo vernietigt het openbaar leven de persoonlijke vrijheid en het eigen intieme genoegen.

Ik hoop van harte dat u in het voorjaar uw vriendelijke uitnodiging eens zult willen herhalen, b.v. in de Meimaand, want zooals ik u wellicht al vertelde gaan mijn vrouw en ik in de paaschvacantie naar Locarno, dat is al afgesproken. Ik wensch u een prettige excursie toe. De Hoek van Holland – het eigenlijke hoekje bedoel ik – is werkelijk zeer mooi, al haalt het ook nog niet bij Voorne.

Met hartelijke groeten, hoogachtend

Uwdwd*

Jac. P Thijsse

  • Ontcijferd door Frans Beekman: de afkorting van de ouderwetse beleefdheid ‘Uw dienstwillige dienaar’.

In 1942 of 1943 maakte Jac.P. Thijsse (1865-1945) een deels  ingekleurde en met de hand beschreven kaart van de Kennemerduinen en omgeving.

schilderij Jac. P. Thijsse

Deze kaart lag tot begin van deze eeuw op de zolder in de oude boswachterij te Overveen van het PWN Waterleidingbedrijf N.H. Bos is op de kaart aangegeven met de kleur groen, in rood staan Thijsse’s waarderingen van het gebied en in zwart de veldnamen. Verspreid in het boek Duinen en mensen Kennemerland (2009) staan uitsnedes.  Klik aan voor meer details.

De betrokkenheid van Thijsse met het duin was groot. Aanplant van dennenbos ook op duintoppen resulteerden o.a. in Thijssebosjes. HIer met Joop Mourik, 2008. De opinie over duindennenbossen kent grote bewegingen.

Ruud Vlek schreef een mooi artikel  over deze kaart in de De Boekenwereld (2019, 35 . 2; pag 46 en 47) die hier is in te zien: Een historische manuscriptkaart van de Zuid-Kennemerduinen.

kaart-kennemerduinen-met-handschrift--JacPThijsse-1940-NatuurMedia-Duinen-en-mensen

kaart kennemerduinen JacPThijsse 1940 met gebiedsgrens

Kaart Kennemerduinen door Jac. P. Thijsse 1940 met gebiedsgrens

Rolf Roos en Nico van der Wel

In het Regionaal Historisch Centrum Voorne-Putten en Goeree-Overflakkee (RHC-VPGO, de twee in 2026 gefuseerde streekarchieven) arriveerden diverse stukken van duineigenaren uit de periode 1935-1965. Het betreft delen van het archief van de familie Van Hoey Smith, geboekstaafd onder nr. 707. Bij een eerste verkenning troffen we o.a. een prachtige handgeschreven brief van de in 1945 in kamp Uhlzen gestorven directeur van de NV Voorne’s Duin F.H.G. van Iterson (over de verkoop van duinterreinen, vlak voor de oorlog), een onbekende brief van Jac.P. Thijsse en rapporten (1935, 1936, 1939) over het werkverschaffingsproject De Schaapskooi. Dat  project stelde gemeentes, terreinheerders en duineigenaren in staat om gratis allerlei achterstallig onderhoud te laten doen. In dit artikel een schets van de diverse stukken en hoe we dit nieuwe materiaal verwerken in artikelen.

  1. Papierwerk over eigendom en verkoop. Naast veel pachtcontracten met huurders of eigenaren van duinhuisjes troffen we handgeschreven notulen (door F.H.G. van Iterson) over de verkoop van bezittingen van NV Voorne’s Duin aan o.a. Natuurmonumenten en Administratiefonds Rotterdam uit 1938 en 1939. Het artikel hierover (Afslanking NV Voorne’s Duin) staat hier.
  2. Diverse rapporten over Werkkamp de Schaapskooi 1935-1939. Samen met diverse krantenberichten en materiaal uit de beeldbank van het Regionaal Historisch Centrum verwerkt in een online artikel: Bracht Werkkamp de Schaapskooi natuurherstel?
  3. Oude foto’s en kaarten. O.a een foto uit 1888 van de boerderij nabij Kranenhout die eind 19e eeuw als jachthuis door de familie Smith werd gebruikt (‘Jachtlust’) voordat William Smith rond 1900 het hele duinbezit verwierf. Ook: een waarschijnlijk vooroorlogse, handgetekende kaart van bosaanplanten op Strypemonde die we het opgenomen in artikel Landgoed Strypemonde, Voorne: wat resteert van de collectie exotische bomen?
  4. Een pittig rapport van Th. Weevers, Jac. P. Thijsse e.a (1942) tegen de waterwinning op Voorne en onbekende brief van Thijsse uit 1941 over waterwinning  en gevolgen voor de duinen en het Breede Water. Het artikel hierover treft u hier.
  5. Een ingezonden brief van James van Hoey Smith voor de Nieuwe Brielsche Courant uit januari 1965 over de toenmalige grote roofvogelsterfte (dit bleek later (1966) door landbouwgif o.a DDT te komen).

Jachtlust 1888, ook bekend als de Uilenvlucht aan de Groeneweg. Gesloopt ca 1942?

Duinbezit eind 19e eeuw. Ontleend aan Duinen en mensen Voorne, pag 39.

 

 

Rolf Roos

Nieuwe Brielsche Courant van 23 juli 1935

“Jong Holland snakt naar werk”.

Krantenkoppen maken konden ze voor de oorlog ook al goed. Werkkamp de Schaapskooi aan de Noorddijk te Rockanje was één van de ca 10 werkkampen in ons land die vanuit de protestantse kerk (‘De Centrale voor Werkloozenzorg’) met behulp van rijkssubsidie werden gefinancierd. Het was crisistijd. 1935. Vele honderden jongeren (‘jongens’) en werkloze mannen werden gedurende twee maanden aan het werk gezet. Slapen in barakken, eten uit de keuken. Zomer en winter. In dit artikel meer over de drijfveren, de sfeer rond al dit werk en vooral, over de werkzaamheden. We concentreren ons in dit artikel op de gevolgen van dit werkkamp voor het duinlandschap.

Werken in een ‘werkkamp’ had in die jaren zeker niet de negatieve lading die het door de oorlog zou krijgen. Er werden opgewekte ansichtkaarten  gedrukt die we hier tonen. De leidinggevende heette gewoon ‘kampcommandant’. Dat was dhr. Harms, terwijl A.J. Boot in dienst bij NV Voorne’s Duin de opzichter was die het werk in het duin aanstuurde. ” Kampjongens” kwamen gedurende hun werkperiode wel 4 kilo aan, zo staat in de krant. Een dag in een kamp heet ook wel “verpleegdag.”  En en passant werden er eieren geraapt (en verkocht). Of het allemaal koek en ei was vast te betwijfelen want dit werk voor 16-jarigen zouden we het nu bestempelen als zwaar onderbetaalde ‘kinderarbeid’. In alle rapporten en krantenstukjes ontbreekt helaas de vox pop: de stem van de deelnemers wordt niet gehoord. En er is welgeteld één criticus bekend: plantenman en tuinarchitect C. Sipkes.

Ca 1935. Foto Th. van der Steeg, Beeldbank RHCVPGO. Ansichtkaart.

Werkkamp de Schaapskooi

Het werkkamp was een verzameling barakken met o.a. een uitgebreide keuken en opslag, en zeker geen romantische Schaapskooi met dieren. Een oude schaapskooi bij de 15e eeuwse Noorddijk en 18e eeuwse weilanden ‘Gorsinge van de heer van Opdam’ (thans het bos dat Windgat wordt genoemd) was hier al lang verleden tijd. Rentmeester van NV Voorne’s Duin (J. van Dijk) en opzichters (A.J.Boot) van landgoed Strypemonde woonden in het nabijgelegen landhuis De Schaapskooi  (thans Rijksmonument) bij de entree van Strypemonde. Dat dateert uit 1911. Er ligt een wiel (oude doorbraak) achter en er voor ligt een gegraven vijver. Werkkamp de Schaapskooi verrees in relatief korte tijd in 1935 hier vlak achter op een terrein van NV Voorne’s Duin van James van Hoey Smith, die, zoals verderop duidelijk zal worden, een grootafnemer van de geheel gesubsideerde werkzaamheden zal zijn. In een rapport van 21 februari  1935 worden alle mogelijkheden op een rij zet, op 1 augustus is al de feestelijke opening. Protestantse Kerk en Rijk verdeelden de kosten: 25% en 75%.

Werkzaamheden

In het rapport uit 1935 dat de samenwerking tussen gemeentes, NV Voorne’s duin en andere particulieren en Natuurmonumenten vastlegt, staat een veelheid van werkzaamheden in duinrand en duin, voldoende voor een jaar lang werkgelegenheid voor 100 mensen. Het omvat o.a. 20000 kub zand uitgraven en verplaatsen (gecalculeerd op 50 man 40 weken, evenals riet uitsteken). Het gaat om veel grond: we zouden er 2000 volle vrachtwagens voor nodig hebben of 200000 volle kruiwagens. Waar het allemaal heen ging is niet vastgelegd.

Interessant is de tegenwoordig niet meer gebruikte term voor ‘bodemverwildering’:  het bestrijden/verwijderen van diverse bosopslag (o.a. woekerende hop). We noemen kortheidshalve als werkzaamheden:

  • (Voor de gemeentes Oostvoorne en Rockanje): het blootleggen van de ruïnes van de Burcht van  Oostvoorne, bestrijding van ‘bodemverwildering’ o.a. in de bossen van mevr . Hudig– Hoogewerff (red: het Reigersnest), aanleg van ‘groenen weg’ door het natuurterrein en duinbebossing.
  • (Voor Natuurmonumenten):  het ruimen en bestrijden van riet in de duinmeren van  het Breede Water en het Quakjes Water. (red. het Breede water was toen nog geen bezit van Natuurmonumenten maar van James van Hoey Smith die zijn bezit grotendeels had ondergebracht in NV Voorne’s Duin waar hij grootaandeelhouder was; ook na de oorlog wilde hij rond 1960 het Breede Water wederom laten uitgraven (wat het Waterschap toen weigerde) en schonk het uiteindelijk in 1963, wederom voorzien van diverse voorwaarden, aan Natuurmonumenten.
  • (Voor NV Voornes duin o.a.): graven vijvercomplex, dunnen van dennenbos.
  • (Voor Adriaan (A.P.) van Hoey Smith, red. broer van James met andere politieke opvattingen en na de oorlog gebrouilleerd): bestr1jding van bodemverwildering in het bos “Olaertsduyn”.

Een van der schaarse foto’s van werkzaamheden. Wie weet wie de dame is die kwam kijken? En de drie heren?

Nieuwe Brielsche Courant 17 maart 1936. Over dit persschrijven: het Breede Water was nimmer een ‘zeearm’, maar een door stijgend grondwater gevulde duinvallei, kortom een ondiep meer dat door riet en of wilgen snel kan dichtgroeien en door instuivend zand ondieper kan worden. Het Breede water bestond nog maar kort, maar ook door drogere jaren  was het karakter van het ondiepe meer veranderd. Het viel ook doorg in hittezomers 1976 en 2026, maar die momenten zijn niet benut om het uit te baggeren.

Een persconferentie, waarschijnlijk begin 1937 steekt de loftrompet

We citeren uit een wervend schrijven, waarschijnlijk begin 1937. ” Gedurende 10 weken werd het r1et uit een dichtgegroeiden uitlooper van het duinmeer, het Quackjes Water, eigendom van de Vereeniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland, uitgegraven en de uitkomende grond met wortels op kale plekken gekruid en daar op hoopen gestort, waardoor kunstmatige duintjes ontstonden.”  De exacte stortplekken zijn niet bekend, maar er bestaat een foto dat tot op het Vliegveld aan ophoging is gedaan. “Van half oktober 1935 tot half Februari 1936 hebben de jongens een soortgelije uitgraving verricht in het duinmeer, het Breede water, dat in de laatste jaren door groote droogte op bedenkelijke wijze dichtgroeide. Zoo werd het Breede Water in zijn oorspronke11jke gedaantevan groot duinmeer hersteld.”(…) “In de maand April 1936 werd door een groote ploeg kampjongens in 3 weken tijd ten d1enste van de wandelaars een flink wandelpad door de duinen gemaakt ter lengte van 600m.” En leuk voor de recreanten:”Gedurende een jaar waren onafgebroken een paar ploegen bezig met het aanleggen, verbeteren en onderhouden van sluippaadjes door het d1ohtbegroeide duinterrein ten dienste van de wandelaar.” Voor de eigenaren van landgoed Strypemonde en het Pesthuis: ” Vanaf half October 1936 waa het hoofdwerkobject het graven van een complex vijvers in het natuurterrein van de N.V. Maatschappij “Voorne’s Duin”, waaraan de jongens tot op heden nog werken en waaraan nog wel enkele maanden werk is.  Aanvankelijk zijn de vijvers, welke een gezamenlijke grootte hebben van ciroa 10.000 m2, gegraven tot op een dieptevan 1 m beneden het maaiveld, (…) Ondanks het vele regenverlet, dat zich in de maand Februari heeft voorgedaan vlot het werk bevredigend. Voor het graven van deze vijvers moest pongeveer 10000 m3 grond worden vergraven en worden verkruid over afstanden van van 50 tot 100 m.” Er blijkt nog voor jaren werk in de natuurterreinen. Een ander verslag uit 1939, de laatste van voor de oorlog, laat zien dat in meer eigendommen van James van Hoey Smith nog volop werk te verrichten zou zijn.”Ook zouden wij gaarne de dichtgeveende kern van de z.g. Vogelweide uitgraven, welk object door den Inspecteur van de werkverschaffing – evenals de verrichte werkzaamheden- als zeer gunstig is beoordeeld.”

Uit de pers, Nieuwe Brielsche Courant 20 mei 1938

Ansichtkaart, ca 1936. Beeldbank RHCVPGO

In een journalistiek verhaal uit 1938 krijgen we beter zicht op de kampcultuur en ‘verbetering van het landschap’. En hoe goed het is voor de jongens en mannen die een bescheiden zakgeldje ontvangen. “In een kamp is bv. vastgesteld dat de gemiddelde toename in gewicht 3,98 kg. per persoon bedroeg. Vanzelfsprekend wordt heel wat gegeten door de jonge mannen, die in de kracht van hun leven zijn, In een achtweeksch kamp met een aantal verpleegdagen van 3748 werd aan brood gegeten: 2423 stuks wittebrood en 2800 stuks bruin brood (..) en 159,5 kg. margarine.”

“De Schaapskooi, het werkkamp te Rockanje, is een interessante menschengemeenschap. Het kamp bestaat uit een conglomeraat van barakken, gescheiden door een sloot met een rustiek bruggetje, met aan weerszijden breede groene taluds. Het zijn eenvoudige blokhuizen met zit- en slaapgelegenheden, waaraan de tijdelijke bewoners zooveel mogelijk een gezellig aanzien hebben gegeven. Zelfs heeft men niet verzuimd aan deze houten buitenverblijven namen te geven, dikwijls zeer fantastische. Wat denkt u bv. van „De Strandjutters”? De dienstgebouwen liggen links van den ingang. Ook hier heeft men zijn verbeelding den vrijen loop gelaten. Vandaar dan ook, dat op de keurige frissche cantine de naam „De zoete Inval” prijkt; en het gebouw, dat ermede annex is, draagt het zeer zakelijke opschrift „Het Levensmiddelenbedrijf”. En dan is er weer een ander dienstgebouw, dat het „Ministerie vanBinnenlandsche Zaken” heet… !”

“Over dat alles zwaait de kampcommandant de heer Harms den scepter en hij doet dat met aanmerkelijk succes. Onder de jongens, wier leeftijd zich beweegt tusschen 16 en 24 jaar, heerscht een uitstekende stemming en er wordt mede op uitdrukkelijk verlangen van den Min. van Sociale Zaken al het mogelijke gedaan om hun geestelijke ontwikkeling op een hooger peil te brengen. Des middags hebben we onder leiding van den heer van Iterson, directeur van de Mij. „Voorne’s Duin” een excursie gemaakt door het voor het publiek afgesloten natuurreservaat, waar de jongelui onder toezicht van den heer Boot allerlei productieve werken uitvoeren. Zij kappen hout op plaatsen waar dit ongewenscht is, leggen lanen aan, wijzigen den loop van bestaande lanen en paden, kortom ze doen alleswat voor verbetering van het landschap gewenscht is. Verleden jaar is er een groote vijver gereed gekomen, die gevoed wordt door een in de duinen ontsproten beekje. Op het oogenblik is er weer een vijver in wording. Nu is het nog een grauwe terreinuitholling, waaruit de vette klei wordt weggebaggerd, maar eerlang zal het net zoo’n mooie, schilderachtige plas zijn als de andere. Ook het welbekende Breede Water met zijn tallooze wilde bergeenden zwanen, meerkoeten, waterkippetjes en ander waterwild, ligt in de werkingssfeer van het kamp. De jongens patrouilleeren er regelmatig om eieren te schouwen en te rapen, die voor den export, hoofdzakelijk naar Engeland, bestemd zijn.”

“Zoo werkt dit kamp, een uit vele, voor de werklooze jeugd. De Centrale is dankbaar, dit werk te kunnen doen, daartoe in staat gesteld door den steun der regeering en de giften van duizenden geefsters en gevers.”

Eenzame kritiek

Foto privécollectie

 

De enige kritiek op de werkzaamheden kwam van de plantenkenner Cees Sipkes, die er over schreef in De Levende Natuur in 1937, welk verhaal we hier hebben samengevat. Sipkes is uitermate kritisch. Was al dit grondwerk wel nodig? Welke fouten werden gemaakt?  “Verbreking van deze successie door graverijen zou te betreuren zijn en ik durf wel zeggen, dat Natuurmonumenten zooiets nooit zou ondernemen.”  (Red. het gebeurde wel degelijk bij Natuurmonumenten.)
Sipkes, 1937: “Men heeft uitgediept, zoowel in het Breede Water, als in het Kwakjeswater, waar een zeer interessante phase van verlanding en spontane boschvorming aan de gang was en men heeft het materiaal uit de diepte op de oevers gebracht, daarmee de bestaande moerasflora ten deele begravend, de taluds naar het water heeft men steiler gemaakt, zoodat de gelegenheid tot begroeiing van verschillende zones geringer gemaakt is.”

De vallei van het Vliegveld was te nat voor het doel en werd in de werkverschaffing opgehoogd met zand. Klik op foto voor uitvergroting. Foto privécollectie.

Hij pleitte voor de oorlog voor meer terughoudendheid, maar was zelf na de oorlog betrokken bij aanleg van Tenellaplas (met mooie flauwe taluds) en duinbebossing. In 1953 (na de watersnood) ging onder zijn leiding een oud duinlandschap aan de Berkenrijsweg op de schop. Hij probeerde het goede te doen, maar onze visie daarop verschuift wel eens. Tegenwoordig gaan geen jongens meer met kruiwagens door het duin, maar graafmachines om te opdringerige bebossing van destijds weer in te dammen. We noemen het net als toen ‘natuurherstel.’ We praten niet meer over ‘bodemverwildering’, maar over ‘exotenbestrijding.’

Gevolgen voor flora en fauna onbekend

De graafwerkzaamheden moeten lokaal grote gevolgen gehad hebben voor de natuur, maar zijn nimmer gedocumenteerd. Op de schaal van de duinen van Voorne (1500 ha) zijn ze door de tijd opgenomen en waarschijnlijk niet zo ingrijpend dat verlies aan flora of fauna aantoonbaar lijkt. Of gebagger ook geleid heeft tot schoner water is waarschijnlijk wel tijdelijk het geval geweest. Maar bijzondere watervegetaties in Quackjeswater (o.a. met waterdrieblad en kranswieren) zijn door overbemesting door vogels en overbegrazing door ganzen van het riet reeds decennia verleden tijd. Kleine, geïsoleerde schone poelen tonen op Voorne wel een rijke flora. Voor bijzondere libellen moet je daar op letten.

Oproep
Terwijl ‘persberichten’ als propaganda zijn te beschouwen en stukken in de krant van die tijd een zo volgzame en juichende toon kregen dat we daar makkelijk in mee kunnen gaan, missen we het wederwoord van de tienduizenden jongens en honderdduizenden mannen die landelijk te werk zijn gesteld. Wie kent verhalen van hen die in Rockanje moesten werken? En wie weet waar al het weggegraven zand is gedeponeerd of is het deels ook verkocht? We houden ons zeer aanbevolen voor meer informatie.
(Dit artikel konden we maken dankzij de archieven van het Regionaal Historische Centrum in Brielle en de geweldige zoekfuncties van krantenarchief Delpher. We beperken ons tot de periode tot de oorlog. Gebruik en tenslotte afbraak in de oorlog van dit werkkamp is vastgelegd onder archiefnr. 1871 ‘Vordering van het voormalig werkkamp De Schaapskooi en de afbraak ervan, 1940-1944′ van het Regionaal Historisch Centrum.)

Rolf Roos, 11 juni 2026; update 9 oktober 2026

Een zeer solide landhuis vormt het hart van landgoed Olaertsduyn. Het lijkt voor de eeuwigheid gebouwd door de man die ooit het hele Voornse duin bezat, de Rotterdamse reder William Smith. Zowel landhuis als landgoed zijn rijksmonument. Het is van cultuurhistorisch belang als voorbeeld van een ‘jonge’ buitenplaats uit de vroege 20e eeuw en herbergt bijzondere bomen en bosflora. (Duinen en mensen Voorne, 2023)

Juni 2026, bericht in het Westvoorns weekblad: de gemeente Voorne aan Zee besluit het Landgoed Olaertsduyn aan te kopen. Een verstandig besluit, gezien de waarde en de publieke functie die het in het verleden (o.a. als Volkshogeschool) heeft vervuld. Hoe het zal worden gebruikt en beheerd is nu een open vraag. We geven hier enige achtergronden en stand van zaken.

Ons volledige verhaal over Olaertsduyn uit ‘Duinen en mensen Voorne’ (2023) vindt u hier als pdf. We voegen vanuit 2026 terugkijkend enige nuances toe. Achterhaald in ons stuk uit 2023 zijn o.a. de genoemde plannen voor een ‘Ecoresort’ en een voorgenomen rondwandelpad met openstelling stierf een vroegtijdige dood. Destijds maakten we het verhaal in ons boek in goede samenwerking met de vorige eigenaar, Meindert van Buuren, zoals ik dat ook deed met enkele andere landgoederen op Voorne. Hete hangijzers als het door velen betreurde hoge hek heb ik toen laten rusten. Ik had ook enig begrip voor het gegeven dat ruiters gewoon dwars door het gebied konden gaan; paarden(bezitters) zijn lokaal een plaag geworden, zoals o.a. de megalomane manege in het voormalige (middeleeuwse) Berkenrijs wel laat zien. Gemeenten en terreinbeheerders zoals ook het Zuid-Hollands Landschap hoeven echt niet alle ‘beleving’ te faciliteren. De qua natuur en landschap tamelijk futloze gemeente Westvoorne (thans Voorne aan Zee) had wellicht meteen en krachtig moeten handhaven, dan had de binnenduinrand meer van haar luister behouden. Daarom nu wel hulde voor de aankoop door de nieuwe gemeente Voorne aan Zee!

Olaertsduyn is qua architectuur en tuinaanleg absoluut de top. De twee reuzenmammoetbomen, de wachters achter het huis, zullen de komende eeuw de skyline van Voorne bepalen, maar dan in gunstige zin. De natuur ter plekke is fraai en behorend bij hoog opgaand bos, maar op andere landgoederen is deze soms beter beheerd en rijker. Van de voorjaarsflora vallen hier alleen de slanke sleutelbloemen op. Verwildering met exoten dreigt. Natuurherstel is nog goed mogelijk, ook in de kleine graslanden achter het landhuis. Een rijkdom als in de Waranda (graslanden van oude eendekooi) moet hier mogelijk zijn, maar alles valt of staat bij goede inrichting en aansluitend ook goed beheer, in lijn met de cultuurhistorie van dit rijksmonument. Goed toezicht op het gebied is een vereiste anders dreigt bij openstelling publieke verloedering. Weren van honden en paarden is een vereiste, ook om de stikstof – en fosfaatdruk hier laag te houden.

Voor verklaring van de naam ‘Olaertsduyn’ verwijzen we naar artikel van Nol Freijsen (2021) Oude veldnamen in de Voorne duinen (1): Olaertsduin, Windgat en Opdam.

UPDATE 9 oktober 2026

Onleend aan Nieuwsbrief ‘Levend Landgoed’ van Stichting Levend Landgoed in Voorne aan Zee:

De landelijke media hebben uitgebreid bericht over de recente onverwachte ontwikkelingen op Landgoed Olaertsduyn. 

  • De Gemeente Voorne aan Zee, is door koop van hypotheekgever Laurensfonds voor € 4,8 miljoen eigenaar geworden van het Landgoed, d.w.z. landhuis, gronden en ‘congres hotel’. De hypotheekgever heeft de door haar ingezette executoriale veiling bij gebrek aan tijdige betaling van aflossing en rente door hypotheeknemer door de onverwachte koop door de Gemeente afgelast. 
  • De voormalige eigenaar de heer Van Buuren heeft bij de Gemeente een schadeclaim ingediend van € 8 miljoen omdat zijn eerdere plannen ‘onrechtmatig’ zijn belemmerd. 
  • Het congreshotel is inmiddels ontruimd. Dit gebouw werd al vele jaren illegaal bewoond en was eerder door de brandweer afgekeurd voor gebruik. 
  • De heer Van Buuren berichtte op het laatste moment dat hij het Landgoed niet hoeft te verlaten omdat hij ‘huurder was en is’ . De rechter heeft dit bevestigd. Het betreft hier een zakelijke huurder dus niet een particuliere bewoning. Het Landhuis mag al sinds decennia niet als woonhuis bewoond worden. Deze bewoning en overige overtredingen vormden al jaren een twistpunt tussen Van Buuren, Gemeente en anderen. Onder andere leidend tot de dwangsommen die de Gemeente heeft opgelegd. 
  • De Gemeente beraadt zich op wat zij nu met het Landgoed het beste kan gaan doen. De Stichting is in contact met de Gemeente om het doel van de Stichting te borgen, dat wil zeggen een Olaertsduyn dat bijdraagt aan de waardes van natuur, cultuur en maatschappij minimaal volgens het omgevingsplan en de servituutrechten. 
  • De Stichting heeft de Gemeente dringend verzocht om de illegale dubbele hekwerken van 200 cm te verwijderen, maar meer in het bijzonder om het Landgoed weer toegankelijk te maken voor publiek zoals dit sinds de afgelopen 80 jaar het geval was.

 

Foto Henk Terhell, 2022

Heeft u goede ideeën of een reactie? Dat kan onder aan dit bericht (niet anoniem).

Ruzie over overdracht sleept zich voort: zie AD 19 juni 2026

https://www.ad.nl/voorne-aan-zee/ruzie-over-landgoed-in-rockanje-sleept-zich-voort-na-de-verkoop-mogen-we-ontruimen~ad9224a3/

Eerdere artikelen uit het Algemeen Dagblad:

Rolf Roos

Update 30 september 2026

De Oostvoornaar Cees Hokke, nazaat van de jachtopziener Izak Dekker (1873-1955) die we portretteerden op pagina 35 in het boek Duinen en mensen Voorne (zie afbeelding) vond meer beeld in zijn archief waarmee we het verhaal van de duinen verder kunnen aanvullen. Het Breede Water is ontstaan in de periode tussen 1910 en 1930. Een nieuwe rij duinen sloot tussen 1910 en 1920 een strandvlakte af van de zee waardoor een vallei ontstond die zich vulde met water. Ook vonden we diverse oude foto’s uit de periode 1932-1936 van de rijshoutschermen die geplaatst werden ten zuidwesten van het huidige Breede Water en die een bijzondere tijdreeks vormen. De mens en de wind hielpen hier met de afsluiting van de westpunt. Nadat de zeereep hier op deze manier steeds breder was geworden, werd de Groene Punt natter door stijgend grondwater. Later is dit landschap door kustafslag weer verdwenen.

Niet zomaar een foto van mannen van rond 1920. Het beeld toont paard en kar, die volgens Cees Hokke van zijn overgrootvader Izak Dekker was. Op de foto staan rechts Jan Piet Oudwater, de man links is Aart Dekker Izn (Izn: d.w.z. de zoon van Izak Dekker de jachtopziener; ‘Izn’ is hier een belangrijke toevoeging want er waren er meerdere Aart Dekkers aan de duinrand).

Aart Dekker, grootvader van Cees, verhuurde paard en wagen aan ‘de Maatschappij’, d.w.z. NV Voorne’s Duin, ten behoeve het afsluiten van het Breede Water aan de zeezijde. Nu kennen we het Breede Water als een met bos omzoomd meer, in die tijd was het een breed nat strand dat rond 1910 was ontstaan na kustaangroei. Hoe dat verliep in de tijd: zie bijgaande kaartreeks, pag. 131 uit Duinen en mensen Voorne en een tweetal unieke foto’s van voor de oorlog, genomen op dezelfde plek, vanaf paal 11 noordwaarts naar paal 10. Het is ter hoogte van wat na 1938 ‘Strypemonde’  heet.

Zeereep bij de Groene Punt, 1932: afsluiting van het groene strand ter plekke met rijshout. Foto privécollectie

De situatie na de afsluiting, 1936. Foto privécollectie

Aan de zeezijde is met verrijden van zand maar vooral met stuifschermen van o.a. riet en wilgentenen de natte vlakte gesloten. Ook het waterschap, lang niet altijd een applausmachine voor NV Voorne’s Duin, was blij met het resultaat. Zie hieronder het handgeschreven commentaar dat stond bij een foto uit een gedenkboek van het Hoogheemraadschap van Voorne uit 1950 (Stadsarchief Rotterdam), afgebeeld op pag. 71 van het boek Duinen en mensen Voorne.

Rolf Roos

(foto’s van auteur, tenzij anders vermeld)

Zeealant, 2008, Kwade Hoek. Foto Anneke Brouwer

De rij ‘klimaatmigranten’ langs duin en kust wordt jaarlijks langer. Een recente nieuwkomer is de fotogenieke strandnarcis (Pancratium maritimum) maar sommige zuidelijke soorten breiden zich al vele tientallen jaren uit. Bekend voorbeeld is de inmiddels langs de kust vrij algemene zeewolfsmelk, ook bekend van de spectaculaire rups van de niet meer zeldzame zeewolfsmelkpijlstaartvlinder. Ook de zuidelijke zeevenkel staat tot op Ameland en zeeradijs verscheen in 2015 op Terschelling.

Zeealant, een zeer gulle, gele bloeier uit het Middellandse Zeegebied, dook in 2008 op in Kwade Hoek op Goeree, maar heeft vooral waarnemingen in de Waddenzee, tot voorbij Schiermonnikoog. Hiermee is de rij niet af. Ook de zeekool verscheen, bijvoorbeeld tussen basaltblokken op de Afsluitdijk. De strandnarcis voegt zich sinds 2023 in de rij van soorten waarvoor ‘adaptatie’ geen probleem lijkt. Grappig dat de soort ‘strandnarcis’ heet. Dat klopt voor die stabiele mediterrane stranden die geen overmatige recreatie kennen. Maar ook daar staan ze veiliger in nabijgelegen duintjes. Toch maar duinnarcis?

Strandnarcis bloeit vroeg in het jaar. Foto: Semonitis licentie via wikimedia commons

Na de bloei maakt de strandnarcis, zwarte zaden in vrij plompe vruchten, die na de rijping en blootstelling aan de elementen opengaan. De zaden kunnen drijven en lange afstanden over zee afleggen. De wetenschappelijke naam Pancratium maritimum (dus geen Narcissus), verwijst naar de oud-Griekse vechtsport, waarbij zo’n beetje alles mocht: pankration. Groeien in zeeduinen is ook geen kleinigheid.

In de verspreidingsatlas staan eind 2026 twee locaties: eentje in de delta en een aan de zandige zuidkust van de voormalige Zuiderzee.  Klik op beeld voor de verspreidingsatlas.

 

Rolf Roos, met dank aan Henk Terhell en Bert van der Valk

James van Hoey Smith (1891-1965, ongedateerd)

De Rotterdamse ‘havenbaron’ William Smith en zijn zonen Adriaan en James van Hoey Smith zijn centrale figuren in de duingeschiedenis van Voorne. De familie stichtte twee waardevolle landgoederen: Olaertsduyn (1912, eerst alleen een jachthuis, later van zoon Adriaan) en Strypemonde (1938, van zoon James) en had voor de oorlog de vrije hand bij de locatiekeuze. Ze kozen gerenommeerde architecten van hun tijd, want ze hadden het geld en ze wensten allure. Zo ligt landhuis Strypemonde bovenop de bijna vergeten en in bos verstopte Pietersdijk (van ca 1570) en ook midden in het duinlandschap. Thans resteert zo’n 40 hectare. In dit artikel meer over de sympathieke maar eigenlijk foutieve naam van het landgoed want, zoals we zullen betogen, de monding van de Strype lag zuidelijker en was kort na 1300 al verdwenen terwijl de landgoednaam uit de jaren ’30 van de vorige eeuw stamt. Waarom geen Wintgathil of Pietersdijkhuis?

William Smith had eind 19e eeuw het hele duin van Voorne verworven. Als eigenaren deden hij en zijn zoon James aan natuurbescherming inclusief jacht, maar ze wilden ook geld verdienen aan hun duinbezit: ze verpachtten visserijrechten, landjes voor duinlandbouw én ze ventten grote delen uit als ‘exploitatiegebied’ (Duinen en mensen Voorne p. 54-59). Bouwkavels werden verkocht waarbij de eigenaren allerlei beperkingen moesten accepteren (zgn. servituten, een oud woord voor erfdienstbaarheden). Het Quackjeswater dat ze ook bezaten was in de vorige eeuw tot ca 1955 een drinkwaterwingebied en ook in de Tweede Wereldoorlog een bron van inkomsten.

Strypemonde

Het duinlandschap van Voorne is uniek in Nederland en waarschijnlijk zelfs in Europa, door de bijzondere, zeer jonge geologie. Duinen en strand van Voorne zijn door het samenspel van grote rivieren en de zee erg kleinschalig aangelegd. De Voornse kust was tot zeer recent (ca 1000 na Chr.) erg dynamisch, en er zijn uit het huidige duingebied dan ook geen archeologische vondsten bekend. Ook bij geologisch onderzoek in 2022 kwamen geen archeologische resten aan het licht. Waarschijnlijk was de kuststrook tot de 11e/12e eeuw nog vrijwel onbewoond. Uniek is ook dat, anders dan elders in Holland, onder het duinlandschap geen Oude Duinen liggen maar een laag zeezand, afgezet bij overstromingen. Dat is aangetoond met nieuw geologisch onderzoek verricht voor het boek Duinen en Mensen Voorne. C14-bepalingen aan resten van kustplanten en schelpdieren in het zeezand toonde aan dat die overstromingen voor het jaar 1000 hebben plaatsgevonden. Rond 1100 waren er op Voorne nog getijdekreken actief zoals de Goote (die lag ten noorden van het latere Quackjeswater  (Schapengors) en liep richting Brielle) en de Strype. Die kreken zijn door opeenvolgende bedijkingen langzaam maar zeker vrijwel verdwenen.

Wat weten we nu exact over de Strype en Strypemonde? We bespreken het gebied in Duinen en mensen Voorne (pag. 132-143, hier te downloaden). Deze tekst bevat een wandelroute met veel landschappelijk informatie. Zie ook een wandeling in en rond het landgoed op deze website: de Grote Ommeloop van de duinen van Rockanje. De herkomst van enkele soms middeleeuwse veldnamen is online beschreven door Nol Freijsen. Regelmatig lezen we over deze zaken minder juiste zaken, ook in officiële stukken, omdat auteurs opschreven wat hun informanten hen vertelden zonder de bronnen te checken. Dat geldt bijvoorbeeld voor recente teksten over het als ‘rijksmonument’ aangewezen landhuis van Strypemonde. Daarnaast speelt het verleden van o.a. James van Hoey Smith de geschiedschrijving parten. James was behalve stuwende kracht achter NV Voorne’s Duin ook NSB’er. Hij was ook een actief pleitbezorger van natuur en cultuur en schreef er geregeld stukken over. Hij kon op basis van zijn status als grootgrondbezitter weleens overdrijven, bijvoorbeeld over de in zijn ogen ‘overbeweiding’ van het duin (rond 1910). Ook plooide hij de lokale geschiedenis wel eens naar eigen inzicht, waardoor de mythe over de monding van de Strype kon postvatten. We zetten hier de feiten op rij.

Ligging van de particuliere landgoederen op Voorne, 2025. In ons boek Duinen en mensen Voorne (2023) zijn ’t Reigersnest, Mildenburg, Berkenrijs, Olaertsduyn en de Leyse beschreven. Het belang van Kooysight en Kranenhout werd onderstreept. Op het kaartje in lichtblauw de huidige  (recent verbrede) Strypse wetering, restant van de Strype die tot de middeleeuwen net ten noorden van Rockanje richting zee stroomde. Zie ook de huidige topografische kaart.

Een mooi landgoed met een ‘verkeerde’ naam

Door de aanwijzing van landgoederen en landhuizen als rijksmonument en ook de aanwijzing tot Beschermd Dorpsgezicht van delen van de binnenduinrand en het duin op Voorne zijn diverse teksten verschenen waaruit we hier citeren. De zwarte markeringen, van onze hand, betreffen fouten of behoeven nuancering. In de beschrijving van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed bij aanwijzing van Strypemonde tot Rijksmonument uit 2021 staat: “Nadat de buitenplaats Overburgh in 1932 door brand werd verwoest betrokken James van Hoey Smith en diens familie naar het dan nog niet als zodanig aangelegde buitenplaats Strypemonde gelegen oorspronkelijke Pesthuis. Boerderij de Schaapskooi bleef boerderij en rentmeesterwoning van de landerijen maar diende sindsdien tevens als jachthuis van de familie James van Hoey Smith, die in het bos en aangrenzende duingebied jaagde. In 1937-1938 liet James op een restant van de Pietersdijk het landhuis Strijpemonde bouwen, naar ontwerp van architect J.W. Janzen, die tevens huisvriend van de familie was. Tegelijkertijd of kort hierna werd rondom het huis – wellicht deels in samenwerking met architect Janzen een zeer ruime parkaanleg in landschapsstijl aangelegd, bestaande uit een ruime parkweide met grootschalige vijverpartij in landschapsstijl. Het uitgraven van de vijver gebeurde met kruiwagens in het kader van een werkverschaffingsproject. Het zicht vanuit het huis op de weide met vijverpartij wordt door het al eerdergenoemde bos uit de periode 1800-1819 begrensd. In dit bos werd een losmazig patroon van slingerpaden aangelegd en een nieuwe vijver met heuvelpartij. Een ruime in curven verlopende laan vanaf boerderij de Schaapskooi dient sindsdien als oprijlaan naar het landhuis. De vijverpartij van de in IJsselsteen opgetrokken boerderij de Schaapskooi is oorspronkelijk een wiel (red: dijkdoorbraak). Het gehele park werd beplant met in Nederland zeldzame uitheemse bomen en planten, waaronder bamboe, kurkeik en een pinetum in het bos ten zuidwesten van het landhuis. Omstreeks 1960 werd in het bos uit de periode 1800-1819 een laan van Metasequoia’s aangelegd. De onderdelen van het complex Strijpemonde staan in een fraaie landschappelijke omgeving met een grote afwisseling van gesloten en open delen. In het park staan ondermeer het aan het begin van de oprijlaan gelegen toegangshek, een brug over de vijver, een ponystal met bijbehorende hooiberg aan de bosrand, een houtschuur ten noordwesten van de oprit bij het huis en een tweetal veeshelters op het weiland, die alle dateren uit de bouwtijd van het landhuis en eveneens zijn ontworpen door architect J.W. Janzen.” (…) Daarna volgt: “De naam Strypemonde moet worden gerelateerd aan het voormalige zeegat Strype dat ooit nabij de historische buitenplaats uitmondde.” [red.: NB de soms foute spelling (‘Strijpemonde’) staat in het RCE-stuk.]

Voor dat laatste zijn echter geen aanwijzingen. Ook de officiële tekst voor aanwijzing van beschermd dorpsgezicht Voornes Duin, 2017 verhaspelt de feiten. “Het Windgat is een laagte tussen de duinen, die de plaats aangeeft waar de Strype, een oude vloedgeul, vroeger het land binnendrong.” Hierbij ontbreekt een vermelding van de (ondeugdelijke) bron van dit verhaal, nl. een tekst van James van Hoey Smith in de Brielse Courant van 22 maart 1963. Daarin meldt hij trouwens ook dat de Strype over het Breede Water heen uitwaterde (dat nog lang niet bestond). De Strype was geen vloedgeul of ‘zeegat’, eerder een getijdekreek (zoals op de kwelders van Terschelling en Schiermonnikoog) en had ook geen monding in de zin dat het water op een enkele plek uitstroomde, er waren eigenlijk twee mondingen: aan de ene zijde  in het Haringvliet en aan de andere zijde, landinwaarts op Voorne in andere getijdekreek, de Goote) . ‘Vroeger’ is wel erg vaag (de Strype heeft bestaan ca 1500 vChr tot 1250 na Chr) en de Strype als hoofdstroom lag niet ‘hier.’ En toen er sprake was van een Windgat (vanaf 1479) was de Strype al verdwenen, en resteerde hooguit nog een kreekrest. De Strype was nl. begin 14e eeuw al afgedamd door de nog steeds aanwezige Vleerdamsedijk; die dijk is meer dan een dam, hij loopt vanaf Rockanje/Meertje de Waal landinwaarts richting Oostvoorne, Ten oosten van die dijk ligt ook nu nog een (recent verbrede) watergang, de Strypse Wetering. Na afdamming rond 1300 ontstond aan de zeezijde de strandvlakte van Het Windgat, een brede laaggelegen en dus zwakke plek in de kustlijn. Die brede vlakte overstroomde bij stormvloeden met zeewater. Op een 16e-eeuwse  kaart wordt dit gebied ook wel aangeduid als Wintglop, met meerdere kreken o.a. een ‘Groote Kreek’. Dit landschap leek wel wat op de huidige Kwade Hoek op Goeree. Vervolgens stoof net ten noorden van Rockanje de voormalige hoofdstroom (de ‘echte’ Strype) deels dicht maar diverse ‘swinnen’ resteerden (denk aan de huidige straatnaam Swinsedreef). Ze zijn nog zichtbaar op de kaart uit 1608 van Kouter (zie hieronder). Na de Vleerdamsedijk zijn aan het eind van Middeleeuwen in het toenmalige Windgat ook de Noorddijk (15e eeuw) en de Pietersdijk (ca. 1570) aangelegd. Na totstandkoming van de Pietersdijk werd het gebied pas eind 17e eeuw veiliger door opzanding en pas echt veilig na 19e-eeuwse aanlanding van een zandbanken voor de kust.

Huidige landschap net ten westen van de Schaapskooi met een wiel, waarschijnlijk uit 1570. Achtergrond: de Noorddijk die hier overgaat in het duinlandschap van de Heveringen.

Tegenwoordig is ‘Windgat’ de naam voor een bosgebied – gelegen tussen de Noorddijk en de Pietersdijk – en nu ver landinwaarts gelegen, maar het was dus ooit de naam voor de gehele open deel van de westkust waar soms meerdere kreken liepen. Af en toe brak een dijk door, bijvoorbeeld in 1570 in de Noorddijk vlak bij de Heveringen (achter d.w.z. ten zuiden van de Schaapskooi, d.w.z niet het watertje ervoor, dat is een gegraven vijver). Op de kaart van  Nicolaas Stampioen uit 1661 (Kaart van de Generale dijckage van Voorne, NA 4.VTH 2027) treffen dit water als ‘Meente weijer’: de gemeenschappelijke vijver (drinkplek voor vee) en restant van een kreek die ook zichtbaar is bij Kouter. Die drenkplek zou wel eens de logische reden zijn voor de locatie voor een schaapskooi en van de latere rentmeesterswoning uit 1910 die die naam is gaan dragen.

Afsluiting in 1932 met rijshout bij paal 11. In de jaren erna ontstond een zanddijk.

Vanaf ca 1650

In recentere eeuwen ontstonden ten westen van de Pietersdijk in het restant van het Wintgat door verdere kustaangroei strandvlaktes als de Vallei, de Paardenwei (nu Vogelwei) en het Breede Water. De laatste werd een meer rond 1930 zeewaartse aanstuiving en ophoging. Na  aanleg van een zanddijk met behulp van een strook rijshout tussen strandpalen 10 en 11 werd het laatste deel van het oude groene strand afgesloten en ging over in de Groene Punt, zie ons aparte artikel hierover. Dat bleek ook het moment om in dit intrinsiek zwakke, maar juist in die decennia uitdijende kustgebied een landgoed aan te leggen, best wel een risicovolle stap. Men zette het landhuis neer op de  3m hoge Pietersdijk die in die tijd zeker geen ‘restant’ was maar wel deels vergraven was, en waarvan een deel nu dennenaanplant torst.

Als James van Hoey Smith, die vanuit persoonlijke interesse veel van het landschap wist, een correcte naam voor zijn landgoed had willen kiezen, dan lag ‘Windgat’ of ‘Groote Kreeke’ meer voor de hand. Hij koos voor een meer romantische naam, waardoor generaties natuurliefhebbers en ambtenaren nu denken dat juist hier de Strype uitmondde. Taal doet ertoe. Een ‘Windgat’ klinkt nauwelijks aantrekkelijk, terwijl een ‘Strypemonde’ ons de oren doet spitsen. Niettemin: historisch correct zouden zijn: Wintgathil (dwz hoger land in het  Windgat vergelijk Stockaershill) of Pietersdijkhuis (dat klopt 100%).

Kaart van Kouter uit 1608 met rechts het noorden. Rechts van het midden het Windgat met de Groote Kreeke (afgebeeld als een soort meertje) en een ondiepe getijdengeul naar zee. Het restant van de Strype vóór de Vleerdamsedijk (middenonder) leeft voort als Meertje de Waal en Strypse Wetering (recent weer verbreed). Deze dramatische, open situatie toont de gevolgen van de Allerheiligenvloed van 1570 met vele doorbraken gevolgd door versterking/aanleg van de Pietersdijk. Op een iets recentere kaart van ca. 1645 (Nationaal Archief 4.VTH 2037) is het Windgat geen gors meer, maar spreekt men van ‘Wintgatsche duynen’.

Nieuw bord 2026, nadat er nieuwe eigenaars zich vestigden. Mooi de oude stijl doorgezet.

Zelfde plek als rechts, 2022, ten tijde periode met verwaarlozing van het landgoed

 

Bronnen  

Detail van NL-HaNA_4.HEK_MC615. toont een ‘wintglop’ tussen ‘Recange’ en ‘Oostvoorn’. Kaart van Pieter-Goos 1666-en-1683. Het noorden is links. Grote ondieptes bij het later dichtstuivende ‘Wintglop’.

Henk Terhell

Bekijk het fotoboek over Strypemonde en bij Tenellaplas (2026).

De foto’s zijn uit de periode 2019-2022, en zijn alle gemaakt in landgoed Strypemonde en rondom bezoekerscentrum Tenellaplas te Rockanje. Klik op de foto voor uitvergroting. Zie je een fout in een naam? Meld het ons!

Eerrder verschenen vele foto’s voor het boek Duinen en mensen Voorne waaronder paddenstoelenfoto’s op landgoed Mildenburg (Oostvoorne).

 

Rolf Roos

AI-vrij garantie: de auteur staat in voor de herkomst van zijn teksten. Deze garantie geldt niet voor de opgenomen citaten uit het persbericht van dit boek.

Een atlas is, zoals we van de basisschool weten, een boek met kaarten. Als kind verslond ik atlassen. Van de wereld, oude kaarten van Indië, historische kaarten. Kaarten als poorten naar het verleden en voor begrip van het heden. Bij een provinciale atlas van het water verwacht de lezer allerlei kaarten. Van vroegere overstromingen. Ook graag kaarten van waterwegen en hoe we met ons bootje van A naar B kunnen komen. Kaarten met goed en slecht water als we willen zwemmen. Of een kaart waar je het vroegst in het seizoen kan schaatsen, mocht het nog een keer koud worden. Kaarten met waar we ons drinkwater vandaan halen en hoe het waterverbruik groeit. En kaarten over diverse natte narigheid. Zoals: waar zitten al die landbouwgifstoffen in ons water, waar zakken de veenbodems het hardst nu er soms enorme droogte heerst? Waar zijn er wellicht gevaarlijke gebieden nu er ook grote wateroverlast kan optreden? Of over waterkwaliteit vroeger en nu: is die nu vooruitgegaan? Waar en hoe dan? En waarom zijn er in ons land behalve polders ook ‘waterschappen’ en wie trekt daar aan de touwtjes?

Het persbericht meldt: “Aan de hand van gedetailleerde waterstaatskaarten beschrijven deskundige auteurs het systeem dat de mens, economie, natuur, recreatie en landbouw dient.” Een beetje knullige tekst. Want vroeger was het heel simpel: het ging om veiligheid, drinkwater, vervoer en landbouw. Allemaal economie. En die ‘natuur’ is er pas heel recent bijgekomen. Plus ‘klimaat’. Dit boek getuigt van de vele aanzetten en de eerste resultaten om een nieuwe koers in te slaan.

2777 gram, 400 pagina’s, waar voor je geld?

De niet te tillen ‘Wateratlas van Noord-Holland’ bevat heel veel kaarten die ook regelmatig antwoord geven op enkele van de opgeworpen vragen. We geven enkele doorkijkjes in deze Atlas, die gezien de hoeveelheid foto’s en soms meanderende teksten ook heel simpel ‘Water in Noord-Holland’ had mogen heten. Dat had ons ook verwarring met de al bestaande ANWB-wateratlassen bespaard. Het boek dat een inleiding met duidelijke vraagstelling mist, wordt ingekaderd in het ‘Ten geleide’ dat veronderstelt dat we meestal achteloos aan het water voorbijgaan en dat het nodig is dat we ‘het watersysteem’ leren kennen. ‘Het’ watersysteem? De eindredacteur is onder de indruk van het complexe systeem van duizenden peilgebieden, honderden polders en 11 boezemgebieden. Begrijpelijk, maar of de Noord-Hollander, behalve dan de boeren die eeuwen de waterschappen hebben gevormd en tot voor kort beheersten, gaat denken in systemen, dat lijkt me de vraag. Maar concrete projecten in eigen regio, gedragen door herkenbare bestuurders of voormannen/vrouwen, daar krijg je mensen wel mee mee. Zie de Stichting Oer-IJ (mede-uitgever) die fantastisch werk doet in de regio Castricum en ook de beste teksten over projecten in dit boek heeft.

Voorbeeld van opmaak in Wateratlas Noord-Holland

Opbouw

Er zijn vijf inleidende hoofdstukken. Er is een fijne historische intro met mooie kaarten en saillante details, maar waarin de grote lijn: hoe komt het dat een eerst hoger gelegen Hollandse land zo is gezakt (nl. door eeuwenlange ontwatering ten behoeve van landbouw en door vervening) niet wordt belicht. Pas op pag. 226 wordt dit benoemd. Landbouw, hoe nodig ook, heeft ons land laten zakken, zoals landbouw, helaas, ons nog steeds verder omlaag helpt. Of is ergens al het tij gekeerd?

In het deelhoofdstuk over ‘het levende water’ komen we veel te weten over fosfaat, stikstof en zout en lezen we dat we ‘ondanks alles nog steeds heldere sloten, plassen en meren hebben’, maar het gepresenteerde kaartbeeld met toekomstperspectieven toont iets heel anders: vooral polders met veel bruin, troebel water waarvoor – hoe bedenkt men het in de bureaucratie – ‘troebelwaterdoelen’ haalbaar worden geacht. Zijn ‘troebelwaterdoelen’ ook beleidsdoelen? Op dit soort mist zit de Noord-Hollandse burger niet te wachten. Waar kunnen we nu weer gaan vissen en zonder risico het gevangen palinkje roken?

Het ook inleidend bedoelde hoofdstuk over klimaat ‘anders omgaan met water’ bevat veel informatieve kaartjes maar mist een inzichtelijk en krachtig bestuurlijk verhaal. Het gaat natuurlijk niet om die regenton in de achtertuin, maar hoe we a. per direct een rem zetten op verdere toename van klimaatstress, en b. hoe de samenleving een kernachtig pakket maakt om ergste gevolgen te beperken. Er zijn openstaande vragen. Welke concrete beperkingen leggen we aan ‘gebruikers’ (lees boeren en burgers) op om relatief nieuwe doelen als ‘natuur’ en ‘klimaat’ goed te realiseren.  Hoeveel grond hebben we nodig om ruimte te scheppen voor water nu het klimaat in hoog tempo kantelt?  Het boek schenkt hier nog geen echt klare wijn. Wel allerlei mooie voorbeelden. Maar waar in Noord-Holland is men al geheel op koers? In Amsterdam (zie pag. 353)? De lezer verlangt naar een concrete intro van de vele interessante gebiedsbesprekingen in de Atlas. Dat had de watergedeputeerde ook kunnen doen in plaats van het nu weinig zeggende voorwoord (dat was de plek geweest om de vele auteurs die zich voor dit boek hebben ingespannen te waarderen). Een tip voor uitgevers: als een bestuurder iets mag zeggen in een boek, vraag iets concreets over tastbaar beleid of plaats het anders niet. Niets is sneller verouderd en zou ons bespaard moeten blijven dan bestuurlijke vaagpraat. Wees zuinig met papier, met woorden en met de lezer. Die wil graag stevige koek.

Tastbaar water

Concreet wordt het boek als het gaat over drinkwater en afvalwater. Grondwater wordt wat kleintjes behandeld (waarom blijft vervuild grondwater onbelicht en ook niet in kaart gebracht?) en we begrepen niet waarom sommige foto’s (bv. aanleg riool op pag. 104) hier nu staan. Voor alle drie typen ‘onzichtbaar’ water had ik graag gelezen (en in kaartbeeld gezien) wat de belangrijkste positieve wapenfeiten de laatste 50 jaar zijn geweest; denk bijvoorbeeld aan herstel van de grondwaterbellen in de duinen. En is er al een rem voorzien op de toename van drinkwaterconsumptie? Bij het informatieve verhaal over afvalwater staat een illustratief kaartje met ‘het onzichtbare water’ van Broek in Waterland met riolen met allerlei kleurtjes en missen we een goede legenda, wat helaas bij veel kaarten het geval is. Auteurs veronderstellen veel voorkennis of verwachten dat men de hele tekst eerst leest voor men het beeld bekijkt, maar de werkelijkheid is natuurlijk andersom. Broek in Waterland brengt me bij de categorie van ‘niet uitgewerkte onderwerpen’: de gifbelt Volgermeerpolder en met ambitieus nieuw doel: het vormen naar nieuw veen. Lukt dat met het huidige water en het huidige klimaat? Honderden miljoenen zijn hier geïnvesteerd, maar hoe goed gaat het nu?

De opgenomen oude waterstaatskaarten zijn schitterend, de modernere missen vaak dit evenwicht

Regio’s

Hoe concreter hoe beter en het is een goede keus dat het leeuwendeel van het boek aan diverse deelgebieden en regio’s wordt besteed. We lichten als voorbeeld de duingebieden en binnenduinrand eruit. Theo Bakker schrijft heel informatief over hoe de zoetwaterlens onder de duinen is ontdekt (1826) en hoe deze, afhankelijk van de ondergrond, overal op een andere manier opbolt. Eind 19e eeuw in Schoorl: plus 12 meter boven NAP. Dat is een flink flatgebouw! Dat wil zeggen dat ook valleibodems die zo hoog lagen aan de oppervlakte net nat werden. In dit hoofdstuk helaas niets over verdroging als gevolg van kustafslag, waterwinning en aanplant van bos. Die bel in Schoorl zakte 3 meter weten we uit een baanbrekend rapport over duinvalleien waaraan Bakker ooit meewerkte. Hoeveel gaat het helpen nu steeds meer naaldbos verdwijnt? Beelden over herstel van grondwaterstanden na beëindiging van waterwinning (Zuid-Kennemerland) of aanpassing hiervan (Castricum, Bergen) zouden een kader geven voor het duinherstel dat in veel geplagde duinen optrad. Zo zijn er nu 60% meer vochtige duinvegetaties in de Kennemerduinen. Een knappe prestatie waarvoor een mooi kaartje niet had misstaan. Zou het zo blijven met de huidige zomerse extremen?

De enorme fluctuaties die recent optreden door natte winters en superdroge zomers worden goed beschreven in technische zin, maar over de concrete effecten voor flora en fauna komen we weinig te weten, terwijl van bijvoorbeeld Texel bekend is dat heide letterlijk verdronk, parnassia in slecht gedraineerde valleien kopje onderging (maar zich kon herstellen) en dat de enige vindplaats van de beroemde vogelnestorchis bij Bergen is uitgeroeid door dit klimaatgeweld. Er zijn zeer veel monitoringsgegevens, maar beheerders lijken vooral de successen te etaleren. Het is geweldig dat er (lage aantallen) honingorchis, groenknolorchis en soms herfstschroeforchis zijn, maar de belangrijkste populatie honingorchis van ons land op het Kennemerstrand is in tegenstelling tot wat er in het boek staat tanende. En beheerders zijn traag met ingrijpen waar verruiging optreedt, of denken in ons tijdsgewricht te makkelijk dat het door ‘natuurlijke processen’ allemaal goed zal komen.

In dit boek veel aandacht voor duinrellen en soms zeer bijzondere kokerjuffers. Dit (in de winter) warmere, stromende grondwater is in de winter bij vorst een toevlucht voor vele vogels (watersnippen), wat helaas onbenoemd blijft. Echt interessant en informatief zijn teksten over nieuwe gebieden als de ‘Schoonwatervallei’. Niet in het duin, maar in de polder tussen Bakkum en Akersloot, die vreemd genoeg op twee plekken wordt besproken (pag. 171 en 371). De lezer die van hoed en rand wil weten moet wat bladeren, maar vooral het laatste hoofdstuk, over het Oer-IJ, is zeer informatief en inspirerend. Verspreid in het boek staan meer mooie kustverhalen, zoals over de ‘Zandpolders’ boven Callantsoog met bijzondere soorten van brak water, de komst van struikheide en de ’troetelorchidee’ – want Europees van belang – groenknolorchis. In het verhaal over het Zwanenwater wordt eerlijk gemeld dat de vervuiling met fosfaat vooral door vogels komt maar we missen een verhaal over uitbaggering in het verleden en de effecten daarvan. Ook de alarmerende PFAS-metingen in het meer hadden niet onvermeld mogen blijven.

In een overzichtsboek als deze Atlas horen toch ook concrete trends bij flora en fauna mede als gevolg van kwelschermen (werken ze?) en gebiedsuitbreidingen aan de binnenduinrand o.a. ten zuiden van Callantsoog en op Texel. Dit had wel in de verf mogen worden gezet. Het duinrandherstel van een project als Mariendal blijft geheel onbelicht, evenals trends in de duinen bij Den Helder. Overal zijn er in natuurgebieden elke zes jaar karteringen van flora en fauna en ook vele vrijwilligers voeren data in. Daar is meer verhaal over te presenteren dan hier is gebeurd. Ook over trends in de duinen van Texel lezen we in dit boek niets, terwijl er prachtige projecten zijn geweest (o.a. Mokslootproject) waarvan we nu de resultaten willen lezen.

Soms echt wat veel en te kleine kaartjes en doorsneedes die meer toelichting behoeven.

Terug bij af

Terug naar het persbericht van de uitgever, dat onnodig  praat met meel in de mond: “Verschillende maatschappelijke belangen strijden om voorrang bij het gebruik van het water. De problematiek is hardnekkig weerbarstig en de praktijk bij lange na niet eenvoudig, waarbij grenzen in zicht komen en soms worden overschreden. “ Tja. In het boek treffen we een mooie impressie van een historisch treffen tussen de dijkgraaf en boze boeren rond 1600 bij Assendelft. Hoe gaat dat nu? De atlas bevat veel technische details, maar hoe wij mensen het nu sociaal klaren met het water, je mag er vaak naar gissen. De drie waterschappen in Noord-Holland krijgen keurige PR teksten achterin, maar nergens een verhaal met vlees en bloed hoe bij een concreet probleem de mouwen moesten worden opgestroopt. De wel erg brave benadering van de agrarische sector in dit boek kan eigenlijk ook niet meer. Waterschappers wordt volwassen! “Daarom zou elke inwoner van Noord-Holland moeten kunnen beschikken over basiskennis van het watersysteem.” Dat laatste is een begrijpelijke wens van projectleiders maar dat bereik je wellicht niet met een te dik boek. Dan zijn wervelende en eerlijke campagnes over lokale waterprojecten een beter idee: zichtbare zaken die mensen raken, gewoon via de lokale krant plus internet. En vooral: bijeenkomsten op locatie. Samen een rondje roeien. Het boek kan dan worden opgeknipt in mooie online magazines of pdf’s, als achtergrondmateriaal op project-websites.

Tenslotte. Dit dikke boek had een moderne encyclopedie kunnen zijn als bronnen in de tekst (en bij grafieken!) goed zouden zijn vermeld, legenda’s bij kaarten glashelder zouden zijn en er een mooie index zou zijn gemaakt. Dat kost altijd zes weken aan het eind, als je denkt dat het boek klaar is. En dan verspreid overal accurate QR-codes naar websites met aanvulling of updates. Doe mee met al die vernieuwing! Aan enthousiasme bij de auteurs, hun projecten met  aandacht voor herstel van de natuur zal het niet liggen. Maar is een boek met goede bedoelingen ook een goed boek? Vorm uw mening en koop het. Per kilo is het zeer goedkoop.

Bestellen:

www.uitgeverijnoordholland.nl

Stichting Uitgeverij Noord-Holland

39,95, 2777 gram, 400 pags

Rolf Roos

Met dank aan Frans Beekman en Herwin van den Engel

Oorspronkelijk 2025; updates 24 september en 11 oktober 2026

Kwade Hoek en Goedereede..is dat geen prettig woordenpaar? De Kwade Hoek kennen we nu als een groot aangroeiend kustgebied aan de noordoostkant van Goeree in de Haringvlietmonding. Door de terreinbeheerder is een oude houten spant van een scheepswrak neergezet bij de ingang om het gangbare verhaal over de naam Kwade Hoek te onderstrepen: hier vergingen schepen. Maar klopt dat ook? We plozen het krantenarchief van Delpher na en troffen twee strandingen in de 18e, eentje in de 19e en twee in de 20e eeuw. Niet echt veel.  In dit artikel speuren we naar de herkomst van de naam en zullen het verband met scheepstrandingen, hoezeer ook een aardig verhaal, sterk relativeren.  Hier waren kustafslag en inbraken reeel en stond het voortbestaan van het eiland Goeree (en daarmee de Rotterdamse haven) op het spel. We troffen recent een kaart waar de duinenrij geheel was verdwenen: een ‘quaden hoek’. Het was alarmfase 1 in die tijd. Het ging om veiligstelling van de havenbelangen. Want een afslaand of verplaatsend eiland kan de scheepvaart lamleggen door verzanding van de routes. Dat wisten ze al bij in het middeleeuwse Brugge, dat als zeehaven teloorging rond 1500, ten gunste van Antwerpen.

Bij de entree van de Kwade Hoek 2025. Op de achtergrond ’t Lichie. Het tentoongestelde scheepwrakhout op de voorgrond is niet van de Kwade Hoek afkomstig. Zie ook beeld van een vondst uit 2016 onderaan dit artikel. Dat er (oud) hout ligt betekent natuurlijk niet dat de boot hier is vergaan. In en rond Zeeland en Vlaanderen zijn hele middeleeuwse dorpen verdwenen en een vondst van 14e eeuws aardewerk of oud wrakhout op de Kwade Hoek is geen zeldzaamheid.

Bij van Dam, 1682 lezen we over diverse doorbraken aan de noordzijde Rooklaasplaatpolder in 1570; dit is ter hoogte van de Kwade Hoek en de Oostduinen. Zowel de de ‘jonge’ Rooklaasplaatpolder als de middeleeuwse polder De Oude Oostdijk inundeerden regelmatig.

Om de herkomst van een veldnaam als ‘Kwade Hoek’ te achterhalen, speurden we oude kaarten van de kust af. Deze zijn afkomstig uit het Nationaal Archief en uit het Streekarchief Goeree-Overflakkee. We hoopten op vermeldingen in tekst en beeld van voor het jaar 1700, maar kwamen niet vroeger dan het jaar 1728. Op oudere kaarten (1698) komen we nog relatief brede duinen tegen, dan Rooklaasduynen geheten die evenwel in 1570 bij de Allerheiligenvloed op 2 plaatsen zijn doorbroken (zie van Dam, 1682). Deze duinen eroderen in de decennia erna echter grotendeels, waarschijnlijk door een steeds dichter bij de kust liggende zeegeul. Tussen 1715 en 1717 (en in 1682) waren er ook diverse stormvloeden. De oudste kaartvermelding (in 1728) staat globaal bij de plek van de huidige hoofdingang van het natuurgebied (klik op bijgaande kaart voor uitvergroting).

Detail uit kaart 1728 met de oudste vermelding op een kaart: Quaden Hoek, in de noordoostpunt van Polder de Oude Oostdijk en de noordwestpunt van de polder Rooklaasplaat. Nationaal Archief NA4.VTH2224

Op de kaart uit 1728 is goed te zien dat er ter plekke geen substantiële duinenrij meer ligt. Op een andere kaart uit die tijd spreekt men ook van ‘afneemende stranden’. Omdat de zeegeul van het Goereese Gat in die periode vlak langs de noordoostkant schuurde, kon het water bij hoogwater maar vooral bij diverse stormvloeden rond 1715 binnendringen tot in de polder de Oude Oostdijk en (via ’t Kleine Plaatje) de Rooklaasplaatpolder. Men vreesde voor het in tweeën breken van Goeree en zelfs voor volledige teloorgang van het eiland. Duidelijk was dat de boerenbeheerders van de diverse kleine polders hier de kust niet zelf konden bewaken. De Staten van Holland grepen in en lieten de beste landmeter van die tijd, Nicolaes Cruquius, adviseren en ook een kaart maken. Op zijn verrassend moderne kaart uit 1733 staat wederom een Quaaden Hoek en een aantal nieuwe dijken.

Het belang van de Rotterdamse haven

De veiligstelling van de vaarroute naar Rotterdam (in die tijd over het Haringvliet) speelde hier de hoofdrol. (Zie hier externe link over vaarroutes naar Rotterdam vanaf ca 1600.) In Vlaanderen is er een boeiende paralel: hier ging de havenstad Brugge ten onder ten gunste van Antwerpen nadat op de grens met wat we nu Zeeuws-Vlaanderen noemen het Zwin, de toevoer van Brugge verzandde na teloorgang van het eiland Wulpen (incl. 4 dorpen) waarvoor geen middelen waren om het te beschermen. (zie Bea Augustijn, 2008). Kustbescherming van Goeree was een zaak van groot economisch belang. Een vergelijkbaar lot als Brugge is Rotterdam pas ‘definitief’ bespaard na aanleg van de Nieuwe Waterweg.

Het Plaatsche gat

Texeira de Mattos (1941) over de kustversterking aan de noordoostelijke zijde van Goeree in zijn standaardwerk over de eilanden: “Zoo werd [in 1717] o.m. een inlaagdijkje gelegd achter de toen bijna geheel weggespoelde duinen bij den z.g. Kwaden hoek in den noordwesthoek van den tegenwoordigen Bokkepolder. Intusschen had den 26 December 1731 inderdaad een inbraak in de duinen van den Kwaden hoek plaats, waardoor in die duinen ten noorden van den tegenwoordigen Bokkepolder het ‘Klaase’ of ‘Plaatsche’ gat geslagen werd, dat eerst in 1772 weder gedicht werd. Er werden nu van daar tot het hoofd van de haven van Goedereede rijzen hoofden gelegd, wier uitwerking dermate gunstig bleek, dat de kwade hoek nu een goede hoek begon te worden.” Als we Texeira volgen was het leed al in de 18e eeuw geleden, maar in de begroting van de Bokkepolder voor 1802 (uit Streekarchief GO, waterschapsarchief nr 3097) treffen we een begrotingspost voor ‘het Plaatse gat’ van ruim 489 guldens, dus ook toen nog een punt van zorg.

Detail van de kaart van Cruquius uit 1733 (Streekarchief GO). Getoond worden o.a. de Quaaden Hoek, een doorbraak uit 1731 (Het Plaatse Gat) en drie inlaagdijken uit 1717, 1727 en 1732 (die van 1727 is de huidige Nieuwendijk). Ook dijkputten, waarschijnlijk gegraven voor de ‘Inlaage 1717′, en het al van kaarten uit 1698 bekende Korte Dijkje (de kromming in de weg bij A), staan aangegeven. Omdat dit Kromme dijkje reeds voorkomt op kaart 1698 is de Wiel bij dit Kromme dijkje waarschijnlijk van de stormvloed van 1570. In dit lage land van ’t Kleine Plaatje ligt thans een grote poel. De veldnaam ’t Plaatje versprong van het land naar de weg (voorheen Korte Dijkje). Van de inbraak van 26 december 1731 resteert thans geen spoor meer. Het begin van de Helmdijk was in die tijd nog duin. Opvallend is (links) de ‘Nieuwen Inlaag’, blijkbaar was er een verlenging van de Inlaag van 1727 (de huidige Nieuwendijk) voorzien maar deze is nooit aangelegd. De ”bosschages’ ten zuiden van Inlaage 1727 duiden we als grienden: teelt van wilgentenen (rijzen) die voor de kustwerken essentieel waren. (zie ook dossier cultuurhistorie Bokkepolder). 

Nieuwe vondst: 1753

Detail van kaart van gebroeders Hattinga uit 1753 (Nationaal Archief). Er wordt een inbraak gemeld net aan het eind van een inlaagdijkje uit 1717. Zeer interessant is dat duinen ter hoogte van de ‘Quaden hoek’ bij de Dijkputten van ’t Plaatje en het Krommedijkje (links onder) geheel ontbreken.

Conclusie: Kwade Hoek = zwakke plek

Op basis van deze kaartbeelden is het duidelijk dat wat we nu ‘zwakke schakel’ noemen toen een ‘Kwade Hoek’ was: een zeer zwakke plek in de verdediging tegen de zee. Nadat de kust in de loop van de 19e eeuw weer veilig was geworden en het gevaar van landverlies bedwongen, is deze betekenis op de achtergrond geraakt. Het verhaal van de strandingen vond ingang, ook ingegeven door het wel erg aansprekende aanspoelen van vaten port in 1918 (overigens niet bij de Kwade Hoek maar westelijker). Mythevorming is een groot woord maar enkele strandingen in de afgelopen eeuw klinken anno 2025 luider door dan een stormvloed van 300 jaar terug.

Zo is de naam Kwade Hoek ingegeven door problemen met de zeewering. De naam schoof vanuit een kleine plek op kaarten ter hoogte van ’t Plaatje naar het noorden en het westen. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd het de naam van de uitbouwende zandplaat/strandhaak, om vooral in de 20e eeuw spectaculair te groeien, mede door aanslibbingen vanuit het Haringvliet en gevolgen van Deltawerken. Ook de pieren rond de monding van het havenkanaal bij havenhoofd kunnen een grote rol hebben gespeeld.

De naam ‘Kwade Hoek’ verschijnt pas ca 1880 op de de topografische kaart. Op de hier afgebeelde kaart van 1950 ligt de naam een stuk meer zeewaarts dan de oorspronkelijk plek (nabij paal 8 bij de Lantaarn = ’t Lichie), conform de verschuiving in de er aan gegeven betekenis: van zwakke schakel in een bedreigde kust naar aangroeiende zandplaat. In 1950 liggen er al uitgebreide (en beweide) gorsen maar van duinvorming is nog geen sprake. NB de dijkputten van ca 1717 in ’t Kleine Plaatje liggen er nog!

De ramp van 1953

Bij de Stormvloed van 1953 hield de duinenrij ten noorden van de Bokkepolder stand, maar via doorbraken aan de zuidzijde kwam het water ‘achterom’. Het stond achter het duin tot een meter hoog o.a. bij de oude duinboerderij van Mooisje Hoek in het Kleine Plaatje. Later, bij de Deltawerken, lag die boerderij in de weg bij de duindijkverhoging en werd hij bedolven onder tien meter duinzand. Thans is dit de twaalf meter hoge opgang naar de Kwade Hoek. Vee dat verdronken was en tevoorschijn kwam na het droogpompen na de ramp is ter plekke begraven. Mooisje’s boerderij is verdwenen maar zelf leeft hij voort in ‘Het Lichie van Mooisie’ ook bekend als ‘ut lichie van Plae’ie’ (Plaatje). In 2024 is dit oude lichtopstand opnieuw opgericht op de oude kustlijn (ca 1910) van de Kwade Hoek. Moos ontstak vroeger dagelijks het licht.

Bord Noordzeestrand/De Kwade Hoek ca 2005, helaas verdwenen. Deze plek is nadien weer fors verder gegroeid. De strandvlakte op de voorgrond is deels al aan het verzoeten.

Naschrift.

Van Frans Beekman ontvingen we bijgaande mooie foto van wrakhout. Dat het hout er lag betekent vooral dat het er kon aanspoelen (het is niet voor niets een aangroeikust hier) en niet dat de boot in kwestie er verging. Meer vondsten van wrakhout (en liever nog strandingen) welkom! Meer documentatie over echte strandingen van schepen de afgelopen 300 jaar zien we graag onder dit bericht.

Een vondst van een stuk kromhout, Kwade Hoek, 2016. Van links naar links: Arie Spaans, Frans Beekman, Maaike Vervoort, Lieuwe Blanksma en achteraan ook Evert Meelis,  daarna Jos Hitzert en Betty van Leeuwen. Allen leden van de ‘Excursieclub’ van m.n. oud-natuurbeschermers die bestond van 2002 tot 2024.

Bronnen

Bezoek de hotspot Kwade Hoek uit Bloeiende Duinen – hier verkrijgbaar (red.)

Kees van Rixoort beschreef het veldcollege kernachtig in het Eilandennieuws van 4 september 2026:

” Vanaf het hoge uitzichtpunt bij ’t Lichie zie je wat de Kwade Hoek tot de Kwade Hoek maakt: struweel, grasland, schorren, een vogelwalhalla, een aangroeikust, duinen, een honderd jaar oude lantaarn voor de scheepvaart, geen duinvalleien… In de verte tekenen zich zandbanken af met daarachter Voornes Duin en de skyline van Maasvlakte 1 en 2. De Kwade Hoek, dat is puur natuur, denk je. Maar hoe zag dit gebied er vroeger uit? En hoe ontwikkelde het zich tot wat het nu is en straks wordt?

Over deze vragen – en de antwoorden daarop – ging het veldcollege ‘150 jaar Kwade Hoek’, dat Rolf Roos zaterdagochtend 29 augustus gaf op het uitzichtpunt. Roos, die vlak bij de Kwade Hoek woont en bovenmatig geïnteresseerd is in het raakvlak van natuur, landschap en historie, introduceerde zich aan de collegelopers als historisch ecoloog.”

Lees hier het hele verhaal

Lees hier het bronverhaal over het ontstaan van de Kwade Hoek. Reageer online!

 

Joop Mourik en Anneke Koper

(red.) Dit artikel is een bewerking uit 2026 en overgenomen uit: ‘De natuur bewonderen en bestuderen, Honderd jaar veldbiologie en natuurbehoud in Zuid-Kennemerland’. Serie Haarlemse miniaturen deel 56. Uitgeverij De Vrieseborch, KNNV Afdeling Haarlem en omstreken, 2001. Interessant is dat het vasthoudende inzicht van Kees Sipkes, namelijk dat bebouwing van een enkel huis in het duin rond de Zeeweg van Bloemendaal zou leiden tot een olievlek, geleid heeft tot het geweldige duinlandschap dat we nu nog kennen.

De Natuurhistorische Vereniging (NNV) Haarlem werd op 16 maart 1901 opgericht met als doel natuurkennis te verspreiden en zich in te zetten voor het behoud van de lokale flora en fauna. Na verscheidene acties rondom Haarlem, protesteerde de vereniging vanaf 1926 tegen de dreigende bebouwing van de duinen. Onder aanvoering van Kees Sipkes werd de NNV Haarlem luidruchtig klokkenluider. In de jaren dertig waren de acties ongemeen fel omdat volgens Jac. P. Thijsse de “de vier W’s: woningen, wegen, werkverschaffing en waterleiding zich geducht in het Kennemerduin doen gevoelen.” De successen waren wisselend maar commissies en werkgroepen schudden de overheidsinstanties wakker. Door tenminste een vertraging, maar soms ook volledige afwijzing van voorgenomen bouwplannen en wegenaanleg is in die tijd veel onherstelbare schade voorkomen. Na de oorlog was het tij gekeerd en kon de oprichting van het Nationaal Park De Kennemerduinen worden gevierd. Maar hoe ontstond deze vroege inzet voor de natuur?

De eerste signalen van verontrusting

Kees Sipkes (rechts) leidt excursie in Liedemoeras ca 1920

Liedemoeras anno 2010; foto Joop Mourik

Excessen in verzamelwoede en jacht brachten al in de beginjaren van de 20e eeuw heftige discussies onder de leden teweeg. De natuur moest beschermd worden tegen “de vernielende invloed van de baldadige of onnadenkende mens.” Maar wat er allemaal aan flora en fauna in de weidegebieden en oeverlanden rondom Haarlem verdween, ontsnapte grotendeels aan de aandacht van de natuurvrienden. Zij hielden zich voornamelijk op in bos en duin. In 1906 voerde de NNV Haarlem een actie voor de bescherming van een zeldzame plant in Haarlem, de Blauwe anemoon, en van het Liedemoerasje. De vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten was net opgericht en er was nog steeds veel verontwaardiging over het plan van Amsterdam om het Naardermeer tot stortplaats van stadsvuil te bestemmen. Het ophogen van zompig rietland met afval was overigens in laag Nederland heel gewoon. Ook de gemeente Haarlem had vergelijkbare plannen. De Haarlemse NNV leden waren bang dat het storten van afval het einde zou betekenen van het bekende bloemenparadijsje langs de Liede. Het bestuur verzocht gemeente Haarlem om het oeverland te mogen huren maar dit bleek onmogelijk. Echter de aandacht was gevestigd en het Liedemoerasje bleef gespaard. Nu is het een natuurmonument van Landschap Noord-Holland en nog steeds een uniek Haarlems veenmos-rietland met onder andere veenpluis, dophei, ronde zonnedauw, grote veenbes, moerasviooltje, dotterbloem en orchideeën.

De Primulabeek verloren, het Naaldenveld ontzien.

De eerste actie tegen de aantasting van de duinen had betrekking op het Naaldenveld en de schilderachtige Primulabeek die de natuurliefhebbers hadden leren kennen door de bundel “Onkruid, botanische wandelingen in Kennemerland” (1886) van F.W. Van Eeden. Tot grote ontzetting van velen was men hier in 1925 begonnen met de aanleg van een weg langs kavels voor toekomstige villabouw. Begin 1926 richtte de Afdeling een verzoekschrift aan de gemeente Bloemendaal, waarin ongerustheid werd uitgesproken en gevraagd werd om het Naaldenveld te ontzien. Het antwoord was dat de gemeente niets tegen de schending kon doen, het terrein was immers particulier bezit. Maar de NNV, onder aanvoering van Kees Sipkes (geboren 1895), liet het er niet bij zitten en organiseerde een protestbijeenkomst. Ook Jac. P. Thijsse sprak zijn bezorgdheid uit: “Helaas zijn we ondanks al onze tentoonstellingen, excursies en andere propaganda-maatregelen nog niet bij machte om ook maar een half procentje uit de beurs van de belastingbetaler te toveren voor het behoud van de mooiste delen van het Nederlandse landschap.” Voor de Primulabeek kwam de reddingsactie te laat en voor het Naaldenveld werd een commissie ingesteld om de schade zoveel mogelijk te beperken. Aan het einde van 1926 ventileerde Sipkes zijn teleurstelling in het Haarlems Dagblad:

“Over het Naaldenveld behoef ik niet te spreken. Alleen al de wijze waarop de wegen zijn aangelegd, op verhoogd niveau door een weiland en dwars door de Primulabeek, is in strijd met het respect dat wij mensen moeten hebben voor het natuurschoon.”

De Zeeweg als centraal element in het huidige landschap van Kennemerland. Bron topotijdreis. Klik op beeld voor uitvergroting.

Van Zeewegactie tot Nationaal Park

Bij de openstelling in juni 1921 van de zacht kronkelende Zeeweg vanaf Bloemendaal naar wat we nu kennen als Bloemendaal aan zee waren er nog geen tekenen van ongerustheid in NNV kringen. Dat werd anders toen het gemeentebestuur van Bloemendaal op 8 september 1921 plannen bekend maakte om de onkosten van de aanleg te bestrijden door een brede strook duingrond ter weerszijden van de weg aan te kopen en deze te bestemmen als bouwgrond voor villa’s. Een deel van de bouwbestemming was ook al gevonden. Schuin tegenover de Haarlemse watertoren kon wel het nieuwe Raadhuis gebouwd worden. Dit verontrustte de natuurvrienden nog meer, want dat zou weleens het begin kunnen worden van een nieuwe dorpskern in de duinen. Jarenlange strubbelingen volgden met verontruste burgers die op de financiële risico’s wezen, projectontwikkelaars en Gedeputeerde Staten van Noord Holland. In 1929 besloot de gemeenteraad tot aankoop waarna de NNV Haarlem aan de bel trok. Het Naaldenveld stond model: als eenmaal huizenbouw toegestaan werd, zou niet alleen het landschap langs de Zeeweg bedorven worden maar kwam het hele duingebied in gevaar. De schaal van de protesten was aanvankelijk regionaal maar in 1930 besloot het bestuur om de kwestie landelijke bekendheid te geven en er nog een schepje bovenop te gooien. Een Nationaal park was het doel.

De visie van de NNV Haarlem e.o. en de eerste schermutselingen

De eerste tekenen van bezorgdheid dateren uit 1926. Kees Sipkes richt zich tot de kranten en krijgt het bestuur mee om een verzoekschrift aan de gemeenteraad van Bloemendaal te sturen “om de natuurlijke staat van de duinen benoorden de Zeeweg te bewaren”. “Bebouwing langs de Zeeweg en het natuurschoon, er kon een Nationaal park gesticht worden”, zo luidde de titel van een krantenartikel dat hij aan de Zeewegkwestie wijdde. Het natuurschoon van de Bloemendaalse duinen moest ongerept blijven en dus vrij van bebouwing. Dat bleef het uitgangspunt voor alle NNV acties die hun hoogtepunt bereikten in de periode 1929-1933.

In de motivering bij het gemeentelijke aankoopbesluit van oktober 1929 stond dat “het gewenst is om de langs de Zeeweg gelegen terreinen in eigendom te verkrijgen teneinde zodoende in staat te zijn het natuurschoon aldaar zoveel mogelijk te kunnen beschermen”. Daar bespeurde de Afdeling een addertje onder het gras. Het kon toch niet waar zijn dat de gemeente bijna een miljoen gulden uitgaf louter en alleen om het natuurschoon te beschermen? Het addertje zat ‘m in de manier waarop de gemeente deze bescherming meende te kunnen bieden; namelijk door de duingronden vergezeld van een bouwvergunning weer te verkopen. De argwaan was groot en onmiddellijk werd een protestactie op touw gezet.

“De heer Sipkes vindt dat een actie groot moet worden aangepakt. Als dit niet gestuit wordt vreet het verder het noorden in en de ontwikkelende wereldstad heeft een Nationaal Park nodig. Er moet een agitatie comité komen.”

Om te beginnen gingen brieven uit naar de gemeente Bloemendaal en Gedeputeerde Staten van Noord Holland. Maar ook werd aangeklopt bij de Gewestelijke Commissie en bij landelijke organisaties zoals het Hoofdbestuur van de NNV, de ANWB en de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten. De landelijke natuurorganisaties stelden zich afwachtend op, maar de ANWB plaatste al in december een bericht over “Bedreigd natuurschoon” in het ledenblad De Kampioen.

De voorwaardelijk goedkeuring van Gedeputeerde Staten

Onverwachte steun in de rug kwam al snel van Gedeputeerde Staten. Het raadsbesluit tot aankoop werd eind 1929 goedgekeurd onder de voorwaarde “dat daarmee niet vooruit wordt gelopen op een beslissing tot bebouwing.” Ofwel goedkeuring van aankoop betekende niet automatisch groen licht voor bebouwing. In dit eerste, zij het kleine succes zag de Afdeling een aanmoediging. Het bestuur zette de actie voort om het gevaar van toekomstige bebouwing definitief uit de weg te ruimen. Zonder de krachtige steun van het NNV Hoofdbestuur en Natuurmonumenten helaas. De landelijke natuurorganisaties vonden dat de bouwstemming acceptabel was “mits de bebouwing ruim zou worden opgezet en niet verder het gebied zou indringen”. Deze wel uiterst voorzichtige opstelling schoot de Afdeling in het verkeerde keelgat, juist omdat hierdoor de kern van haar eigen visie ondergraven werd. Namelijk dat de bouw van ook maar één woning als precedent zou werken en dat daarmee andere bebouwing in de toekomst niet tegen te houden zou zijn. Het was hoog tijd om het duingebied definitief veilig te stellen. Steun van Natuurmonumenten was daarvoor wel noodzakelijk.

Kees Sipkes gefotografeerd door Jan Strijbos; archief Heimans en Thijsse Stichting

Een oproep tot aankoop en reservering als natuurpark.

De NNV Haarlem pakte het in 1930 groots aan en richtte een verzoekschrift aan Provinciale Staten met de vraag of “de provincie ertoe zou kunnen besluiten de duinterreinen, begrensd door de spoorbaan Overveen-Zandvoort ten zuiden en de bebouwingen van de gemeente Velsen ten noorden en noordoosten, te kopen en voor natuurpark te reserveren.” Voor de realisatie was de steun van Natuurmonumenten als mogelijk toekomstig beschermheer onontbeerlijk. Het bestuur bleef bij Natuurmonumenten aandringen en nadat verschillende concepten heen en weer waren gegaan ontstond er in juni consensus. Het verzoekschrift werd door beide verenigingen ondertekend en aan Provinciale Staten verzonden. Voor de verwerving van brede steun werden afschriften verstuurd aan particuliere en overheidsorganisaties. In hetzelfde kader stelde Sipkes voor om een speciaal tijdschrift te laten verschijnen dat geheel gewijd was aan de Zeewegactie en de bescherming van het Kennemerlands Natuurschoon. In november 1930 verscheen de Kennemer Wandelaar “in een oplage van 1000 exemplaren, voornamelijk bestemd voor de pers, landelijke natuurorganisaties, gemeentebesturen, het provinciebestuur en leden van de Eerste en Tweede kamer.”

Nieuwe bedreigingen

Nog voordat het blad was verschenen lag er een brandbrief van Natuurmonumenten met het bericht dat het beoogde natuurpark alweer in gevaar was. In het kader van de werkverschaffing had de regering aangekondigd dat in de winter van 1930 begonnen zou worden met de aanleg van een weg door de duinen van IJmuiden naar Noordwijk. Landelijke en gemeentelijke protesten waren voldoende om de uitvoering af te blazen.

Twee jaar later liet Bloemendaal weer wat van zich horen. Nu was het plan opgevat om een verbindingsweg van de Brouwerskolk naar de Zeeweg aan te leggen, dwars door een ongerept deel van de duinrand. Tussen deze weg en de Brouwerskolk zou een nieuwe woonwijk gebouwd kunnen worden. Voor het ontwerp was Leon. A. Springer (oud voorzitter NNV Haarlem) benaderd, maar hij bedankte voor de opdracht. Hij vond dat bebouwing het natuurschoon van deze omgeving teveel schade zou toebrengen. Op 1 oktober riep de vereniging de hulp in van het college van Gedeputeerde Staten om haar invloed uit te oefenen om “te voorkomen dat wederom een van de meest karakteristieke en tevens een der laatste stukjes natuurschoon van Kennemerland verloren gaan.” Doordat inmiddels de Contactcommissie inzake Natuurbescherming was opgericht kon het bestuur volstaan met ondersteuning en kennis van zake. In juni 1933 kwam het bericht van Gedeputeerde Staten dat “mede door het rekest der NNV Afdeling Haarlem goedkeuring is onthouden aan het Raadsbesluit der Gemeente Bloemendaal tot aanleg van een weg langs de Brouwerskolk.” Tegen deze afwijzing ging de gemeente in beroep bij de Kroon. Tijdens de openbare behandeling door de Raad van State hield de heer C. C. van Beaumont namens de NNV Haarlem e.o. een vurig pleidooi voor het behoud van het Brouwerskolkje. De teleurstelling was groot toen in januari 1934 de vernietiging van het besluit van Gedeputeerde Staten bekend gemaakt werd. Daarna kon de Brouwerskolkweg alsnog aangelegd worden en waren de bedreigingen voor de schending van het duingebied nog lang niet uit de lucht. Opnieuw werden acties gevoerd, onder andere tegen de afzanding van de duinen bij Bentveld en tegen een plan van de gemeente Zandvoort om een weg door de duinen achter Koningshof aan te leggen naar de Zandvoorterweg. In februari 1940 kwam de Zeewegkwestie opnieuw aan de orde omdat de gemeente Bloemendaal “nu plannen heeft om terreinen aan de Zeeweg af te zanden.” Kees Sipkes wijst erop dat de gemeente zonder deskundige voorlichting laat graven. Bovendien wijst hij op de wenselijkheid om het ongerept duinterrein tussen Haarlem IJmuiden en Zandvoort tot een Nationaal park te maken. “De regering zal misschien met oog op de komende mobilisatie tot medewerking geneigd zijn.” Zover kwam het in 1940 niet maar tijdens de oorlog rijpten de plannen.

Ontwikkeling van een visie

Onmiddellijk na de bevrijding pakte bestuurslid Sipkes de draad van de duinbeschermingsacties en het ideaal van een Nationaal park weer op. In de bestuursvergadering van 28 juli 1945 zette hij uiteen “wat de NNV kan doen en met welke organisaties samenwerking gezocht moet worden om een grote actie te voeren voor het ongerept bewaren van de 5000 ha duinterrein tussen Zandvoort, Haarlem, IJmuiden en Velsen.” Hij schreef een visie over het toekomstige “Nationaal Duinreservaat bij Haarlem” waarin voor het eerst ook het (herstel)beheer en de gewenste inrichting van het duingebied ter sprake komen. Een overzichtskaart van het uitgestrekte duinterrein had hij ook al paraat, met veldnamen en al. Daarmee keek hij ver vooruit want het Nationaal Park Zuid-Kennemerland van die omvang zou pas in 1995 tot stand komen. Voor de Haarlemse NNV leden hield Kees Sipkes in oktober 1945 een voordracht over zijn visie en later dat jaar volgde de instelling van een Duinreservaat Comité, waarvoor Natuurmonumenten en de Contactcommissie voor Natuurbescherming werden benaderd.

“Tussen Zandvoort, Haarlem, IJmuiden en Velsen ligt het grootste nog gave duingebied van West Europa, alleen doorsneden door de bekende Zeeweg. Door de NNV is er altijd voor geijverd dat dit prachtige landschap een groot natuurmonument zou worden…. Reeds meer dan 25 jaren geleden werd er in het gebouw van de Hollandse Mij der Wetenschappen een duintentoonstelling gehouden met als strekking: ‘De Haarlemse duinen een groot natuurmonument.’ Later voerde de Afdeling Haarlem der NNV een actie tegen bebouwing langs de Zeeweg, omdat dit de waarde van het toekomstige natuurmonument in sterke mate zou verminderen. Schrijver heeft voor de oorlog in de Haarlemse pers menig pleidooi gehouden voor dit doel. Toen is de oorlog gekomen en zijn deze duinen opgenomen in de Duitse kustverdediging en doorgraven met een tankgracht, terwijl op sommige punten reeksen kazematten gebouwd zijn. Wie echter meent dat deze duinen hiermee onherstelbaar vernield zouden zijn, overschat de omvang van deze vernielingen en onderschat de regeneratieve krachten van dit jonge landschap, dat nog maar net in het begin van zijn ontwikkeling is….Wanneer dit gebied tot Nationaal park verklaard zou worden kan dit dienst­baar gemaakt worden aan een zo groot mogelijke groep van onze bevolking…. Een bijzondere terreinbehandeling, aanleg van paden, planten van hout en een vermindering van het aantal konijnen zal daar echter zeker noodzakelijk zijn…. In januari van dit jaar is overleden de bekende popularisator van de natuurstudie: dr. Jac. P. Thijsse. Het plan de bunkerstellingen te laten onderstuiven had zijn volle instemming. Zouden wij zijn nagedachtenis beter kunnen eren dan door dit grote en in ons land mooiste natuurmonument te noemen: THIJSSE RESERVAAT ?” (Ontleend aan: Nationaal duinreservaat bij Haarlem, door C. Sipkes, 1945 )

De realisatie

Door de algemene malaise na de oorlog liep het initiatief vertraging op en toen Sipkes in verband met een nieuwe werkkring in 1946 naar Voorne vertrok viel de NNV Haarlem stil. Het bestuur verzocht hem om de contacten met Duinreservaat Comité te blijven onderhouden. In de volgende jaren werkte Sipkes, samen met landelijke organisaties, achter de schermen verder aan de totstandkoming van het natuurmonument, zoals blijkt uit artikelen in de krant en brieven. Hij hield het Haarlemse bestuur op de hoogte van de ontwikkelingen, gaf aanwijzingen over de inrichting en het beheer en de rol die de vereniging daarbij zou kunnen spelen. In 1949 was de oprichting aanstaande, “al kan het nog wel een half jaar duren. Ik vind het zeer nodig dat de Afdeling van zich laat horen maar dit is een zeer subtiele affaire. We moeten waken voor technisch volmaakte maar landschap bedervende voorzieningen zoals betonwegen die door overheidsdiensten elders in de duinen zijn aangelegd en tegen jachttoestanden zoals op Voorne die de flora veel schade berokkenen en de recreatie bemoeilijken.” Vinger aan de pols houden was zijn devies en hij besloot zijn raadgevingen voor de inrichting met: “door uitstuivingen en waar mogelijk door afgravingen is veel te bereiken.”

Op 15 april 1950 werd de Stichting Nationaal Park De Kennemerduinen opgericht. Daarmee was het doel bereikt waar de natuurvrienden decennia lang met veel volharding aan gewerkt hadden. Op de feestelijke bijeenkomst in het Krelagehuis (16 maart 1951) ter gelegenheid van het gouden jubileum van de inmiddels Koninklijke NNV afdeling Haarlem e.o. bedankte de burgemeester van Haarlem, mr. P. Cremers, leden en bestuur” voor hun onvermoeibare ijver om de Kennemerduinen als pronkjuweel van het Nederlandse landschap in zijn rijkdom aan schoonheid te bewaren.” Na de pauze hield Kees Sipkes een bevlogen voordracht met lichtbeelden over “Het nationale park de Kennemerduinen, het mooiste geschenk bij ons 50 jarig jubileum.” De dag erna werd een excursie onder zijn leiding gehouden.

Kees Sipkes. Archief Heimans en Thijssestichting

Lees  verder: Kees Sipkes (1895-1989) in de NNV Haarlem en omstreken.

 

1 november 2026

Alle afleveringen van de Gazet tot nu toe & redactioneel schrijven

Lezer! Gegroet!

Welkom in de grote wereld van onze kleine polder.  Een bescheiden, laag gelegen lapje Nederland achter een kolossaal hoge zeewering (van de Kwade Hoek). Maar is het hier echt veilig? Stond onze zeereeep niet recent al in brand? Als het springtij is en er is een noordwesterstorm loopt het hele schor vol en klotst het aanspoelsel van wier en drijfhout tegen de duinvoet.

We willen in de Bokkepolder Gazet lezers informeren. Niet over het weer of het gezellige wel en wee van het handjevol bewoners, waaronder de complete redactie. Wel over de onbegrijpelijk rijke natuur en hoe deze mogelijk onherstelbaar verbeterd dreigt de worden door onze overheid. Leest en huivert en reageren mag.

En even meteen het mooiste nieuws: echte raven zitten vandaag opnieuw te krassen in de hoge bomen. Wat gaat dit seizoen brengen? De Gazet zal in briefvorm verslag doen.

Hoogtekaart van de Bokkepolder (AHN). Te zien zijn o.a. alle dijken vanaf de middeleeuwen, de kunstmatige verhoging van de zeereep van rond 1970, poelen, oude walletjes, slootjes en bomkraters. Elke kaart een eigen werkelijkheid en dit is het beeld met hoogtes en hoogteverschillen, het reliëf. Zelfs huizen en bos ontbreken. En alweer gedateerd want dit beeld is van 2019; de grote poelen bij ons eigen huis en bij buur Rob ontbreekt.

  • Dankzij velen is er prachtige documentatie over historie, bewoners, bloemen en beesten. Vele artikelen over ons poldertje verzamelen we op de archiefsite www.duinenenmensen.nl.
  • Wilt u inlezen of iets naslaan? Dat kan in Dossier Bokkepolder.
  • Blijf blij via de Bokkepolder Gazet

Met onze groet,

Anneke Brouwer & Rolf Roos

Logo Ontwerp: Machiel van Wijngaarden (toomanywords.nl)

Alle afleveringen van de Gazet tot nu toe & redactioneel schrijven

Rolf Roos

Met dank aan Rob Rossel (dataverwerking en grafieken), Dick van der Laan en Dick Kerkhof voor aanvullende gegevens

Wat doe je als je een zeldzame plant aantreft op een ander soort groeiplaats, in een ander milieu blijkt te groeien dan je hebt geleerd? Altijd leuk als de natuur een beetje op haar kop staat. Over de ontwarring van de blauwe en witte knoop. We verzamelen in dit artikel argumenten voor de stelling dat de zich rap verspreidende Voornse (en ook Goereese, Schouwse?) blauwe knoop een ‘heemtuin-escape’  is met een mogelijk afwijkend ‘genetisch profiel’.

Jaco aan de rand van het Vliegveld

Blauwe knoop in Westerduinen, Texel, 2012. Met Anneke Brouwer en Kees Bruin

Witte en blauwe knopen, Vliegveldvallei Voorne, 2026

Op de laatste dag van augustus 2026 troffen plantenvriend Jaco Diemeer en uw verslaggever veel bloemen van een even zeldzame als zeldzaam mooie plant, de blauwe knoop, in de duinen van Voorne. Het is een bloem van eind augustus, de kers op het bloeiseizoen. We vonden er vele verspreid in een vallei achter het Bakenpad en troffen een zeer rijke plek aan de rand van het (voormalige) Vliegveld. Beide keren stond de blauwe tussen of nabij het palet aan soorten dat we kennen van kalkrijke duinvalleien met o.a. moeraswespenorchis, vleeskleurige orchis (beide in zaad), parnassia (deels door de droogte geveld maar ook nog deels in bloei), slanke gentianen (in zaad en in bloei) en geelhartjes. Een fraai gezelschap. Alleen: die blauwe knoop is vooral bekend uit het binnenland, van mineraalarme terreinen en dan m.n. van licht zure blauwgraslanden. Voor zover in de duinen: in oudere ook lichtzure duingraslanden zoals de vroongronden op Schouwen en een ouder, ongemaaid duin op Texel (zie foto). Maar hier op Voorne stond de blauwe schoonheid in een puur kalkrijk gezelschap. En een extra puzzel: naast die fraaie blauwe stond ook minstens zo sprankelend de witte. ‘Zeldzaam’ volgens onze Flora, hier echter volop.

Eddy Weeda’s onvolprezen Oecologische Flora (deel 3, pag 286) kon ons niet echt helpen dit keer. “Kenmerkend voor oude vochtige binnenduingraslanden, met name valleien in vroongronden.”  De online FlORON verspreidingsatlas meldt niet meer dan “zeeduinen (oud duingrasland)”. Maar op Voorne staan ze in relatief jonge valleien (Bakenpadvallei, Stekelhoek) tot op het zeer jonge Groene Strand (met name in de niet afgegraven strook, en massaal, zoals we eerder in 2021 al zagen. Langszij deze strook is aan de noordzijde rond 2013 struweel gerooid, de bodem deels weggehaald en aan de zuidzijde is een waterpartij aangelegd waardoor de ‘blauwe knoopstrook’ ca 30 centimeter hoger is komen te liggen en neerslag zo wordt gedraineerd. Zie de hoogtekaart met voor de groene strook de vermelding ‘1,10m boven NAP’.

Op het Groene strand van Voorne (de rand die het Plevierenvlak wordt genoemd) in 2021, met massavegetatie van blauwe knoop. Met uitzicht op ‘piramide’ met vervuilde grond en ander afval op de Maasvlakte aan de overzijde van het (niet zichtbare) Oostvoornse Meer. Foto Cora van der Plaats

Uit de 19e eeuw is er geen blauwe knoop in de Nederlandse duinen bekend zie F. van Eeden (1874), maar daar moeten we gezien het beperkte aantal waarnemers in die eeuw niet te veel waarde aan hechten. Kansrijke milieus waren ruim aanwezig, o.a. binnenduingraslanden Texel, Bakkum, Schouwen. Dan de 20e eeuw. Streeplijsten van FLORON en gegevens van Weevers’ Duin vermelden de soort op Voorne wel van voor 1950; zie ook overzicht van Rode Lijstsoorten op Voorne. Helaas kunnen we de vindplaatsen niet achterhalen. Een plantenlijst van de heemtuin Tenellaplas 1988-1990 van KNNV Voorne vermeldt ook blauwe knoop. Dick van der Laan uit Oostvoorne, vroeger werkzaam op Weevers’ Duin, kende de soort als ‘heel schaars, ik weet niet meer waar precies’. Maar op basis van zijn oude gegevens stond de soort in ieder geval in 1987 in de duinen ten oosten van de Sipkesslag (Verbrande Vlak) en in het Windgat nabij Landhuis Strypemonde. Daarna geen veldwaarnemingen, wel weer een vermelding van aanwezigheid in de Heemtuin Tenellaplas van rond 1989.

Dick Kerkhof, vroeger werkzaam bij het Zuid-Hollands Landschap (ZHL) schreef ons augustus 2026: “In de afgegraven delen van het Plevierenvlak [noordwestelijk deel van het Groene Strand, red.] verscheen [rond 2008, red.] tot ieders stomme verbazing veel blauwe knoop, in een kalkminnende vegetatie die weinig of niets wegheeft van heischraal grasland. Meegekomen met maaimachines van de ZHL-beheerders? Als die eerst de heemtuin maaien en vervolgens duinvalleien, kan dat de verklaring zijn. Blauwe knoop is ook verschenen in een inlaag langs de Oudelandse Zeedijk op Goeree, die ook gemaaid werd door ZHL-medewerkers gestationeerd in Oostvoorne.” De ‘maaimachinetheorie’ is weliswaar sympathiek, maar wat moeten we dan met de vele blauwe knopen die ik vanaf 2019 in een afgesloten particulier duin achter Rockanje aantrof, waar vanaf 2008 ook jonge kalkrijke bodems waren ontstaan en alleen drie koetjes de openheid verzorgden?? Hier een passage uit Duinen en mensen Voorne over dit gebied.

Wat biedt waarneming.nl?

Waarnemingen ingevoerd op waarneming.nl (geschikt voor na 2005, als het invoeren een steeds grotere vlucht heeft genomen) laten blauwe knoop zien vanaf 2007 (alleen Heemtuin Tenellaplas), gevolgd door een cascade van ontdekkingen en deelgebieden. Het aantal waarnemingen steeg tussen 2008 en 2026 significant en ook het aantal locaties waar de soort is gevonden.

[tekst gaat verder onder tabel grafiek en foto]

Vondslocaties 2021 tot 2026

De luchtfoto’s met vondstlocaties hierboven tonen de snelle verspreiding. Op basis van al deze overwegingen vermoed ik dat we genetisch ander materiaal hebben op Voorne dan bijv. op Texel en dat het zaad, zoals Dick Kerkhof ook opmerkt, vanuit Tenellaplas deels door maaimachines is verspreid. Heemtuin Tenellaplas is zoals ik eerder beschreef: ‘een dierentuin voor planten met de poorten wijd open ‘. Blauwe knoop is ook bekend van kalkgraslanden uit Centraal Europa (ook Zuid-Limburg) en wellicht komt daar onze bronplant vandaan. Het zou de moeite waard zijn om met de moderne DNA-technieken te analyseren of de Voornse blauwe knoop gewoon een kalkminnend of kalkverdragend buitenbeentje is.

Wie meer informatie heeft of een ander inzicht, laat het ons weten. Zie ook de reactie onder dit bericht over het verschijnen op Schouwen… zijn daar geen oudere vondsten bekend? Mail ons of reageer hieronder.